V KK 398/08

WYROK Z DNIA 27 KWIETNIA 2009 R.

V KK 398/08

Jeżeli w apelacji pochodzącej od oskarżyciela publicznego zarzucono

orzeczeniu o karze tylko to, że rażąca niewspółmierność kary przejawia się

w warunkowym zawieszeniu jej wykonania, to sąd odwoławczy nie jest

władny, w uwzględnieniu apelacji, zmienić zaskarżony wyrok przez pod-

wyższenie wymiaru tej kary. Takie rozstrzygnięcie narusza bowiem ograni-

czenie orzekania na niekorzyść oskarżonego zawarte w art. 434 § 1 zd. 2

k.p.k.

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca).

Sędziowie SN: J. Dołhy, J. B. Rychlicki.

Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik.

Sąd Najwyższy w sprawie Marcina P., oskarżonego z art. 280 § 1 k.k. w zb.

z art. 157 § 2 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 27

kwietnia 2009 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę oskarżonego od wyroku

Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 15 kwietnia 2008 r., zmieniającego wyrok

Sądu Rejonowego w D. z dnia 15 stycznia 2008 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i p r z e k a z a ł sprawę Sądowi Okręgowemu

w Ś. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym (...).

2

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem Sądu Rejonowego w D. z dnia 15 stycznia 2008 r., Marcin

P. został skazany za to, że w dniu 1 lipca 2007 r. w D., działając wspólnie z

Michałem G., używając przemocy polegającej na uderzeniu w twarz Toma-

sza F. oraz biciu po twarzy, przewróceniu i kopaniu po całym ciele Stani-

sława F., zabrał w celu przywłaszczenia Tomaszowi F. telefon komórkowy

o wartości 800 zł, a Stanisławowi F. telefon komórkowy o wartości 350 zł

oraz usiłował zabrać złoty zegarek o wartości 2500 zł, powodując u Toma-

sza F. obrażenia w postaci stłuczenia głowy, nosa, okolicy wargowo-

szczękowej, a u Stanisława F. obrażenia w postaci stłuczenia głowy, okoli-

cy wargowo-szczękowej, nosa, aparatu torebkowo-wiązadłowego i szyi,

powodujących u pokrzywdzonych naruszenie czynności narządów ciała na

okres poniżej dni 7 – tj. za przestępstwo z art. 280 § 1 k.k. w zb. z art. 157

§ 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. – na karę 2 lat pozbawienia wolności z wa-

runkowym zawieszeniem wykonania na okres 4 lat.

Apelację od tego wyroku na niekorzyść oskarżonego wniósł Prokura-

tor Rejonowy w D. Zarzucił wyrokowi rażącą niewspółmierność kary orze-

czonej wobec Marcina P., wynikającą z niesłusznego zastosowania środka

probacyjnego w postaci warunkowego zawieszenia wykonania kary, pod-

czas gdy okoliczności podmiotowe i przedmiotowe, w tym fakt zaplanowa-

nia tego przestępstwa, brutalność działania pod wpływem alkoholu, naru-

szenie jednym czynem dwóch dóbr prawnych, wskazywały na wysoki sto-

pień społecznej szkodliwości przypisanego przestępstwa, a tym samym na

konieczność orzeczenia kary bez warunkowego zawieszenia wykonania.

W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy

Marcina P. do ponownego rozpoznania.

3

W toku rozprawy apelacyjnej przed Sądem Okręgowym w Ś. prokura-

tor zmodyfikował wniosek apelacji i domagał się zmiany wyroku przez wy-

mierzenie oskarżonemu kary 3 lat pozbawienia wolności.

Po rozpoznaniu apelacji Sąd Okręgowy w Ś. wyrokiem z dnia 15

kwietnia 2008 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił roz-

strzygnięcie o warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wol-

ności, a jej wymiar podwyższył do 3 lat.

Od prawomocnego wyroku kasację złożył obrońca Marcina P. Zarzu-

cił w niej rażące naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na

treść wyroku, a to:

1. przepisu art. 433 § 1 k.p.k. oraz art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k., przez rozpo-

znanie sprawy z przekroczeniem granic środka odwoławczego i orzeczenie

na niekorzyść oskarżonego, wyrażające się w podwyższeniu wymierzonej

mu kary pozbawienia wolności z 2 lat do 3 lat, pomimo niepodniesienia w

środku odwoławczym pochodzącym od oskarżyciela publicznego zarzutu

rażącej niewspółmierności kary 2 lat pozbawienia wolności;

2. przepisu art. 410 k.p.k. w zw. z art. 4 i art. 458 k.p.k., przez nieuwzględ-

nienie przy orzekaniu o uchyleniu rozstrzygnięcia o warunkowym zawie-

szeniu wykonania kary pozbawienia wolności wobec oskarżonego, prze-

mawiającej na jego korzyść okoliczności pojednania się z pokrzywdzonymi

i uzgodnienia sposobu naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem.

