II UK 342/08

Sygn. akt II UK 342/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku S. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego M. P. S.A.

o wyrównanie zasiłku chorobowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 28 maja 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 6 listopada 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych orzekł,

iż podstawę wymiaru zasiłku chorobowego należnego wnioskodawcy S.M. za okres

od dnia 6 sierpnia 2004 r. do dnia 2 maja 2005 r. stanowi przeciętne miesięczne

2

wynagrodzenie wypłacone za okres od maja 2004 r. do lipca 2004 r. w kwocie

1.821,51 zł tj. przychód stanowiący podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

chorobowe pomniejszony o potrącone przez pracodawcę składki na ubezpieczenie

emerytalne, rentowe oraz ubezpieczenie chorobowe. Określając podstawę wymiaru

świadczenia organ rentowy uwzględnił fakt, że stanowi ją przychód pracownika

stanowiący podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe po odliczeniu

potrąconych przez pracodawcę składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe

oraz chorobowe, jak również fakt świadczenia pracy przez wnioskodawcę za

granicą. Z tego też względu powołał się na treść § 2 pkt 16 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (Dz.U.

Nr 161, poz. 1106 ze zm.), zgodnie z którym podstawy wymiaru składek nie stanowi

część wynagrodzenia pracowników zatrudnionych za granicą u polskich

pracodawców w wysokości równowartości diety przysługującej z tytułu podróży

służbowych poza granicami kraju za każdy dzień pobytu, z tym zastrzeżeniem, że

tak ustalony miesięczny przychód stanowiący podstawę wymiaru składek nie może

być niższy od przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych.

Na skutek odwołania ubezpieczonego Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 18 lutego 2008 r. oddalił odwołanie. Z

kolei wniesiona od powyższego wyroku apelacja ubezpieczonego została także

oddalona wyrokiem z dnia 28 maja 2008 r. Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych. Oba Sądy zgodnie stwierdziły, że w okolicznościach

niniejszej sprawy zasadniczy spór koncentrował się wokół zagadnienia, czy

ustalona ostatecznie wysokość wynagrodzenia wnioskodawcy w okresie jego

zatrudnienia w M. P. S.A. rzutuje na zmianę podstawy wymiaru zasiłku

chorobowego wypłaconego za okres od dnia 6 sierpnia 2004 r. do dnia 2 maja 2005

r. Powołując się na przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 18

ust. 1 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1) oraz wydane na podstawie jej art. 21

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106), które w § 2 ustanawiają szereg

3

wyłączeń określonych składników przychodu z pracy z podstawy wymiaru składek –

uznały, że bezpodstawne jest stanowisko wnioskodawcy utożsamiającego żądanie

ustalenia prawa do zasiłku chorobowego w wysokości identycznej z wysokością

wynagrodzenia wynikającego z umowy o pracę, skoro ustawodawca przyjmując

jako podstawę wymiaru zasiłku chorobowego jedynie wynagrodzenie stanowiące

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne ustanowił swoistą zasadę

ekwiwalentności. Tym samym wysokość składek na ubezpieczenie chorobowe

musiało pozostawać w ścisłej korespondencji z wysokością zasiłku chorobowego.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należało, iż podstawę wymiaru zasiłku

chorobowego należnego wnioskodawcy za okres od dnia 6 sierpnia 2004 r. do dnia

2 maja 2005 r. stanowiło przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za okres

od maja 2004 r. do lipca 2004 r. w kwocie 1.821,51 zł tj., bowiem niedopuszczalna

byłaby sytuacja, gdyby od pewnej części wynagrodzenia składki nie były potrącane

i odprowadzane, a wchodziłyby one w skład podstawy wymiaru świadczenia.

Ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie Sądu

Okręgowego wskazując naruszenie prawa materialnego, a mianowicie - art. 9 ust.

1, 2 i 3 pkt 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. nr 199, poz. 1673 ze zm.),

art. 36 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych i

ubezpieczeniu społecznym w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31,

poz. 267), art. 92 ust 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1997 r. Nr 78,

poz. 483) w związku z art. 21 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 137, poz. 887) w związku z § 2 pkt 16

