IV CSK 523/08

Sygn. akt IV CSK 523/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 maja 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "K." Spółki z o.o.

przeciwko J.D. i S.D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 maja 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 sierpnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz każdego z pozwanych po 1800 (tysiąc osiemset) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „K.”, powołując się na błąd w

prowadzeniu jej rachunkowości przez działających w formie biura rachunkowego

małżonków J. i S.D., a ściślej - na zawyżenie przez nich w deklaracjach i

zeznaniach za rok 2004 wysokości należnego od niej podatku dochodowego od

osób prawnych, wniosła o solidarne zasądzenie od nich kwoty 100 000 zł tytułem

odszkodowania za szkodę wynikłą z wymuszonej, pośpiesznej sprzedaży

nieruchomości położonej w T., kwoty 50 000 zł tytułem odszkodowania za szkodę

wynikłą z wypłacenia pracownikom nadmiernych premii, kwoty 30 000 zł tytułem

odszkodowania za szkodę obejmującą zapłacone odsetki od kredytu zaciągniętego

w celu opłacenia nienależnego podatku i kwoty 70 000 zł tytułem zwrotu części

wynagrodzenia za nie wykonaną przez pozwanych usługę księgową (łącznie

250 000 zł).

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 27 marca 2008 r. zasądził solidarnie od

pozwanych kwotę 63 855,03 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 19 kwietnia

2006 r., a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Sąd ten uznał, że przyczyną

zawyżenia przez pozwanych dochodu powódki w roku 2004 było zastosowanie

programu komputerowego zawierającego błąd, za co ponosili oni

odpowiedzialność. Przypisanie pozwanym odpowiedzialności za tę okoliczność nie

przesądziło jednak samo przez się zasadności wszystkich dochodzonych przez

powódkę roszczeń. Zdaniem tego Sądu, zasadne było w świetle art. 471 k.c. i § 4

pkt 2 umowy stron z dnia 11 grudnia 2002 r. roszczenie powódki o zapłatę kwoty

50 000 zł, stanowiącej równowartość wypłaconych pracownikom nadmiernych

premii oraz w części, a mianowicie co do sumy 13 855,03 zł, żądanie zasądzenia

kwoty zapłaconej z tytułu odsetek od kredytu zaciągniętego w celu opłacenia

zawyżonego podatku za 2004 r. Natomiast nie było podstaw do choćby

częściowego tylko uwzględnienia roszczenia powódki o zapłatę 100 000 zł tytułem

odszkodowania za szkodę wynikłą z wymuszonej sprzedaży nieruchomości

położonej w T. oraz roszczenia o zapłatę 70 000 zł tytułem zwrotu części

wynagrodzenia za niewykonaną przez pozwanych usługę księgową. W ocenie

3

Sądu Okręgowego przyczyną sprzedaży przez powódkę w dniu 10 czerwca 2005 r.

nieruchomości położonej w T. nie było zawyżenie należnego od niej podatku

dochodowego wskutek błędu pozwanych, lecz brak środków finansowych do

prowadzenia przedsiębiorstwa. Nieruchomość tę sprzedano, aby pokryć zaległe

zobowiązania bankowe powódki i odsunąć groźbę jej upadłości, wywołaną

przeznaczaniem środków uzyskiwanych z bieżących kredytów na inwestycje

i zakupy spekulacyjne oraz finansowaniem ze środków spółki wydatków osobistych

udziałowców. Co do roszczenia powódki o zwrot części wynagrodzenia za nie

wykonaną przez pozwanych usługę księgową, Sąd Okręgowy wyjaśnił,

że w okolicznościach sprawy reżim odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 i nast.

k.c.) umożliwiał żądanie odszkodowania, nie pozwalał natomiast na dochodzenie

zwrotu spełnionego świadczenia wzajemnego.

