I CSK 420/08

Sygn. akt I CSK 420/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 maja 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Stanisław Dąbrowski

w sprawie z powództwa Spółdzielni "S."

przeciwko Miastu i Gminie Ł.

o złożenie oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 maja 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 marca 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Spółdzielnia „S.” domagała się zobowiązania Gminy Ł. do złożenia

oświadczenia woli w przedmiocie ustanowienia na jej rzecz prawa użytkowania

wieczystego gruntu stanowiącego działki nr 256 i 289 w obrębie 3 w Ł., o

powierzchni 1.2621 ha, objętego księgą wieczystą Kw nr [...] Sądu Rejonowego w

N. oraz nieodpłatnego przeniesienia własności posadowionych na tym gruncie

budynków i urządzeń. Jako podstawę prawną roszczenia wskazała art. 207 ustawy

z 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z

dnia 24.04.2007 r. powództwo oddalił, zaś Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki

wyrokiem z dnia 18.03.2008 r. W sprawie tej ustalono, że w 1945 r. przedmiotowa

nieruchomość została objęta w posiadanie przez spółdzielców zrzeszonych w

spółdzielniach pod nazwą „S.”. Od tego czasu nieruchomość ta była w posiadaniu

poprzedników prawnych powódki, tj. Gminnej Spółdzielni „S.” w Ł.; Spółdzielni „S.”

w C. oraz Rejonowej Spółdzielni „S.”. W 1991 r. z tej ostatnio wymienionej

wyodrębniła się powodowa Spółdzielnia. Ustalono, że sporna nieruchomość była

częścią gospodarstwa rolnego J.B. i w 1968 r. grunt ten zaliczono do zasobu

Państwowego Funduszu Ziemi, a następnie decyzją z dnia 25.11.1998 r. Wojewoda

stwierdził nabycie własności tej nieruchomości przez pozwaną Gminę. Powodowa

Spółdzielnia dokumentując inwestycje dokonane na spornej nieruchomości

przedstawiła:

- zaświadczenie lokalizacyjne z dnia 12.07.1957 r. zawierające zgodę na

lokalizację szczegółową dotyczącą budowy 15-tonowej wagi wozowej;

- zaświadczenie lokalizacyjne z dnia 17.09.1957 r. zawierające zgodę na

lokalizację szczegółową dotyczącą budowy magazynu nawozowego;

- pozwolenie z dnia 17.07.1959 r. na budowę prowizorycznego budynku

gospodarczego;

- decyzję z dnia 3.08.1982 r. dotyczącą inwestycji czasowej w postaci

budynku nastawczego oraz wagi 40-tonowej;

3

- decyzją z dnia 23.07.1987 r. dotyczącą utwardzenia dróg i placów

składowych z zastrzeżeniem o lokalizacji czasowej.

W uzasadnieniu obu wskazanych decyzji podano, że sporna nieruchomość

położona jest w obszarze przewidzianym w planie zagospodarowania

przestrzennego gminy Ł. pod zabudowę mieszkaniową. Ustalono, że w latach

1964-1972 spółdzielcy z „S.” wybudowali na przedmiotowej nieruchomości

magazyn nawozowy, magazyn środków chemicznych, magazyn paszowy, magazyn

towarów masowych, wagę wozową, budynek sklepu żelaznego, budynek szklarza,

budynek magazynu meblowego. Ponadto dokonali adaptacji istniejącego już

budynku na pomieszczenia biurowe. Prace były wykonywane ze środków

spółdzielczych. Pismem z dnia 27.12.1996 r. powódka wystąpiła do Gminy Ł. z

wnioskiem o ustanowienie na jej rzecz użytkowania wieczystej spornej

nieruchomości i przeniesienie własności budynków i urządzeń na niej

posadowionych na podstawie art. 2c ustawy z dnia 29.9.1990 r. o zmianie ustawy

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze

zm.). Następnie w dniu 27.03.2003 r. powodowa Spółdzielnia wystąpiła przeciwko

Gminie Ł. z powództwem o zobowiązanie pozwanej do złożenia oświadczenia woli

o ustanowieniu użytkowania wieczystego na działkach nr 289 i 296 oraz

nieodpłatnego przeniesienia prawa własności budynków i urządzeń. Jako

podstawę prawną roszczenia wskazano art. 204 i 205 ustawy o gospodarce

nieruchomościami.