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie szczegółowych zasad

ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe z dnia

18 grudnia 1998 roku (Dz.U. Nr 161, poz. 1106), art. 67 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej - przez przyjęcie, iż wyżej cytowane przepisy dają

podstawę do ustalenia wysokości zasiłku chorobowego jaki przysługiwał

ubezpieczonemu za okres 3 sierpnia 2004 r. do 2 maja 2005 r. w kwocie 1.821,50

zł miesięcznie, kiedy prawidłowo przeprowadzona analiza stanu prawnego i

faktycznego prowadziła do wniosku, iż podstawa naliczenia zasiłku chorobowego

powinna stanowić kwotę 5.911,00 zł.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Zasady ustalania podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe i ubezpieczenie wypadkowe są

analogiczne do reguł rządzących ustalaniem podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe, które wynikają z ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przy czym stosownie do

treści art. 21 tej ustawy, określenie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru składek oraz wyłączeń z tej podstawy niektórych rodzajów przychodów

pozostawiono ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego do

uregulowania w drodze rozporządzenia. Na podstawie tej delegacji Minister Pracy i

Polityki Socjalnej wydał w dniu 18 grudnia 1998 r. rozporządzenie w sprawie szcze-

gółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne

i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1673 ze zm.). Z § 2 pkt 16 tego aktu prawnego w

brzmieniu obowiązującym w spornym okresie wynikało zaś, że podstawy wymiaru

składek nie stanowi przychód stanowiący część wynagrodzenia pracowników

zatrudnionych za granicą w polskich zakładach pracy, odpowiadający

równowartości diety z tytułu podróży służbowej przysługującej poza granicami

kraju, za każdy dzień pobytu, z tym zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny

przychód tych osób stanowiący podstawę wymiaru składek nie może być niższy od

kwoty przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych. Nie można nie zgodzić się ze stanowiskiem

Sądów orzekających w niniejszej sprawie, że przepis ten wyraźnie określa, iż

podstawy wymiaru składek nie stanowi część wynagrodzenia w wysokości równej

diecie. Tym samym nie doszło do naruszenia prawa materialnego poprzez

ustalenie prawa do zasiłku chorobowego w innej wysokości niż wysokość

wynagrodzenia wynikającego z umowy o pracę, skoro w myśl powołanych

przepisów podstawę wymiaru tego zasiłku stanowiła inna kwota niż kwota 5.911,00

zł wynagrodzenia ubezpieczonego. W § 2 pkt 16 powołanego rozporządzenia

stanowi się wyraźnie o wyłączeniu z podstawy świadczenia części wynagrodzenia

odpowiadającej równowartości diety przysługującej z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju. Oczywisty wydaje się także cel takiej regulacji. Pracownik

odbywający podróż służbową, tzn. wykonujący powierzone mu obowiązki poza

5

stałym miejscem świadczenia pracy, ma prawo do diety, która ma rekompensować

zwiększone w takiej sytuacji faktycznej wydatki na wyżywienie i nocleg. Tego

rodzaju funkcja tej należności powoduje, że wolą ustawodawcy zwolniona jest od

podatku dochodowego (art. 21 ust. 1 pkt 16 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o

podatku dochodowym od osób fizycznych), a także wyłączona z podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (§ 2 pkt 15 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe).

Pracownik zatrudniony za granicą u polskiego pracodawcy nie odbywa podróży

służbowej, wobec czego nie przysługują mu należności z tym związane, ale jego

sytuacja faktyczna wykazuje podobieństwo do przebywania w takiej podróży, skoro

pracę świadczy poza miejscem swego zamieszkania i w oddaleniu od rodziny, co

generuje wyższe niż zwykle wydatki na utrzymanie. Biorąc to pod uwagę,

ustawodawca zadecydował się zastosować w tym przypadku ulgę w opłacaniu

składek na ubezpieczenia społeczne, zbliżoną do ulgi uzyskiwanej przez

pracownika przebywającego w podróży służbowej, poprzez wyłączenie z podstawy

ich wymiaru części wynagrodzenia stanowiącej równowartość diety. Stosowanie

wszelkiego rodzaju wyłączeń przychodów z podstawy wymiaru składek na ubezpie-

czenia praktycznie polega na tym, że płatnik obniża podstawę wymiaru składek

wyliczoną zgodnie z ogólnie obowiązującymi zasadami o kwotę tego przychodu, a

zatem składki na ubezpieczenia opłacane są faktycznie w mniejszej wysokości, niż

gdyby takiego wyłączenia nie przewidziano. Nie budzi zatem wątpliwości, że tego

rodzaju regulacje są w konsekwencji korzystne dla pracowników, bowiem tym

samym uzyskują oni faktycznie co miesiąc wyższe dochody ze stosunku pracy. Z

uwagi na podstawowe założenia i zasady zreformowanego od 1 stycznia 1999 r.

systemu ubezpieczeń społecznych, które w dużym uproszczeniu polegają na tym,

że wysokość świadczenia ma być odzwierciedleniem wysokości składki na

ubezpieczenie, wysokość podstawy wymiaru składek ma jednak bezpośrednie

przełożenie na wysokość podstawy wymiaru zasiłku chorobowego, a zatem

wszelkie wyłączenia obniżają jednocześnie podstawę wymiaru tego świadczenia.

