III CZP 12/09

Uchwała z dnia 7 maja 2009 r., III CZP 12/09

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "A.", sp. z o.o. w W. o ogłoszenie

upadłości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7

maja 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Warszawie postanowieniem z dnia 10 grudnia 2008 r.:

„Czy przepis art. 54 ust. 1 w związku z art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego

2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60 poz. 535 ze zm.), w

przypadku ogłoszenia upadłości spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, której

statut przewiduje reprezentację łączną, wyłącza uprawnienie członka zarządu, który

wniosku o ogłoszenie upadłości spółki nie składał, do wniesienia zażalenia na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości?

podjął uchwałę:

Członek dwuosobowego zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, w której obowiązuje zasada reprezentacji łącznej, może

sam wnieść za upadłego zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości,

wydane na wniosek złożony za spółkę tylko przez drugiego członka zarządu.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2008 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy

w Warszawie ogłosił upadłość "A.", sp. z o.o. w W., obejmującą likwidację majątku

dłużnika. Wniosek o ogłoszenie upadłości złożył jeden z członków dwuosobowego

zarządu dłużnika, uprawniony do łącznej reprezentacji spółki.

Zażalenie na to postanowienie wniósł upadły reprezentowany przez

profesjonalnego pełnomocnika procesowego, działającego na podstawie

pełnomocnictwa podpisanego przez drugiego członka zarządu spółki. Sąd

Okręgowy w Warszawie – po uzyskaniu od tego pełnomocnika wyjaśnienia, że ze

względu na spór między członkami zarządu co do potrzeby złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości nie jest w stanie uzyskać pełnomocnictwa procesowego

podpisanego przez obu członków zarządu upadłej spółki – na podstawie art. 390 §

2 w związku z art. 397 § 2 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W okolicznościach sprawy rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia

prawnego sprowadza się w istocie do odpowiedzi na pytanie, czy członek

dwuosobowego zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w której

obowiązuje zasada reprezentacji łącznej, może za upadłego sam wnieść zażalenie

na postanowienie o ogłoszeniu upadłości, wydane na wniosek złożony za spółkę

tylko przez drugiego członka zarządu. Związany z tym pytaniem problem dotyczy

kwestii, czy przewidziana w art. 20 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.")

modyfikacja dotycząca reprezentacji osób prawnych i jednostek organizacyjnych

nieposiadających osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje

osobowość prawną, polegająca na tym, że osoba uprawniona jedynie do

reprezentacji łącznej może samodzielnie złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości,

dotyczy także wniesienia za upadłego zażalenia na postanowienie o ogłoszeniu

upadłości na podstawie art. 54 ust. 1 Pr.u.n.

Przepisy art. 20 ust 2 pkt 2 i art. 54 ust. 1 Pr.u.n. są – z niewielką modyfikacją

stylistyczną – powtórzeniem art. 4 § 2 pkt 2 i art. 17 § 1 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej: "Pr.upadł."). Na podstawie art. 17 §

1 Pr.upadł. w orzeczeniu z dnia 18 listopada 1937 r., I C 2764/36 (OSP 1938, nr 1,

poz. 136) Sąd Najwyższy stwierdził, że przytoczony przepis, przyznając dłużnikowi

zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości, dotyczy tego organu spółdzielni

będącej dłużnikiem, który jest uprawniony do jej reprezentowania (zarząd lub

likwidator). W konsekwencji uznał, że zażalenia nie może wnieść skutecznie rada

nadzorcza spółdzielni jako organ kontrolny, ponieważ nie jest ona – z wyjątkiem

wyraźnie uregulowanych wypadków – uprawniona do reprezentowania spółdzielni.

Poza przytoczonym orzeczeniem, w judykaturze Sądu Najwyższego nie rozważano

problemu reprezentacji upadłego w związku z wniesieniem zażalenia na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości. Nie ma też orzeczeń z okresu

obowiązywania Prawa upadłościowego, które mogłyby mieć wpływ na

rozstrzygnięcie tego problemu.