Powództwo to zostało prawomocnie oddalone w dniu 5.11.2004 r. W

styczniu 2005 r. powodowa Spółdzielnia ponownie wystąpiła o uwłaszczenie na

podstawie art. 208 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, a następnie w

dniu 30.15.2005 r. wniosła pozew w niniejszej sprawie. Ustalono nadto, iż działka

nr 289 obejmuje drogi, zaś działka nr 296 o powierzchni 1.1026 ha oznaczona jest

w planie zagospodarowania przestrzennego jako teren zabudowy mieszkaniowej

niskiej.

Sąd Okręgowy oddalając powództwo podniósł, iż w świetle art. 207 ust. 1

i 1a u.g.n. (w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania), brak przesłanek do

jego uwzględnienia. Powodowa Spółdzielnia nie wykazała, aby była realizatorem

4

zabudowy na podstawie pozwolenia na budowę, zaś w świetle uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 23.01.2004 r. III CZP 107/03 nie ma możliwości skutecznego

powołania się w tym zakresie na prawa poprzedników. Wskazano też,

iż pozwolenie na budowę wydano z zastrzeżeniem lokalizacji czasowej, a nie

zachodzi wymagana zgodność lokalizacji z ustaleniami planu miejscowego.

Odnośnie do uwłaszczenia na podstawie art. 208 ust. 2 – 4 u.g.n. podniesiono,

iż ustanowiono tu termin zawity 31.12.2000 r. do zgłoszenia roszczenia i wobec

wpływu tego terminu roszczenie wygasło.

Sąd Apelacyjny oddalając apelację powodowej Spółdzielni rozważał przede

wszystkim, czy powodowa Spółdzielnia nabyła roszczenie o uwłaszczenie na

podstawie art. 207 ust. 1 u.g.n. w brzmieniu sprzed nowelizacji tego przepisu

dokonaną ustawą z dnia 7.01.2000 r. (Dz.U. Nr 6, poz. 7), mając na względzie

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10.04.2006 r. SK 30/04. W wyroku tym

Trybunał wyłączył nakaz stosowania art. 207 ust. 1 u.g.n. w nowym brzmieniu

w stosunku do posiadaczy, którzy nie zabudowali pozostających w ich posiadaniu

nieruchomości, a przed nowelizacją ustawy nabyli ekspektatywę maksymalnie

ukształtowaną na podstawie pierwotnego brzmienia art. 207 ust. 1 u.g.n. Sąd

Apelacyjny wskazał, iż zgodnie z art. 207 ust. 1 u.g.n. w pierwotnym brzmieniu,

przesłanką uwłaszczenia było posiadanie nieruchomości w dniu 5.12.1990 r. w dniu

1.01.1998 r. Powodowa Spółdzielnia jako osoba prawna powstała 4.06.1991 r.,

a więc nie mogła być posiadaczem w dniu 5.12.1990 r., zaś art. 207 ust. 1 u.g.n.

przed nowelizacją nie regulował kwestii następstwa prawnego. Tym samym

okoliczność, że w dniu 5.12.1990 r. posiadaczem nieruchomości była Rejonowa

Spółdzielnia „S.” jako poprzednik prawny powodowej Spółdzielni jest bez znaczenia

dla oceny, czy powodowa Spółdzielnia nabyła roszczenie o uwłaszczenie. Sąd ten

wskazał, że kwestię następstwa prawnego ustawodawca uregulował wyraźnie w

art. 205 u.g.n. w stosunku do roszczeń z art. 204 u.g.n. oraz - po nowelizacji - w art.