Podnosząc te zarzuty obrońca oskarżonego wniósł o uchylenie za-

skarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponow-

nego rozpoznania.

W toku rozprawy kasacyjnej Prokurator Prokuratury Krajowej złożył

wniosek o uwzględnienie kasacji i uchylenie zaskarżonego wyroku z prze-

kazaniem sprawy do ponownego rozpoznania w instancji odwoławczej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

4

Nie można odmówić słuszności zarzutowi obrazy art. 434 § 1 zd. 2

k.p.k. w zw. z art. 433 § 1 k.p.k. Z przepisów tych wynika, że sąd odwoław-

czy rozpoznaje sprawę w granicach środka odwoławczego, a na niekorzyść

oskarżonego może orzec tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść

środek odwoławczy i wyłącznie w granicach zaskarżenia tym środkiem. Je-

żeli jednak środek odwoławczy pochodzi od oskarżyciela publicznego – jak

to ma miejsce w niniejszej sprawie – orzeczenie na niekorzyść oskarżone-

go może nastąpić tylko w razie stwierdzenia uchybień podniesionych w

środku odwoławczym lub podlegających uwzględnieniu z urzędu.

W kontekście przytoczonych zasad orzekania na niekorzyść oskar-

żonego w instancji odwoławczej, trzeba ponownie nawiązać do zarzutu

apelacji prokuratora i podkreślić, że skarżący wytknął w niej wyrokowi ra-

żącą niewspółmierność kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec Mar-

cina P., wyrażającą się w niezasadnym zastosowaniu warunkowego za-

wieszenia jej wykonania. Zdaniem autora apelacji całokształt okoliczności

podmiotowych i przedmiotowych przestępstwa świadczył o wysokim stop-

niu społecznej szkodliwości i przemawiał za koniecznością wymierzenia

oskarżonemu bezwzględnej kary pozbawienia wolności. Jest zatem oczy-

wiste, że zarzuconym w apelacji uchybieniem była rażąca niewspółmier-

ność kary odniesiona nie do jej wymiaru, lecz do zastosowania dobrodziej-

stwa warunkowego zawieszenia. Wymiar kary nie był kwestionowany w za-

rzucie apelacji. W zasięgu podniesionego uchybienia pozostawało tylko

orzeczenie o warunkowym zawieszeniu wykonania kary. Niczego w tym

względzie nie mógł zmienić wniosek oskarżyciela publicznego, złożony w

toku rozprawy apelacyjnej, o orzeczenie surowszej kary pozbawienia wol-

ności. Z punktu widzenia granic zaskarżenia był on procesowo bezsku-

teczny, gdyż nie jest przecież dopuszczalne ich rozszerzenie na niekorzyść

oskarżonego po upływie ustawowego terminu do wniesienia apelacji, okre-

ślonego w art. 445 § 1 k.p.k. (zob. wyroki: Sądu Najwyższego z dnia 5

5

marca 2008 r., LEX nr 406957; Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 24

sierpnia 2000 r., KZS 2000, nr 4, poz. 56; Sądu Apelacyjnego w Łodzi z

dnia 26 października 2000 r., OSPr.iPr. 2001, nr 9, poz. 26). Konkludując –

w realiach sprawy możliwość orzekania w instancji odwoławczej na nieko-

rzyść oskarżonego była limitowana zarzutem rażącej niewspółmierności

kary, ale urzeczywistniającej się tylko w niezasadnym zastosowaniu wa-

runkowego zawieszenia jej wykonania. W uwzględnieniu apelacji Sąd

Okręgowy mógł uchylić orzeczenie o warunkowym zawieszeniu, co uczynił,

ale podwyższenie wymiaru oznaczało już wyjście poza granice zaskarże-

nia, z naruszeniem obu wskazanych w zarzucie kasacji przepisów.

Sąd Najwyższy nie podzielił stanowiska zawartego w odpowiedzi na

kasację, w której Prokurator Prokuratury Okręgowej w Ś. wniósł o jej odda-

lenie jako oczywiście bezzasadnej. Prezentował pogląd, że na podwyższe-

nie oskarżonemu wymiaru kary pozwalał przepis art. 447 § 2 k.p.k., dający

sądowi odwoławczemu podstawę do rozszerzenia kontroli zaskarżonego

wyroku przy rozpoznaniu apelacji. Zgodnie z jego brzmieniem apelację co

do kary uważa się za zwróconą przeciwko całości rozstrzygnięcia o karze i

środkach karnych. W przekonaniu autora odpowiedzi na kasację, w wy-

padku zaskarżenia wyroku co do kary zasadniczej, jeśli podniesiony w ape-

lacji na niekorzyść oskarżonego zarzut uznany został przez Sąd Okręgowy

za zasadny, to zmiana wyroku na niekorzyść mogła objąć już całość roz-

strzygnięcia o karze i środkach karnych. Dla wsparcia wyrażonego stano-

wiska Prokurator Okręgowy odwołał się do uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 13 lutego 1976 r., VI KZP 40/75, OSNKW z 1976 r., z. 3, poz. 42