Odwołując się do art. 4 § 2 Pr.upadł., w piśmiennictwie z okresu

międzywojennego wyrażono pogląd, że w sytuacji, w której kilka osób jest

uprawnionych do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, ale tylko niektóre z nich

zgłaszają go, zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości przysługuje

każdej z tych osób, która wniosku nie zgłosiła lub nie wyraziła na niego zgody,

ponieważ każdą z nich należy traktować tak samo jak samoistnego dłużnika.

Pogląd ten odnoszony jest wyraźnie także do sytuacji, w której wniosek o

ogłoszenie upadłości nie pochodzi od wszystkich osób uprawnionych do łącznej

reprezentacji i te osoby nie wyraziły zgody na jego wniesienie. Za przyjętym

stanowiskiem przemawia charakter postępowania o ogłoszeniu upadłości, prawo

bowiem działania w tym postępowaniu różni się od prawa do działania w

stosunkach materialnoprawnych bądź w innym postępowaniu sądowym.

Po wejściu w życie Prawa upadłościowego i naprawczego w literaturze

wyrażono pogląd, że dopuszczalność zażalenia wniesionego przez upadłego na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości zależy od właściwej jego reprezentacji,

określonej w odpowiednim rejestrze. W wypadku osób, którym ustawa przyznaje

prawo do samodzielnego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, mimo

obowiązującej reprezentacji łącznej, prawo to nie obejmuje zażalenia na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości. W wypadku konfliktu w zarządzie spółki i

uwzględnienia przez sąd, np. wniosku jednego członka zarządu o ogłoszenie

upadłości spółki, drugiemu członkowi zarządu nie przysługuje na to postanowienie

zażalenie, chyba że jest uprawniony do jednoosobowej reprezentacji.

W doktrynie i w orzecznictwie przyjmuje się, że art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n. tak,

jak art. 4 § 2 pkt 2 Pr.upadł., modyfikuje obowiązujące w spółce zasady

reprezentacji, aby za spółkę wniosek o ogłoszenie jej upadłości mogły złożyć osoby,

które z powodu obowiązujących zasad reprezentacji nie mogłyby dokonać za nią

skutecznych czynności procesowych (por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 7

listopada 2008 r., II CSK 255/08, OSNC-ZD 2009, nr C, poz. 69). Celem zmiany

obowiązującej w spółce zasady łącznej reprezentacji, w zakresie dotyczącym

składnia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, jest przede wszystkim ochrona

wierzycieli. W ich interesie leży, aby przedsiębiorca będący osobą prawną,

niespełniający wymagalnych zobowiązań lub którego zobowiązania przekraczają

wartość majątku, został stosunkowo szybko poddany rygorowi postępowania

upadłościowego. Wzgląd na ochronę interesów obecnych i przyszłych kontrahentów

spółki wymaga, aby w wypadku spełnienia podstaw upadłości nie brała ona w

dalszym ciągu nieskrępowanego udziału w obrocie.

Tymczasem kondycja ekonomiczna przedsiębiorstwa może być odmiennie

oceniana przez osoby uprawnione do reprezentowania spółki, mogą też one różnie

oceniać najwłaściwszą drogę wyjścia z kryzysu. Przyznanie każdej z osób

uprawnionych do reprezentacji spółki prawa do samodzielnego złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości pozwala przeciwdziałać temu, aby w wypadku reprezentacji

łącznej lub braków w składzie organów uprawnionych do działania za spółkę,

wewnętrzne spory spółki nie opóźniały poddania jej reżimowi postępowania

upadłościowego i nie powodowały zwłoki w zabezpieczeniu majątku (art. 36

Pr.u.n.). Ponadto prawo do samodzielnego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości

uniemożliwia uprawnionym do reprezentowania osób prawnych albo innych

jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym odrębna

ustawa przyznaje zdolność prawną, zasłanianie się przeszkodami wynikającymi z

wewnętrznych stosunków spółki przy ocenie odpowiedzialności za szkodę

wyrządzoną wskutek niezłożenia w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 21

Pr.u.n.).