W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarzuty dotyczące naruszenia

norm konstytucyjnych wyrażonych w art. 92 i 67 Konstytucji. Innymi słowy autor

6

skargi dopatrzył się także naruszenia konstytucyjnego systemu źródeł prawa ze

względu na przekroczenie przez autora rozporządzenia granic upoważnienia

ustawowego z art. 21 ustawy systemowej. Powyższe stanowisko nie jest

uprawnione. W art. 92 ust. 1 Konstytucji stanowi się, że rozporządzenia wydawane

są przez organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego

upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno

określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych

do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu. Mając na uwadze powyższe

wskazać należy, że ciążący na ustawodawcy obowiązek odpowiedniej „zawartości"

upoważnienia, powinien charakteryzować się tym, że akt niższego rzędu nie może

być sprzeczny z ustawą, na podstawie której został wydany, nie może też być

sprzeczny z normami konstytucyjnymi ani z żadnymi obowiązującymi ustawami,

które w sposób bezpośredni lub pośredni regulują materię będącą przedmiotem

rozporządzenia. Z kolei określenie elementu treściowego to wymagane Konstytucją

zamieszczenie w upoważnieniu wytycznych. Ich całkowity brak przesądza o

niekonstytucyjności upoważnienia. Z kolei treściowe minimum wytycznych nie ma

charakteru stałego, a wyznaczane musi być a casu ad casum stosownie do

regulowanej materii i jej związku z sytuacją obywatela. Poza wątpliwością pozostaje

natomiast, że wytyczne nie muszą być zawarte w przepisie formułującym

upoważnienie do wydania rozporządzenia, dopuszczalne jest też ich zamieszczenie

w innych przepisach ustawy, o ile możliwe jest precyzyjne zrekonstruowanie ich

treści. Przepis art. 21 ustawy systemowej w swej treści zawiera wyżej wskazane

trzy elementy, w szczególności wytyczne dotyczące treści aktu poprzez odwołanie

się w tym zakresie do przepisów ustawy zawierających szczegółowe zasady

ustalania podstawy wymiaru składek, z uwzględnieniem ograniczenia, o którym

mowa w art. 19 ust.1, oraz wyłączenia z podstawy wymiaru składek niektórych

rodzajów przychodów. Innymi słowy możliwe jest precyzyjne zrekonstruowanie ich

treści w oparciu o przepisy ustawy zawarte w rozdziale 3 - „Zasady ustalania

składek na ubezpieczenia społeczne”. Z przepisów tych, w szczególności z art. 18

wynika, że podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne jest przychód w

rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, osiągany przez

pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy (w

7

związku z art. 6 ust. 1 pkt 1). Natomiast zgodnie z wydanym na podstawie art. 21

rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106) wprowadzony został (§ 2) szereg

wyłączeń określonych składników przychodu z pracy z podstawy wymiaru składek,

które nie są sprzeczne ani z ustawą, na podstawie której zostały wydane, ani z

żadnymi obowiązującymi ustawami, które w sposób bezpośredni lub pośredni

regulują materię będącą przedmiotem rozporządzenia. Ponadto podkreślić należy,

że podobną regulację zawierało obowiązujące przed reformą rozporządzenie Rady

Ministrów z 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz

rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W § 2 ust. 1 tego

rozporządzenia do podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie pracowników

zaliczano dochody pracowników z tytułu pracy, wyłączając jednocześnie liczne

świadczenia wymienione enumeratywnie w punktach 1 - 26. Porównanie obu

powyższych regulacji wskazuje, iż zawarte w § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. wyłączenia, pokrywają się zasadniczo z

wyłączeniami zawartymi w rozporządzeniu Rady Ministrów obowiązującym przed

reformą ubezpieczeń społecznych.

Nie jest wreszcie słuszny zarzut naruszenia art. 67 Konstytucji. Zawarta bo-

wiem w tym przepisie gwarancja prawa do zabezpieczenia społecznego nie może

być rozumiana jako źródło stosunku ubezpieczenia społecznego, z wynikającym z

niego prawem do świadczeń. O powstaniu stosunku ubezpieczenia oraz formach i

zakresie świadczeń decydują bowiem ustawy (art. 67 ust. 1 zdanie 2 Konstytucji).

Zarzuty skargi kasacyjnej okazały się nieusprawiedliwione, w związku z

czym Sąd Najwyższy z mocy art. 39814

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.