207a u.g.n. Skoro więc powodowa Spółdzielnia nie mogła być posiadaczem spornej

nieruchomości w dniu 5.12.1990 r., to brak podstaw do uwłaszczenia na podstawie

art. 207 ust. 1 u.g.n., w brzmieniu zarówno przed, jak i po nowelizacji tego przepisu.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powodowa Spółdzielnia zaskarżyła skargą

kasacyjną, zarzucając naruszenie art. 207 u.g.n. i art. 111 Prawa spółdzielczego

5

(ustawa z dnia 16.09.1982 r. – Dz.U. z 2003 r., nr 188, poz. 1848 ze zm.) przez ich

błędną wykładnię oraz naruszenie art. 378 § 1 w związku z art. 385 k.p.c., co miało

istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazując na powyższe wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw rozstrzygnięcia przez Sąd Apelacyjny legło stwierdzenie, że skoro

powodowa Spółdzielnia powstała w dniu 4.06.1991 r. to nie mogła być

posiadaczem spornej nieruchomości w dniu 5.12.1990 r. Posiadanie zaś

nieruchomości w dniu 5.12.1990 r. jest podstawową przesłanką uwłaszczenia

spółdzielni wymaganą zarówno według pierwotnej treści art. 207 ust. 1 ustawy

z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r., Nr 261, poz.

2603 z późn. zm.), jak i w treści tego przepisu po jego zmianie dokonanej ustawą

z dnia 7.01.2000 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz innych

ustaw (Dz.U. Nr 6, poz. 70). Jednocześnie Sąd Apelacyjny wskazał, że

w przeciwieństwie do art. 205 ustawy o gospodarce nieruchomościami, przepis art.

207 tej ustawy w pierwotnym brzmieniu nie przewidywał możliwości uwzględnienia

posiadania przez poprzednika prawnego podmiotu ubiegającego się

o uwłaszczenie. Takie postanowienie wprowadzono także w art. 207a ustawy, lecz

nie dotyczy ono spółdzielni. Nie sposób zakwestionować zasadności tych

stwierdzeń. Nie oznacza to jednak, aby było to wystarczającą podstawą do

oddalenia apelacji powodowej Spółdzielni od wyroku oddalającego powództwo.

Jest przecież poza sporem, że powodowa Spółdzielnia powstała w wyniku podziału

poprzedniczki prawnej, tj. Rejonowej Spółdzielni „S.”, która była posiadaczem

spornej nieruchomości w dniu 5.12.1990 r.

Sąd Apelacyjny uznał, że ta okoliczność nie ma znaczenia prawnego, skoro

w przepisach ustawy o gospodarce nieruchomościami brak podstawy prawnej do

przyjęcia, że zarówno posiadanie nieruchomości, jak i związana z tym

ekspektatywa uwłaszczenia przeszły na powodową Spółdzielnię w wyniku podziału.

Tego stanowiska nie można jednak aprobować. Należy bowiem zauważyć,

że w związku z zachodzącymi w kraju zmianami ustrojowymi, gospodarczymi

6

i społecznym wprowadzone zostały do sytemu prawa nowe instytucje, mające

zapewnić m.in. spółdzielniom możliwość nabycia własności lub użytkowania

wieczystego gruntów zabudowanych przez nie budynkami.

Początkowo uzyskiwanie przez spółdzielnie praw do nieruchomości

gruntowych odbywało się na podstawie art. 88a ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia

1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U.

z 1991 r., Nr 30, poz. 127, ze zm.), wprowadzonego do ustawy z dniem 29

listopada 1991 r. Przepis ten stanowił, że spółdzielniom, które na gruntach

stanowiących własność Skarbu Państwa lub gminy, będących w ich posiadaniu,

w rozumieniu art. 80 ust. 2, do dnia 5 grudnia 1990 r. - wybudowały same lub

wybudowali ich poprzednicy prawni z własnych środków za zezwoleniem

właściwego organu nadzoru budowlanego obiekty budowlane, przysługuje

roszczenie o ustanowienie użytkowania wieczystego gruntów oraz o nieodpłatne

przeniesienie własności znajdujących się na nich obiektów budowlanych.

Roszczenie to przysługiwało spółdzielniom w odniesieniu do gruntów będących

w ich posiadaniu w chwili zgłoszenia roszczenia. Już na tle tego przepisu Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 1 kwietnia 1998 r. l CKN 572/97 (OSNC z 1999, nr 1,

poz. 3) stwierdził, że przewidziane w nim roszczenie o oddanie nieruchomości

w użytkowanie wieczyste w trybie bezprzetargowym może być przeniesione na

inną spółdzielnię powstałą w trybie art. 111 pr. spółdz., jeżeli istniało w chwili

podziału spółdzielni.

