II CSK 651/08

Sygn. akt II CSK 651/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 maja 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa C.D.

przeciwko A.K. oraz Skarbowi Państwa – Prezesowi Sądu Okręgowego […]

z udziałem interwenienta ubocznego Powszechnego Zakładu

Ubezpieczeń Spółki Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 maja 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 lutego 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda kosztami

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 20 lutego 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda

C.D. od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 30 października 2007 r. Sąd

Okręgowy, po ponownym rozpoznaniu sprawy, oddalił tym wyrokiem powództwo o

zasądzenie solidarnie na rzecz powoda od pozwanych Komornika Sądowego przy

Sądzie Rejonowym w P. oraz Skarbu Państwa – Prezesa Sądu Okręgowego kwoty

80.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu, tytułem

odszkodowania za szkodę wywołaną nieprawidłowym prowadzeniem egzekucji

świadczeń należnych powodowi.

Podstawę faktyczną rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia:

W dniu 5 grudnia 2002 r. powód złożył do pozwanego komornika wniosek

o wszczęcie egzekucji tytułu zasądzającego na jego rzecz solidarnie od dłużników

W.P. i P.K. kwotę 140.000 zł z umownymi odsetkami, wynoszącymi 30% w

stosunku rocznym od dnia 1 lipca 2001 r. We wniosku domagał się

przeprowadzenia egzekucji z nieruchomości W.P., położonej w P. przy ul. U., z

jego ruchomości – samochodu osobowego, naczep i ciągników ciężarowych oraz z

renty.

Komornik zawiadomił W.P. o wszczęciu przeciwko niemu egzekucji 20

grudnia 2002 r., a 30 grudnia wniósł do Sądu Rejonowego w P. „wniosek o złożenie

do zbioru dokumentów wniosku o wszczęcie z egzekucji z nieruchomości”

dotyczący nieruchomości przy ul. U., która miała urządzoną księgę wieczystą.

Wniosek ten został zwrócony komornikowi zarządzeniem z 27 marca 2005 r., z

uwagi na nie wykonanie w terminie wezwania do uzupełnienia braku formalnego

wniosku przez jego doprecyzowanie. Po zwrocie komornik nie ponowił wniosku aż

do 2 lipca 2003 r. W tym czasie dłużnik sprzedał nieruchomość w dniu 14 maja

2003 r. za 520.000 zł. W księdze wieczystej brak było wzmianki o wszczęciu

egzekucji, aczkolwiek w systemie informatycznym wydziału ksiąg wieczystych

informacja taka funkcjonowała.

3

W dniu 4 września 2003 r. powód zawarł z dłużnikiem W.P. porozumienie, w

którym zrezygnował z prowadzenia egzekucji z samochodu osobowego i renty w

zamian za zapłatę 20.000 zł.

Dłużnik zmarł w październiku 2003 r., a 15 grudnia 2003 r. powód wniósł

o umorzenie postępowania egzekucyjnego przeciwko niemu. Wierzytelność

powoda nie została zaspokojona w większym rozmiarze, niż otrzymana od dłużnika

W.P. kwota 20.000 zł, gdyż egzekucja skierowana przeciwko drugiemu dłużnikowi

P.K. również nie przyniosła rezultatu.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu I instancji, że działanie

pozwanego komornika – polegające na złożeniu dotkniętego brakiem formalnym

wniosku o ujawnienie wszczęcia egzekucji w księdze wieczystej, a następnie nie

złożeniu niezwłocznie nowego wniosku, wolnego od braków – było bezprawne.

Sądy były też zgodne, że powód poniósł szkodę odpowiadającą zadłużeniu P.K. i

W.P., ponieważ zadłużenie to nie zostało wyegzekwowane w żadnym z

postępowań egzekucyjnych prowadzonych przeciwko dłużnikom. Dochodzona

kwota 80.000 zł nie wyczerpuje przy tym całości tej szkody. Sądy nie dopatrzyły się

natomiast związku przyczynowego pomiędzy bezprawnym działaniem

(zaniechaniem) komornika a powstałą szkodą. Powód wiązał odpowiedzialność

odszkodowawczą pozwanych z niemożnością zaspokojenia się z nieruchomości

dłużnika, która została przez niego zbyta w toku postępowania egzekucyjnego.

