III CZP 18/09

Uchwała z dnia 7 maja 2009 r., III CZP 18/09

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ireneusza M. przeciwko Skarbowi

Państwa – Prezydentowi m.st. W. i Wojewodzie W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7 maja 2009 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 16

grudnia 2008 r.:

„Czy roszczenie o odszkodowanie wywodzone z zapadłej decyzji

administracyjnej, stwierdzającej wydanie z naruszeniem prawa uprzedniej decyzji

administracyjnej, która odmawiała ustanowienia prawa własności czasowej do

gruntu nieruchomości warszawskiej, może być przeniesione na osobę trzecią w

drodze przelewu (art. 509 § 1 k.c.)?”

podjął uchwałę:

Dopuszczalny jest przelew wierzytelności o odszkodowanie za wydanie

decyzji administracyjnej odmawiającej współwłaścicielowi tzw. gruntu

warszawskiego ustanowienia wieczystej dzierżawy lub prawa zabudowy, która

uznana została za wydaną z naruszeniem prawa.

Uzasadnienie

Powód wystąpił z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa o zasądzenie

kwoty 6 809 120,00 zł tytułem odszkodowania, wskazując, że szkoda została

wyrządzona decyzją Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 11 sierpnia

1972 r., w której w odmówiono współwłaścicielom, zabudowanej nieruchomości

przy Alei N. nr 138 w W., ustanowienia wieczystej dzierżawy. Ostateczną decyzją z

dnia 3 października 2006 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie

stwierdziło, że powołana decyzja została wydana z naruszeniem prawa. Jako

podstawę roszczenia powód wskazał art. 160 k.p.a. W trakcie postępowania cofnął

powództwo co do kwoty 1 818,760 zł, a Sąd pierwszej instancji umorzył

postępowanie w tym zakresie oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Zdaniem

Sądu Okręgowego, gdy decyzja stwierdzająca, że decyzja wyrządzająca szkodę

została wydana z naruszeniem prawa stała się ostateczna po dniu 1 września 2004

r., art. 160 k.p.a. nie może być podstawą dochodzonego w pozwie roszczenia, sąd

zaś nie ma obowiązku poszukiwać właściwej podstawy prawnej roszczenia, gdy

powód reprezentowany jest przez profesjonalnego pełnomocnika.

Sąd Apelacyjny w Warszawie, rozpoznając apelację wniesioną przez powoda

Ireneusza M. od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2008

r., powziął istotne wątpliwości i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane na

wstępie. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne wiąże się z wątpliwościami, czy

szczególne cechy stosunku prawnego, z którego wynika roszczenie o przyznanie

właścicielowi gruntu warszawskiego prawa do wieczystej dzierżawy, nie wykluczają

– w świetle art. 509 § 1 k.c. – możliwości przelewu wierzytelności o odszkodowanie

za wydanie decyzji odmawiającej przyznania takiego prawa, która uznana została

za decyzję wydaną z naruszeniem prawa. Trafnie jednak Prokuratoria Generalna

Skarbu Państwa zwróciła uwagę, że z okoliczności faktycznych rozpoznawanej

sprawy wynika, iż należy także rozważyć, czy dopuszczalne jest zbycie nie

wierzytelności o odszkodowanie, lecz jej ekspektatywy.

Artykuł 509 § 1 k.c. wyłącza przelew wierzytelności m.in. wtedy, gdy

sprzeciwiałoby się to właściwości zobowiązania, z którego ta wierzytelność wynika.

Sąd Apelacyjny trafnie zwrócił uwagę, że gdy chodzi o stosunek prawny, z którego

wynikają prawa właściciela gruntu warszawskiego przewidziane w dekrecie z dnia

26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st.

Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 278 ze zm. – dalej: "dekret z dnia 26 października

1945 r."), to krąg osób, którym mogą one przysługiwać jest wyraźnie określony. Co

więcej, realizacja tych praw, poza prawem do odszkodowania przewidzianym w art.

7 ust. 5 dekretu, została uzależniona od złożenia w terminie w nim określonym

wniosku do organu gminy i wydania stosowanej decyzji administracyjnej. Prawo do

wieczystej dzierżawy lub prawo zabudowy mogło powstać tylko na rzecz tych osób

po spełnieniu przez nie wymogów określonych w dekrecie. Należy zgodzić się z

Sądem Apelacyjnym, że także prawo do odszkodowania określone w art. 7 ust. 5

dekretu mogło powstać na rzecz tych osób, już jednak w tym kontekście zwrócić

należy uwagę, że krąg osób, które mogły wystąpić o przyznanie im praw

przewidzianych dekretem został zakreślony szeroko. Nie można wykluczyć, że

uprawnionym mógł być nie tylko właściciel gruntu, lecz także jego następca prawny,

jeżeli spełnił inne warunki przewidziane dekretem. Użyta w art. 7 ust. 1 dekretu

szeroka formuła "następca prawny" nie wyklucza więc tego, że następstwo prawne

mogło także powstać na podstawie umowy.