Problem, czy zastosowanie przewidzianej w art. 20 ust. 2 pkt 2 modyfikacji

zasady reprezentacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w zakresie składania

wniosku o ogłoszenie upadłości jest uzasadnione także w wypadku złożenia za

upadłego zażalenia na postanowienie o ogłoszeniu upadłości – na podstawie art. 54

ust. 1 Pr.u.n. – przez nieuprawnionego od jednoosobowej reprezentacji członka

zarządu spółki, wymaga rozważenia trzech rozwiązań.

W pierwszej kolejności należy rozważyć wyrażone w piśmiennictwie na

gruncie Prawa upadłościowego i naprawczego stanowisko, że uprawnienie do

samodzielnego działania członka zarządu, wbrew obowiązującym w spółce

zasadom reprezentacji, dotyczy wyłącznie złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Za tym stanowiskiem przemawia wykładnia gramatyczna art. 54 ust. 1 Pr.u.n., który

przyznaje – bez bliższych objaśnień – upadłemu legitymację do złożenia zażalenia.

Upadły będący osobą prawną powinien zatem – zgodnie z art. 67 § 1 k.p.c. –

wnieść zażalenie działając przez swój organ, co wymaga, w wypadku

obowiązywania w spółce reprezentacji łącznej, współdziałania członków zarządu

(art. 205 k.s.h.). Przedstawione cele uzasadniające modyfikacje zasady

reprezentacji w zakresie składania wniosku o ogłoszenie upadłości są nieaktualne

na etapie składania zażalenia na postanowienie sądu o ogłoszeniu upadłości, jeżeli

sąd ogłosił upadłość na wniosek jednego z członków zarządu spółki, to majątek

upadłego – zgodnie z art. 36 Pr.u.n. – został objęty postępowaniem

zabezpieczającym, a zatem został również zrealizowany obowiązek wynikający z

art. 21 Pr.u.n.

Wadą tego rozwiązania jest jego jednostronny charakter. Wychodząc

naprzeciw interesom wierzycieli, może ono prowadzić do skutków

nieuzasadnionych potrzebami obrotu i niekorzystnych dla spółki. Ogłoszenie

upadłości, obejmującej likwidację majątku upadłego – co nastąpiło w

rozpoznawanej sprawie – prowadzi do likwidacji spółki, a po przeprowadzeniu

postępowania upadłościowego do rozwiązania i utraty bytu (art. 289 § 1 k.s.h.).

Tymczasem nie można wykluczyć, że członek zarządu wykorzysta przysługujące

mu prawo złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości niezgodnie z interesem spółki,

traktując upadłość jako sposób wycofania się ze spółki lub doprowadzenia z innych

powodów do utraty jej bytu prawnego, lub złoży wspomniany wniosek jedynie z

obawy przed konsekwencjami niedopełnienia obowiązku wynikającego z art. 21 ust.

3 Pr.u.n. Prawo pozwala członkowi zarządu spółki złożyć skuteczny wniosek o

ogłoszenie upadłości nie tylko bez wiedzy, ale nawet przy wyraźnym sprzeciwie

pozostałych członków zarządu także wtedy, gdy w umowie, właśnie w celu

zabezpieczenia interesu spółki przed pochopnymi decyzjami jednego z członków

zarządu, przewidziano reprezentację łączną. Jednocześnie nie przewiduje ono

obowiązku wysłuchania lub zapewnienia w inny sposób udziału w postępowaniu w

przedmiocie ogłoszenia upadłości pozostałym osobom uprawnionym do złożenia za

spółkę wniosku o ogłoszenie upadłości. Nieprzekonujący jest argument, że

rozpoznawanie wniosku o ogłoszenie upadłości przez sąd zapewnia – bez względu

na okoliczności jego złożenia – poszanowanie interesu spółki, sąd upadłościowy

bowiem może błędnie ocenić istnienie podstawy upadłości, licząc się z tym,

ustawodawca przewidział zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości.