Argumentował, że dłużnik wykorzystał fakt nie ujawnienia wszczęcia egzekucji z

nieruchomości w księdze wieczystej, do czego doszło z powodu bezprawnego

zaniechania przez pozwanego komornika koniecznych czynności. Sądy oceniły

jednak, że nie była to przyczyna, która w normalnym toku czynności powodowałaby

niezaspokojenie powoda. Wskazały, że art. 930 § 1 k.p.c. przewiduje, iż

rozporządzenie nieruchomością po jej zajęciu nie ma wpływu na dalsze

postępowanie, a nabywca może uczestniczyć w postępowaniu w charakterze

dłużnika. Czynności egzekucyjne są w takim wypadku ważne w stosunku do

dłużnika i do nabywcy. W stosunku do dłużnika nieruchomość została zajęta z

chwilą doręczenia mu wezwania komornika do zapłaty należności (art. 925 § 1

k.p.c.), to znaczy od 20 grudnia 2002 r. Wprawdzie w stosunku do osób trzecich

nieruchomość jest zajęta z chwilą dokonania wpisu w księdze wieczystej lub

4

złożenia wniosku komornika do zbioru dokumentów (art. 925 § 1 zd. 2 k.p.c. ),

jednak w stosunku do każdego, kto wiedział o wszczęciu egzekucji, skutki zajęcia

powstają z chwilą, gdy powziął taką wiadomość, chociażby wezwanie nie zostało

jeszcze dłużnikowi doręczone, ani nie został dokonany wpis w księdze wieczystej.

Tym samym, w ocenie Sądów, nie było przeszkód do kontynuowania postępowania

egzekucyjnego z nieruchomości po jej sprzedaży przez dłużnika W.P. Powód

jednak zrezygnował z tej możliwości, składając w dniu 15 grudnia 2003 r. wniosek

o umorzenie egzekucji przeciwko W.P., co spowodowało odstąpienie przez

pozwanego Komornika od dalszych czynności, w tym prowadzenia egzekucji

przeciwko nabywcy nieruchomości oraz przeciwko spadkobiercom W.P., a w

konsekwencji pociągnęło za sobą bezskuteczność egzekucji z nieruchomości.

W rezultacie za przyczynę szkody powoda Sąd uznał jego postępowanie, a nie

wcześniejsze zaniechanie komornika. Wytknął także, że powód nie dowiódł, iż

egzekucja byłaby bezskuteczna. Ponieważ powód uznawał brak wzmianki

o wszczęciu egzekucji za przyczynę umożliwiającą sprzedaż nieruchomości, Sądy

zwróciły uwagę, że wątpliwe jest, czy jej wpisanie zapobiegłoby sprzedaży

nieruchomości, skoro nabywcy zdecydowali się na jej kupno, mimo dostępnej

w wydziale ksiąg wieczystych informacji o wszczęciu egzekucji. Sąd Apelacyjny

ocenił jednocześnie, że dostępność tej informacji pozwalałaby na przypisanie

nabywcy nieruchomości działania z rozeznaniem w rozumieniu art. 925 § 2 k.p.c.

Sąd ten nie podzielił poglądu powoda, że komornik swoim postępowaniem dopuścił

do wyzbycia się całego majątku przez dłużnika, gdyż twierdzenie to nie zostało

udowodnione.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku powód powołał obydwie

podstawy z art. 3983

§ 1 k.p.c.

Zarzucił naruszenie art. 417 § 1 k.c. wyrażające się w stwierdzeniu braku

związku przyczynowego w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. między bezprawnym

zaniechaniem przez pozwanego komornika prawidłowego złożenia wniosku o wpis

ostrzeżenia o toczącej się egzekucji z nieruchomości, a powstaniem szkody

polegającej na sprzedaży przez dłużnika tejże nieruchomości osobie trzeciej.

5

Podniósł ponadto zarzut rażącego naruszenia prawa procesowego

mającego istotny wpływ na wynik sprawy, dotyczący błędnej interpretacji art. 930

§ 1 k.p.c. w związku z art. 925 § 1 i 2 k.p.c. poprzez przyjęcie, iż egzekucja mogła

się toczyć dalej po sprzedaży nieruchomości, z pominięciem art. 3 i art. 5 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U.

z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej powoływana jako u.k.w.h.)

We wnioskach domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i zasądzenie od

pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwoty 80.000,00 zł. wraz z odsetkami od

dnia wniesienia pozwu oraz kosztami procesu w tym kosztami zastępstwa

procesowego za wszystkie instancje; ewentualnie uchylenia tego wyroku oraz

wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy Sądowi I lub II instancji do

ponownego rozpoznania, w tym orzeczenia o kosztach procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 930 § 1 k.p.c. wprowadza w interesie wierzyciela mechanizm

chroniący go przed niewłaściwym postępowaniem egzekwowanego dłużnika.

Ochrona polega na tym, że rozporządzenie przez dłużnika nieruchomością po jej

zajęciu nie ma wpływu na dalsze postępowanie, a czynności egzekucyjne są

ważne tak w stosunku do dłużnika, jak i w stosunku do nabywcy. W konsekwencji

wierzyciel, który skierował egzekucję do nieruchomości i doprowadził do jej zajęcia,

może zaspokoić się z tej nieruchomości tak, jakby nadal należała ona do majątku

dłużnika. Dokonując wykładni tego przepisu w wyroku z dnia 3 lutego 1998 r.