Należy zwrócić uwagę, że wierzytelność, którą uzyskał powód na podstawie

umowy zawartej ze spółką "P.I.B.S." nie jest wprost uprawnieniem określonym w

dekrecie z dnia 26 października 1945 r. Jest to wierzytelność o odszkodowanie z

tytułu szkód, jakie wyrządzone zostały odmowną decyzją w sprawie przyznania

spółce "P.I.B.S.", jako współwłaścicielowi gruntu warszawskiego, prawa wieczystej

dzierżawy, która to decyzja uznana została za wydaną z naruszeniem prawa.

Wbrew opinii Sądu Apelacyjnego, brak podstaw, aby prawo do tak określonego

odszkodowania wiązać wprost z ograniczeniami wynikającymi z art. 7 dekretu.

Przedmiotem przelewu było prawo do odszkodowania za szkody wyrządzone

decyzją odmawiającą przyznania prawa do zabudowy lub własności czasowej. W

przepisach dekretu z dnia 26 października 1945 r. ograniczenia podmiotowe i

czasowe dotyczą złożenia wniosku o przyznanie na tym gruncie prawa wieczystej

dzierżawy lub prawa zabudowy (art. 7 dekretu) lub odszkodowania, jakie należało

się dotychczasowemu właścicielowi gruntu, jego następcy prawnemu lub osobom

reprezentującym prawa właściciela na podstawie art. 7 ust. 5 i art. 9 dekretu.

Wierzytelność o naprawienie szkody, której dotyczył przelew, ma swe źródło w

stanie faktycznym, na który składa się wydanie decyzji odmawiającej przyznania

właścicielowi jednego z należnych mu uprawnień przewidzianych w art. 7 dekretu

oraz decyzji stwierdzającej, że ta decyzja została wydana niezgodnie z prawem.

Jeżeli adresat pierwotnej decyzji poniósł w związku z jej wydaniem szkodę,

powstaje wierzytelność o jej naprawienie, jednak bez wydania decyzji

stwierdzającej niezgodność z prawem pierwotnej decyzji nie można mówić o

zdarzeniu wyrządzającym szkodę, gdyż do tego czasu pierwotna decyzja nie nosi

cech zdarzenia bezprawnego. Dopiero gdy decyzja stwierdzająca niezgodność z

prawem decyzji pierwotnej stanie się ostateczna powstaje, w razie wyrządzenia

przez nią szkody, ostatecznie ukształtowana wierzytelność o odszkodowanie.

Żaden przepis prawa nie ogranicza zbywalności takiej wierzytelności, a w

szczególności nie dotyczą jej przepisy dekretu z dnia 26 października 1945 r.

Wprawdzie niewątpliwie wierzytelność ta pozostaje w związku z regulacjami

zawartymi w tym dekrecie, ale jej źródłem jest wydanie decyzji niezgodnej z

prawem. Wspomniany dekret ma więc tylko takie znaczenie, że stanowi punkt

wyjścia dla oceny, czy decyzja wyrządzające szkodę została wydana zgodnie z

prawem. Skoro jest to wierzytelność, która ostatecznie przybierze postać

odszkodowania pieniężnego, brak także podstaw do doszukiwania się ograniczenia

jej zbywalności w naturze takiej wierzytelności.

Nie może być przeszkodą w zbywaniu wspomnianej wierzytelności

okoliczność, że jej zbycie nastąpiło przed wydaniem drugiej z decyzji składających

się na stan faktyczny będący źródłem powstania takiej wierzytelności. Precyzyjnie

rzecz ujmując, w takiej sytuacji nie chodzi jeszcze o wierzytelność, bo nie zakończył

się ciąg zdarzeń warunkujący jej powstanie, lecz niewątpliwie jest to już wyraźnie

ukształtowany stan prawny, który można traktować jako ekspektatywę takiej

wierzytelności. Przy zastosowaniu do oceny tej ekspektatywy odpowiednio

przepisów o wierzytelności nie ma podstaw, aby nie mogła być ona przedmiotem

przelewu.

Mając to na względzie Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c. orzekł, jak

w uchwale.