Wyrokiem z dnia 21 sierpnia 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelacje obu

stron. Rozpatrując apelację powódki, skarżącą wyrok Sądu Okręgowego w części

oddalającej jej roszczenie o zapłatę 100 000 zł tytułem odszkodowania za szkodę

wynikłą z wymuszonej sprzedaży nieruchomości położonej w T. oraz roszczenie o

zapłatę 70 000 zł tytułem zwrotu części wynagrodzenia za niewykonaną przez

pozwanych usługę księgową, Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia i oceny Sądu

Okręgowego.

Skarżąc wyrok Sądu Apelacyjnego w zakresie obejmującym oddalenie jej

apelacji, powódka zarzuciła, że wyrok ten został wydany z naruszeniem art. 471

w związku z art. 410 § 2 oraz art. 405 i 414 k.c., naruszeniem art. 361 k.c.,

naruszeniem art. 227 w związku z art. 47912

§ 1 zdanie drugie k.p.c., naruszeniem

art. 230 k.p.c. w związku z art. 47914

§ 2 k.p.c. i naruszeniem art. 233 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty można ująć w dwie grupy.

Jedną tworzą te, które dotyczą naruszenia art. 227 w związku z art. 47912

§ 1

zdanie drugie k.p.c. oraz naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i art. 361 k.c., a drugą te,

które dotyczą naruszenia art. 230 k.p.c. w związku z art. 47914

§ 2 k.p.c.

i naruszenia art. 471 w związku z art. 410 § 2 oraz art. 405 i 414 k.c.

Pierwsze zmierzają do zanegowania zaskarżonego wyroku w części nie

4

uwzględniającej roszczenia powódki o zapłatę kwoty 100 000 zł tytułem

odszkodowania za szkodę wynikłą z wymuszonej sprzedaży nieruchomości

położonej w T., a drugie do jego zanegowania w części nie uwzględniającej

roszczenia powódki o zapłatę kwoty 70 000 zł tytułem zwrotu części wynagrodzenia

za nie wykonaną przez pozwanych usługę księgową.

2. Prawidłowo Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się naruszenia przez Sąd

Okręgowy art. 227 w związku z art. 47912

§ 1 zdanie drugie k.p.c. wskutek

oddalenia niektórych wniosków dowodowych powódki. Oddalenie przez Sąd

Okręgowy wniosku powódki o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny

wyceny nieruchomości było w pełni uzasadnione bezprzedmiotowością tego

dowodu w świetle dokonanych już wyjaśnień okoliczności sprawy przez Sąd

Okręgowy, wskazujących na brak związku sprzedaży nieruchomości

z nieprawidłowym obliczeniem podatku przez pozwanych. Trafnie Sąd Apelacyjny

wskazał, że dopuszczenie tego dowodu spowodowałoby jedynie zwłokę, o której

mowa w art. 217 § 2 k.p.c. Należy podzielić również ocenę Sądu Apelacyjnego,

że pozostałe, objęte rozpatrywanym obecnie zarzutem wnioski dowodowe powódki

zostały przez Sąd Okręgowy oddalone zgodnie z art. 47912

§ 1 zdanie drugie k.p.c.

Chybiony jest też zarzut powódki, że leżące u podstaw zaskarżonego wyroku

ustalenie, iż – ujmując rzecz ogólnie - sprzedaży nieruchomości położonej w T.

dokonano z przyczyn nie związanych z nieprawidłowym obliczeniem podatku przez

pozwanych, nastąpiło z naruszeniem art. 233 § 1 k.p.c. Ze względu na funkcje

Sądu Najwyższego jako sądu kasacyjnego podstawą skargi kasacyjnej nie może

być - jak wynika z art. 3983

§ 3 k.p.c. - sama możliwość dokonania w sprawie

odmiennych ustaleń faktycznych lub odmiennej oceny dowodów, Sąd Najwyższy

bowiem, inaczej niż sąd apelacyjny, nie rozpoznaje w granicach zaskarżenia

sprawy na nowo. Podstawę skargi kasacyjnej może stanowić tylko dokonanie przez

sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych lub przeprowadzenie oceny dowodów z

naruszeniem właściwych norm prawnych (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), np. przez

wyjście poza granice swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.), ale takiego

naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. skarżąca nie wykazała (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 czerwca 2006 r., V CSK 70/06, OSNC 2007, nr 4, poz. 59, i

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 160/07, LEX nr 439205).