Przyjęcie rozważanego stanowiska może, ze względu na obowiązującą w

spółce zasadę reprezentacji łącznej, uniemożliwić poddanie kontroli instancyjnej

postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Świadczy o tym sprawa, w której

przedstawiono rozpoznawane zagadnienie prawne. Członek zarządu spółki,

niebiorący udziału w postępowaniu o ogłoszenie upadłości, podniósł w zażaleniu

okoliczności podważające istnienie postawy upadłości. Wprawdzie należy się liczyć

z tym, że wymaganie łącznej reprezentacji zawsze może okazać się przeszkodą do

skutecznego wniesienia środka odwoławczego w postępowaniu cywilnym, jeżeli

osoby uprawnione do reprezentacji nie będą w stanie uzgodnić stanowiska,

jednakże w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości zachodzi szczególna

sytuacja, polegająca na tym, że wniosek o ogłoszenie upadłości może złożyć tylko

jeden z członków zarządu, bez względu na obowiązujący w spółce sposób

reprezentacji. Możliwość spowodowania upadłości spółki działaniem jednego tylko

członka zarządu powoduje, że cel w postaci ochrony interesów spółki i jej

ekonomicznych właścicieli, jaki typowo stoi za wprowadzeniem reprezentacji

łącznej, obraca się paradoksalnie przeciwko spółce, uniemożliwiając

zakwestionowanie postanowienia o ogłoszeniu upadłości uderzającego w jej

interes.

Ze względu na przedstawione mankamenty, rozważenia wymaga inne

rozwiązanie, zgodnie z którym wynikająca z art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n. modyfikacja

zasady reprezentacji obejmuje także etap postępowania zażaleniowego. To

oznacza, że zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości mogłaby

skutecznie złożyć za upadłego każda z osób uprawnionych do reprezentacji

samodzielnie lub łącznie z innymi, a więc każdy z członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, niezależnie od obowiązujących w spółce zasad

reprezentacji. Trafnie skarżący podniósł w zażaleniu, że takie rozwiązanie przyjęto

w doktrynie i judykaturze niemieckiej na gruncie zbliżonego stanu prawnego. W

doktrynie krajowej w tym nurcie sytuuje się przytoczony pogląd z piśmiennictwa z

okresu międzywojennego. Mankamentem tego rozwiązania jest brak wyraźnej

podstawy prawnej, przeszkodą do jego przyjęcia – wbrew wątpliwościom Sądu

Okręgowego – nie jest jednak art. 54 ust. 1 Pr.u.n. Wprawdzie przytoczony przepis

stanowi, że zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości przysługuje

wyłącznie upadłemu, jednakże rozważane stanowisko nie stoi w sprzeczności z tak

zredagowanym przepisem. Przyjęcie, że wynikająca z art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n.

modyfikacja obowiązującej w spółce zasady reprezentacji dotyczy także art. 54 ust.

1 Pr.u.n. nie oznacza, iż zażalenie składa inna osoba niż upadły, lecz jedynie to, że

uległa zmianie – w stosunku do zasad ogólnych – reprezentacja spółki. Funkcja art.

54 ust. 1 Pr.u.n. polega jedynie na ograniczeniu kręgu osób uprawnionych do

złożenia zażalenia na postanowienie o ogłoszeniu upadłości, wymieniony przepis

nie dotyka natomiast w ogóle zasady reprezentacji tych podmiotów. Nie można

zatem na jego podstawie przesądzać, że zażalenie za upadłego nie może zostać

skutecznie wniesione przez jednego tylko z członków zarządu spółki uprawnionych

do łącznej reprezentacji.