stwierdzającej, że w razie wniesienia przez prokuratora rewizji na nieko-

rzyść oskarżonego co do kary zasadniczej sąd rewizyjny może zmienić wy-

rok sądu pierwszej instancji na niekorzyść oskarżonego, co do każdego

rozstrzygnięcia objętego orzeczeniem o karze, a w szczególności także

zaostrzyć tę karę zasadniczą, której rewizja dotyczy, niezależnie od ściśle

6

określonego w tym względzie żądania zawartego w samej rewizji. Przyta-

czając uchwałę Sądu Najwyższego, nie dostrzegł, że jako wydana pod

rządem Kodeksu postępowania karnego z 1969 r, opierała się ona na sta-

nie prawnym, który odmiennie regulował zakres zakazu reformationis in

peius. Odpowiednikiem unormowania zamieszczonego obecnie w art. 434

§ 1 k.p.k. był wówczas art. 383 § 1 k.p.k. z 1969 r. Przepis ten nie zawierał

klauzuli, że jeżeli środek odwoławczy pochodzi od oskarżyciela publiczne-

go lub pełnomocnika, to sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść oskar-

żonego tylko w razie stwierdzenia uchybień podniesionych w środku odwo-

ławczym lub podlegających uwzględnieniu z urzędu. Warunek taki nie

współokreślał w poprzednim stanie prawnym granic środka odwoławczego

wniesionego przez oskarżyciela publicznego na niekorzyść oskarżonego.

Dlatego też sąd odwoławczy mógł w takich wypadkach orzekać na nieko-

rzyść, z pełnym wykorzystaniem obowiązującej wtedy normy, że rewizję co

do kary zasadniczej uważa się za zwróconą przeciwko całości rozstrzy-

gnięcia o karze (art. 397 § 2 k.p.k. z 1969 r.). W aktualnym stanie prawnym

zdanie 2 w art. 434 § 1 k.p.k. doprecyzowuje granice zaskarżenia na nieko-

rzyść przez oskarżyciela publicznego lub pełnomocnika wprowadzając,

oprócz kryteriów zakresu i kierunku zaskarżenia, trzeci wyznacznik granic

zaskarżenia, tj. uchybienie podniesione w środku odwoławczym lub podle-

gające uwzględnieniu z urzędu. Tak więc, mimo że apelację co do kary

uważa się za zwróconą przeciwko całości rozstrzygnięcia o karze i środ-

kach karnych (art. 447 § 2 k.p.k.), to przy orzekaniu na niekorzyść z powo-

du apelacji oskarżyciela publicznego lub pełnomocnika sąd odwoławczy

ograniczony jest także treścią zarzutu zawartego w środku odwoławczym.

Sprowadzając kwestię do realiów sprawy należy stwierdzić, że jeżeli w

apelacji pochodzącej od oskarżyciela publicznego zarzucono orzeczeniu o

karze to tylko, że rażąca niewspółmierność kary przejawia się w warunko-

wym zawieszeniu jej wykonania, to sąd odwoławczy nie jest władny, w

7

uwzględnieniu apelacji, zmienić zaskarżony wyrok przez podwyższenie

wymiaru tej kary. Takie rozstrzygnięcie narusza bowiem ograniczenie orze-

kania na niekorzyść oskarżonego zawarte w art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k.

Uchybienie powołanemu przepisowi miało oczywisty wpływ na treść

zaskarżonego wyroku, gdyż zdecydowało o podwyższeniu wymiaru kary

orzeczonej prawomocnie wobec oskarżonego. Wyrok należało zatem uchy-

lić i sprawę Marcina P. przekazać Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Rozpoznanie kasacji co do zarzutu obrazy przepisów art. 433 § 1

k.p.k. i art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k. okazało się wystarczające do wydania orze-

czenia kończącego postępowanie kasacyjne. Bezprzedmiotowe byłoby

więc rozstrzyganie co do drugiego zarzutu kasacji (art. 436 k.p.k. w zw. z

art. 518 k.p.k.).

Apelacja prokuratora złożona na niekorzyść oskarżonego powinna

być ponownie rozstrzygnięta przez Sąd Okręgowy przy respektowaniu gra-

nic zaskarżenia określonych w art. 434 § 1 k.p.k.