5

Skarga kasacyjna powódki przedstawia w istocie jej „własną wersję stanu

faktycznego sprawy".

Na tle powyższego, nie zakwestionowanego skutecznie ustalenia leżącego

u podstaw zaskarżonego wyroku, nie może budzić wątpliwości stanowisko Sądu

Apelacyjnego o braku związku przyczynowego w rozumieniu art. 361 § 1 k.c.

pomiędzy skutkami sprzedaży nieruchomości w sferze majątku powódki

a nieprawidłowym obliczeniem przez pozwanych wysokości należnego od powódki

podatku dochodowego.

3. Istotą zarzutu naruszenia art. 471 w związku z art. 410 § 2 oraz art. 405

i 414 k.c. jest twierdzenie, że - inaczej niż przyjął Sąd Apelacyjny - możliwe jest

dochodzenie przez powódkę części wypłaconego pozwanym wynagrodzenia jako

świadczenia nienależnego dlatego, że nie wykonali oni w części swego

świadczenia.

W związku z tym zarzutem nasuwa się przede wszystkim spostrzeżenie,

że przyjęte przez skarżącą założenie o częściowym niewykonaniu przez

pozwanych świadczenia, do którego zobowiązali się oni w umowie zawartej

z powódką, jest dowolne. Z dokonanych w sprawie ustaleń jednoznacznie wynika,

że naruszenie przez pozwanych umowy zawartej z powódką nie polegało na tym,

że nie wykonali oni części swego świadczenia, lecz na tym, że jakkolwiek spełnili

je w całości, to jednak w pewnym zakresie nieprawidłowo. Twierdzenie powódki,

że wykazała ona, w jakim zakresie pozwani nie wykonali swego świadczenia, czego

jednak Sąd Apelacyjny, naruszając art. 230 k.p.c. w związku z art. 47914

§ 2 k.p.c.,

nie uznał, musi wiec być ocenione jako gołosłowne.

W razie niewykonania lub nienależytego wykonania umowy wzajemnej przez

jedną ze stron druga strona może w zależności od rodzaju naruszenia umowy lub

typu umowy odstąpić od niej (por. np. art. 491, 493 i 560 § 1 k.c.) lub ją

wypowiedzieć (por. np. art. 746 k.c., dotyczący umowy zlecenia, która jeżeli ma

treść odpowiadającą art. 487 § 2 k.c., powinna być kwalifikowana jako umowa

wzajemna), z określonymi konsekwencjami, mogącymi polegać nie tylko na

domaganiu się naprawienia szkody, ale i na żądaniu zwrotu spełnionego

świadczenia (por. w szczególności art. 494 k.c.) lub uwolnieniu się od obowiązku

6

uiszczenia wynagrodzenia za nie wykonaną jeszcze część świadczenia (por. np.

art. 746 k.c.). W sprawie jednak niewątpliwie nie doszło do złożenia przez powódkę

oświadczenia, które by uzasadniało jakieś inne konsekwencje niż polegające na

naprawieniu szkody. Dlatego – jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny w ślad za Sądem

Okręgowym – powódka mogła dochodzić od pozwanych tylko opartego na art. 471

k.c. roszczenia o odszkodowanie za szkodę spowodowaną nienależytym

wykonaniem umowy, części zaś wynagrodzenia wypłaconego pozwanym

wskazanej w pozwie nie można uznać za taką szkodę, w każdym razie powódka

tego nie dowiodła.