(I CKN 403/97, OSP 1998/11/96, por. także wyrok z dnia 29 czerwca 2006 r.,

IV CSK 196/05, nie publ. oraz wyrok z dnia 7 lutego 2008 r., IV CSK 426/07, nie

publ.) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że art. 930 § 1 k.p.c. nie podważa ważności umowy

przeniesienia własności zajętej nieruchomości między dłużnikiem a nabywcą, lecz

powoduje bezskuteczność tej umowy w stosunku do wierzycieli, którzy wszczęli

egzekucję. Procesową konsekwencją bezskuteczności umowy jest możliwość

dalszego prowadzenia egzekucji ze zbytej nieruchomości, tak jakby jej zbycie nie

miało miejsca. Powyższy skutek wiąże się z zajęciem nieruchomości, które –

według regulacji zamieszczonej w art. 925 k.p.c. – może nastąpić w różnym czasie

w stosunku do dłużnika i innych osób. Zasadnicze znaczenie ma moment, kiedy

6

każda z tych osób (także dłużnik) dowiedziała się o wszczęciu egzekucji,

niezależnie od tego z jakiego źródła powzięła tą wiadomość (art. 925 § 2 k.p.c.).

Dokonanie wpisu o wszczęciu egzekucji w księdze wieczystej (złożenie wniosku do

zbioru dokumentów) stanowi ostateczny termin zajęcia nieruchomości w stosunku

do wszystkich, jeśli wcześniej nie uzyskali wiedzy o tym zdarzeniu. W stosunku do

dłużnika zajęcie będzie skuteczne z chwilą doręczenia mu wezwania do zapłaty

długu, chyba że doręczenie nastąpiło później niż wpis lub uzyskanie wiedzy

o wszczęciu egzekucji z innego źródła.

W rozpatrywanej sprawie nie było wątpliwości co do tego, że zajęcie

nieruchomości w stosunku do dłużnika nastąpiło w dniu 20 grudnia 2002 r., kiedy

otrzymał on przewidziane w art. 925 § 1 zd. 1 k.p.c. wezwanie do zapłaty długu.

Podnoszonym przez skarżącego w skardze kasacyjnej problemem jest natomiast

dopuszczalność stosowania art. 930 § 1 k.p.c. w sytuacji, kiedy na skutek

niedokonania wpisu o wszczęciu egzekucji w księdze wieczystej nie nastąpiło

zajęcie nieruchomości wobec nabywcy. Powód uważa, że art. 930 § 1 k.p.c. nie

może być w takiej sytuacji stosowany.

Rozdzielone w czasie skutki zajęcia nieruchomości w stosunku do

poszczególnych osób mają ważkie znaczenie dla toku postępowania

egzekucyjnego. Z chwilą zajęcia nieruchomości w stosunku do dłużnika

rozporządzenie przez niego tą nieruchomością stanowi czynność podjętą

przeciwko chronionym przez art. 930 § 1 k.p.c. interesom wierzyciela. Przepis ten

ma zastosowanie, bowiem nie wymaga, aby zajęcie nieruchomości było skuteczne

erga omnes, lecz aby nieruchomość była zajęta. Egzekucja z takiej nieruchomości

powinna być zatem prowadzona przez komornika w dalszym ciągu. Nie oznacza to

jednak pozbawienia nabywcy w dobrej wierze możliwości obrony, jeśli nie doszło

do zajęcia skutecznego wobec niego. Może on wytoczyć powództwo

przeciwegzekucyjne przewidziane w art. 841 k.p.c., które odniesie skutek

w wypadku gdy nabywca nie wiedział z żadnego źródła o wszczęciu egzekucji

przeciwko dłużnikowi, które nie zostało wpisane w księdze wieczystej

(por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

6 listopada 2007 r., III CZP 93/07, OSNC 2008/7-8/68). Sąd Apelacyjny analizując

ustalone fakty przyjął, aczkolwiek w sposób niejednoznaczny, że nabywca w chwili

7

zakupu nieruchomości mógł wiedzieć o toczącej się egzekucji, ponieważ wzmianka

o wniosku komornika w tym okresie funkcjonowała w systemie informatycznym

wydziału ksiąg wieczystych. Tymczasem tylko stanowcze stwierdzenie, że nabywca

taką wiedzę miał byłoby argumentem potwierdzającym tezę o podstawach do

skutecznego dalszego prowadzenia egzekucji ze spornej nieruchomości, skoro

z ustaleń wynika, że wpis o wszczęciu egzekucji nie nastąpił. Dowiedzenie tego

faktu obciążało zaś stronę pozwaną. Reguły obowiązujące w postępowaniu

egzekucyjnym respektują zasady wynikające z art. 3 ust. 1 i art. 5 u.k.w.h.,

określając jednocześnie konsekwencje braku stosownych wpisów na potrzeby tego

postępowania.