Istotne są też racje celowościowe przemawiające za zastosowaniem

przewidzianej w art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n. modyfikacji obowiązującej w spółce

zasady reprezentacji także w postępowaniu zażaleniowym. Nietrudno zauważyć, że

następstwem wynikającego z przytoczonego przepisu szczególnego prawa do

reprezentacji spółki jest deficyt ochrony prawnej po stronie pozostałych osób

uprawnionych do reprezentacji (wspólników), które nie mogą się sprzeciwić złożeniu

wniosku o ogłoszenie upadłości, nawet gdyby osoba uprawniona składała wniosek

nieuzasadniony. Deficyt ten jest szczególnie widoczny w sytuacji, w której – co

ilustruje niniejsza sprawa – jedna z dwóch osób uprawnionych do reprezentacji

łącznej składa wniosek o ogłoszenie upadłości, druga zaś o nim nie wie lub nie

zgadza się z nim. Argument, że wniosek o ogłoszenie upadłości rozpoznaje sąd nie

eliminuje ryzyka wydania wadliwego orzeczenia. Ponadto obowiązujące Prawo

upadłościowe i naprawcze nie przewiduje obowiązkowego wysłuchania w toku

postępowania o ogłoszenie upadłości osób uprawnionych do reprezentacji spółki,

które nie przyłączyły się do wniosku. Dopuszczenie zażalenia na postanowienie o

ogłoszeniu upadłości – na takich samych zasadach, jak złożenie wniosku o

ogłoszenie upadłości – pozwalającego osobom kwestionującym orzeczenie

upadłości i niemającym możliwości wcześniej zaprezentować swoich racji, wychodzi

tym problemom naprzeciw.

Niepozbawione racji jest spostrzeżenie, że argumenty uzasadniające

zastosowanie omawianego rozwiązania w sytuacji, w której nieuprawniony do

jednoosobowej reprezentacji spółki członek zarządu wnosi zażalenie na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości wydane na wniosek drugiego członka

zarządu korzystającego z przewidzianej w art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n. modyfikacji

zasady reprezentacji, mogą nie być równie przekonujące, gdy wniosek o ogłoszenie

upadłości został zgłoszony za spółkę przez dwóch członków zarządu, zgodnie z

obowiązują w spółce zasadą reprezentacji łącznej. Przemawia to za potrzebą

rozważenia trzeciego rozwiązania, polegającego na przyjęciu, że samodzielne

złożenie za spółkę zażalenia na postanowienie o ogłoszeniu upadłości przez osobę

uprawnioną wyłącznie do łącznej reprezentacji spółki jest dopuszczalne tylko wtedy,

gdy upadłość została ogłoszona na wniosek złożony przez spółkę działająca przez

osobę, która opiera swoje umocowanie na prawie do reprezentacji wynikającym z

art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n. Jeżeli natomiast wniosek o ogłoszenie upadłości złożyła

spółka reprezentowana zgodnie z obowiązującą zasadą reprezentacji, wtedy także

złożenie zażalenia na postanowienie o ogłoszeniu upadłości powinno nastąpić z

poszanowaniem tej zasady. Rozwiązanie to nie jest trafne.

Systemowo wątpliwe jest przede wszystkim wiązanie uprawnienia do złożenia

zażalenia za spółkę z tym, w jaki sposób spółka była reprezentowana przy

składaniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Ze względu na możliwość występowania

rozmaitych wariantów reprezentacji łącznej, częste składanie wniosku przez

pełnomocników procesowych i możliwość składania wniosku o ogłoszenie upadłości

przez kilka niezależnie działających podmiotów, przyjęcie rozważanego stanowiska

mogłoby się stać źródłem licznych wątpliwości i istotnych komplikacji przy ocenie

dopuszczalności zażalenia. Z tego względu uprawnienie do samodzielnego złożenia

za spółkę zażalenia na postanowienie o ogłoszeniu upadłości powinno być

niezależne od tego, jak spółka była reprezentowana przy składaniu wniosku o

ogłoszenie jej upadłości. Jest to rozwiązanie bardziej pragmatyczne i łatwiej je

uzasadnić dogmatycznie; jego założeniem jest traktowanie art. 20 ust. 2 pkt 2

Pr.u.n. jako podstawy do uznania, że każda osoba uprawniona do reprezentacji

spółki, bez względu na obowiązującą w spółce zasadę reprezentacji, uzyskuje w

postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości pozycję równoprawną, czego

konsekwencją jest rozciągnięcie uregulowanej wyraźnie modyfikacji reprezentacji w

zakresie składania wniosku o ogłoszenie upadłości także na postępowanie

zażaleniowe.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1

k.p.c.).