Taka wykładnia art. 111 pr. spółdz. jest powszechnie przyjmowana zarówno

w literaturze, jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przyjął ją także ostatnio Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 26.11.2008 r. III CZP 115/08 (dotychczas

niepublikowanej), w której stwierdzono: „W razie podziału spółdzielni, która

posiadała nieruchomość gminną w dniu 5.12.1990 r. i przed tą datą, na podstawie

pozwolenia na budowę oraz decyzji lokalizacyjnej, wybudowała na tej

nieruchomości budynek, nabycie własności nieruchomości na podstawie art. 35 ust.

41

ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych następuje na rzecz spółdzielni

mieszkaniowej, która powstała w wyniku podziału”. Wprawdzie uchwała ta dotyczy

innego stanu prawnego, niemniej Sąd Najwyższy odniósł się w uzasadnieniu do

skutków prawnych podziału spółdzielni. Stwierdził mianowicie, że (...) nabycie praw

7

i obowiązków przez spółdzielnię powstałą w wyniku podziału ma charakter sukcesji

uniwersalnej, a nową spółdzielnię mogą utworzyć tylko osoby będące członkami

dotychczasowej spółdzielni, co sprawia, że zachodzi ciągłość zarówno majątkowa,

jak i korporacyjna, w zakresie czynnika ludzkiego. W sprawie, w której powstało

przedstawione zagadnienie prawne, na nowo powstałą w wyniku podziału

spółdzielnię - wnioskodawczynię przeszło posiadanie nieruchomości zabudowanej

przez dzielącą się spółdzielnię budynkiem mieszkalnym przed dniem 5 grudnia

1990 r., w warunkach określonych w art. 35 ust. 41

u.s.m. Tym samym, jak

przyjmuje się w literaturze, przeszło na nią także wynikające z tego uprawnienie do

nabycia w przyszłości tych praw, które ustawodawca zwiąże z posiadaniem

nieruchomości zabudowanej w taki sposób. W związku z podziałem spółdzielni

nowa spółdzielnia stała się sukcesorem zarówno praw i chronionych prawnie

stanów, wywodzonych od poprzedniej spółdzielni, jak i tego, co w przyszłości może

być nabyte w związku z posiadaniem nieruchomości i wybudowaniem na niej

budynku przez spółdzielnię dzielącą się. Przechodzi zatem na nią także

uprawnienie do uwłaszczenia na podstawie art. 35 ust. 41

u.s.m. (...)”.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela to stanowisko.

Taka wykładnia uwzględnia fakt, że spółdzielnia, która uległa podziałowi poczyniła

na nieruchomość poważne nakłady rzeczowe i finansowe. Skoro w wyniku podziału

spółdzielni nakłady te uzyskała spółdzielnia nowo powstająca, ona też powinna

odnieść korzyści związane z faktem dokonania zabudowy, tym bardziej, że do niej

przeszli członkowie, którzy uczestniczyli w ponoszeniu tych ciężarów.

Odnosząc te stwierdzenia do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy

że skoro powodowa Spółdzielnia bezspornie powstała w wyniku podziału

Rejonowej Spółdzielni „S.”, która posiadała sporną nieruchomość w dniu 5.12.1990

r., to na powodową spółdzielnię przeszło posiadanie tej nieruchomości. Stała się

ona sukcesorem praw, jak i chronionych prawnie stanów faktycznych wywodzonych

od spółdzielni, która uległa podziałowi. Dotyczy to także uprawnienia do nabycia w

przyszłości tych praw, które ustawodawca związał z posiadaniem tej

nieruchomości. W tych okolicznościach nie można aprobować stanowiska Sądu

Apelacyjnego, że brak podstaw aby powodowa Spółdzielnia nie mogła skutecznie

8

powołać się na posiadanie nieruchomości w dniu 5.12.1990 r. przez Spółdzielnię, z

której podziału powstała. To zaś legło u podstaw oddalenia apelacji.

Z tych względów, na podstawie art. 39815

k.p.c., orzeczono jak w sentencji.