Ostatecznie więc należy przyznać skarżącemu rację, że przyjęta przez Sądy

orzekające interpretacja art. 930 § 1 k.p.c. nie była prawidłowa. Wadliwe było

założenie o możliwości niezakłóconego kontynuowania egzekucji z nieruchomości

zbytej w toku postępowania egzekucyjnego na rzecz osoby, której nie można było

w sposób pewny przypisać wiedzy wymaganej dla objęcia jej skutkiem zajęcia tej

nieruchomości. Ten kierunek wykładni doprowadził do niesłusznego poglądu

o braku związku przyczynowego pomiędzy nieskutecznością egzekucji

z nieruchomości a bezprawnym zaniechaniem komornika, wyrażającym się

w zaniedbaniu złożenia prawidłowego wniosku o wpis wszczęcia egzekucji do

księgi wieczystej.

Nie oznacza to jednak, że skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Omówiony wyżej tok wnioskowania Sądu Apelacyjnego nie był jedynym

uzasadnieniem poglądu o braku związku przyczynowego pomiędzy poniesiona

szkodą a bezprawnym zaniechaniem pozwanego komornika. Drugim wątkiem były

skutki złożonego przez powoda wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego

przeciwko W. P. Postępowanie zostało umorzone zgodnie z wolą powoda, który w

ten sposób zrezygnował z próby podjęcia egzekucji przeciwko spadkobiercom

zmarłego dłużnika. W rezultacie nie wykazał, że egzekucja z innego majątku

dłużnika (jego spadkobierców) okazałaby się bezskuteczna i zaniechanie

komornika, które usunęło możliwość zaspokojenia się z nieruchomości, zamknęło

realne szanse wyegzekwowania świadczenia w ogóle. Zdaniem skarżącego ta

8

decyzja nie ma wpływu na powstanie szkody, która istniała już od chwili zbycia

nieruchomości przez dłużnika, a ponadto była wynikiem bezczynności komornika i

chęci podjęcia próby wyegzekwowania należności od dłużnika solidarnego P.K.

Takie stanowisko skarżącego nie bierze pod uwagę charakteru

postępowania egzekucyjnego, które może być skierowane do całego majątku

dłużnika. Szkoda wierzyciela, wyrządzona przez bezprawne działanie

(zaniechanie) komornika, polegająca na całkowitej lub – jak w rozpatrywanej

sprawie – częściowej bezskuteczności egzekucji rozpatrywana być musi nie tylko

w odniesieniu do tych składników majątku, do których została skierowana, ale przy

uwzględnieniu całego majątku dłużnika, który mógłby posłużyć zaspokojeniu

wierzyciela. Oznacza to, że nieskorzystanie przez wierzyciela z możliwości

dalszego prowadzenia egzekucji przeciwko spadkobiercom, bez wykazania, że

egzekucja ta nie mogłaby doprowadzić do jego zaspokojenia choćby w części, nie

tylko podważa istnienie więzi przyczynowo skutkowej pomiędzy zaniedbaniem

komornika w prowadzonym wcześniej postępowaniu a powstałą szkodą, ale nawet

stawia pod znakiem zapytania istnienie szkody. Szkoda wyraża się bowiem

w różnicy pomiędzy stanem majątku wierzyciela w wypadku prawidłowego

prowadzenia egzekucji a tym, jaki nastąpił w wyniku bezprawnych działań

komornika. Aby różnica ta powstała konieczne jest stwierdzenie, że bezprawne

działania uniemożliwiły, a nie tylko utrudniły lub odsunęły w czasie ściągnięcie

egzekwowanego świadczenia. Takiego dowodu skarżący nie przeprowadził,

wychodząc z błędnego założenia, że szkoda powinna być ustalana samodzielnie

w odniesieniu do prowadzonego postępowania egzekucyjnego z nieruchomości,

a nie w perspektywie uogólnionych możliwości uzyskania zaspokojenia z majątku

dłużnika.

W rezultacie zarzut naruszenia art. 417 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c. nie

okazał się trafny. W istocie zresztą odpowiedzialność na podstawie art. 417 § 1 k.c.

ponosi pozwany Skarb Państwa, a nie komornik, który odpowiada w oparciu

o przepis art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych

i egzekucji (Dz. U. Nr 133, poz. 882 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym w czasie,

kiedy nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę (por. np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 376/07, nie publ.).

9

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 39821

w zw. z art. 391 § 1 i art. 102 k.p.c.