Podstaw do żądania przez powódkę zwrotu części wynagrodzenia

uiszczonego pozwanym nie dostarczają także powołane w skardze kasacyjnej

przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Wprawdzie art. 414 k.c. postanawia,

że przepisy niniejszego tytułu, tj. normującego bezpodstawne wzbogacenie, nie

uchybiają przepisom o obowiązku naprawienia szkody, to zaś ogólne jego

sformułowanie mogłoby sugerować dopuszczalność zbiegu roszczenia z tytuły

bezpodstawnego wzbogacenia nie tylko z roszczeniem o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym, ale i roszczeniem o naprawienie szkody

będącej następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

I w niektórych wypowiedziach zarówno piśmiennictwa, jak orzecznictwa zbieg ten

dopuszcza się (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 20 grudnia

1996 r., I ACr 680/96, niepubl., wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia

28 marca 2000 r. r., I ACa 1113/99, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia

7 grudnia 2005 r., V CK 389/05, LEX nr 371835, a także wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 29 czerwca 2005 r., V CK 836/04, LEX nr 180893). Należy jednak podzielić

przeważający w piśmiennictwie i orzecznictwie pogląd, odrzucający co do zasady

dopuszczalność zbiegu roszczenia z tytuły bezpodstawnego wzbogacenia

z roszczeniami z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania

i zacieśniający tym samym zastosowanie art. 414 k.c., zgodnie z zamiarem

projektodawców kodeksu cywilnego, tylko do roszczeń z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia i roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym. W odniesieniu do roszczeń z tytułu niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania z umowy wzajemnej niedopuszczalność

7

zbiegu z roszczeniem z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia wynika jednoznacznie

z art. 494 i 495 k.c. W świetle wymienionych przepisów w razie niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania z umowy wzajemnej wierzycielowi

przysługuje albo roszczenie oparte na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu

albo roszczenie oparte na przepisach o odpowiedzialności kontraktowej. Podobnie

rzecz przedstawia się w wypadkach niewykonania lub nienależytego wykonania

innych zobowiązań. Ogólniejszy charakter założenia przyjętego w art. 494 i 495 k.c.

potwierdzają w szczególności przepisy art. 395 § 2, art. 560 § 2, art. 574, 675, 705,

718, 740, 742, 766, 844 i 871 k.c. Gdy więc wierzycielowi w danym przypadku

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przysługuje roszczenie

oparte na przepisach o odpowiedzialności kontraktowej, może on dochodzić tylko

tego roszczenia. Dopuszczenie wówczas możliwości dochodzenia także roszczenia

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnego świadczenia) podważałoby

sens szczegółowych unormowań stosunków obligacyjnych, uwzględniających ich

specyfikę. Jednocześnie wskazuje się na niemożność konstruowania w ogóle

roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnego świadczenia)

wewnątrz stosunków zobowiązaniowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31

stycznia 1969 r., II CR 530/68, OSNC 1969, nr 12, poz. 224, uchwały Sądu

Najwyższego: z dnia 27 listopada 1985 r., III CZP 65/85, LEX nr 8738, i z dnia

27 kwietnia 1995 r., III CZP 46/95, OSNC 1995, nr 7-8, poz. 114, oraz wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 18 lipca 1997 r., II CKN 289/97, Lex Polonica nr 1611647,

z dnia 12 marca 1998 r., I CKN 522/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 176, z dnia

19 lutego 2002 r., IV CKN 786/00, LEX nr 54363, z dnia 31 stycznia 2003 r.,

IV CKN 1716/00, LEX nr 78283, z dnia 24 lutego 2005 r., III CK 454/04, LEX

197625, z dnia 6 lipca 2006 r., III CSK 66/05, LEX nr 196956, z dnia 30 stycznia

2007 r., IV CSK 221/06, LEX nr 369185, i z dnia 14 marca 2008 r., IV CSK 460/07,

LEX nr 453070).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania kasacyjnego orzekł zgodnie z art. 98

w związku z art. 108 § 1 i art. 39821

k.p.c.