II UK 362/08

Wyrok z dnia 19 maja 2009 r.

II UK 362/08

Wypłata emerytury nie może być wstrzymana z tej tylko przyczyny, że

przyznał ją i wypłaca inny Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych niż wła-

ściwy w myśl art. 115 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39,

poz. 353 ze zm.).

Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędziowie SN: Romualda Spyt,

Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 maja

2009 r. sprawy z wniosku Krystyny P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w T. o wypłatę świadczenia, na skutek skargi kasacyjnej wniosko-

dawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 marca 2008 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu wyrokiem z

dnia 14 marca 2007 r. oddalił odwołanie Krystyny P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziału w T. z dnia 23 marca 2006 r. wstrzymującej wypłatę emery-

tury od dnia 1 lipca 2006 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że Krystyna P. (urodzona 25 lipca 1948 r.), po-

siadająca obywatelstwo polskie, mieszka od 19 sierpnia 1990 r. w G. na terenie Nie-

miec, pracując jednocześnie w Polsce do 31 sierpnia 2002 r. W dniu 24 czerwca

2002 r. złożyła wniosek o wcześniejszą emeryturę, którą na podstawie ustawy z dnia

26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela przyznano jej od 1 września 2002 r. (decyzją

z dnia 24 lipca 2002 r.). Wysokość emerytury ustalono z uwzględnieniem 365 mie-

sięcy składkowych i 62 miesięcy nieskładkowych na kwotę 1.303,59 zł. Pismem z

2

dnia 5 czerwca 2006 r. ZUS Oddział w O. Wydział Realizacji Umów Międzynarodo-

wych wskazał na konieczność wstrzymania wypłaty świadczenia, albowiem w spra-

wie znajduje zastosowanie polsko - niemiecka umowa z 9 października 1975 r., wo-

bec czego polskie okresy ubezpieczenia przebyte przez wnioskodawczynię do 31

grudnia 1990 r. podlegają uwzględnieniu przez niemiecką instytucję ubezpieczenio-

wą. Wypłata polskiego świadczenia, jedynie za okresy przebyte po 1 stycznia 1991

r., należy zaś do ZUS Oddział w O. Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją wstrzy-

mano wypłatę emerytury od 1 lipca 2006 r., informując ubezpieczoną pismem z dnia

26 czerwca 2006 r., iż należne jej świadczenie będzie wypłacał ZUS Oddziału w O.

Decyzją z dnia 17 sierpnia 2006 r. ZUS Oddział w O. przyznał wnioskodawczyni od 1

lipca 2006 r. emeryturę w wysokości zaliczkowej, ustalając ją na kwotę najniższą, tj.

597,46 zł i podejmując wypłatę według proporcji okresów składkowych i nieskładko-

wych przebytych po 31 grudnia 1990 r. do łącznej ilości okresów składkowych i nie-

składkowych, tj. w kwocie 225,06 zł.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Okręgowy przyjął, że

stanowisko organu rentowego było prawidłowe, ponieważ wnioskodawczyni w dacie

ustalania uprawnień do emerytury zamieszkiwała na terenie Niemiec, a zatem jej

wniosek winien być rozpatrzony z uwzględnieniem postanowień umowy między

Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecz-

nym z 8 grudnia 1990 r. oraz umowy między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Repu-

bliką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym z 9 paździer-

nika 1975 r. Ta ostatnio przywołana umowa przewidywała w art. 4 ust. 1 i ust. 2, że

renty z zaopatrzenia emerytalnego przyznaje, według obowiązujących ją przepisów,

instytucja ubezpieczeniowa Państwa, na którego terytorium osoba uprawniona

mieszka. Instytucja ta uwzględnia według obowiązujących ją przepisów okresy ubez-

pieczenia, okresy zatrudnienia oraz okresy z nimi zrównane w drugim Państwie w

taki sposób, jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego Państwa. Z kolei w art. 5

umowy z 8 grudnia 1990 r. postanowiono, że świadczenia pieniężne z tytułu inwa-

lidztwa, starości oraz na rzecz pozostałych przy życiu krewnych, jak również renty i

jednorazowe świadczenia pieniężne z tytułu wypadku przy pracy (choroby zawodo-

wej) zapewnia się także, gdy uprawniony zwykle przebywa na terytorium drugiej

Umawiającej się Strony i jest obywatelem jednej z Umawiających się Stron. W art. 18

tej umowy wskazano natomiast sposoby ustalania wysokości świadczenia, stano-

wiąc, że jeżeli spełnione są warunki do nabycia prawa do świadczenia, właściwa in-

3

stytucja zapewnia rentę, której wysokość co do zasady odpowiada proporcji okresu

ubezpieczenia na terytorium tej umawiającej się strony w stosunku do całego

uwzględnionego okresu ubezpieczenia. Umowę tę, zgodnie z art. 27, stosuje się w

zakresie zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego do wszystkich uprawnień z

tytułu okresów ubezpieczenia i wypadków przy pracy (chorób zawodowych), które

zostały przebyte lub powstały po 31 grudnia 1990 r. na terytorium jednej ze stron.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, ZUS Oddział w T., przyznając wniosko-

dawczyni prawo do emerytury, pominął postanowienia wskazanych umów międzyna-

rodowych, wobec czego zaskarżoną decyzją zasadnie wstrzymał wypłatę tego

świadczenia celem ustalenia jego prawidłowej wysokości przez ZUS Oddział w O. Z

art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych wynika bowiem, że prawo do świadczeń lub ich wysokość

ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli

po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe

dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, które mają

wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem

z dnia 27 marca 2008 r. oddalił apelację Krystyny P. od wyroku Sądu Okręgowego,

wskazując, że w myśl art. 115 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery-

turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, osobom zamieszkałym w

państwie, z którym łączy Polskę umowa międzynarodowa w dziedzinie ubezpieczeń

społecznych, decyzje w sprawie świadczeń wydają i świadczenia te wypłacają jed-

nostki organizacyjne ZUS wyznaczone przez Prezesa ZUS. W odniesieniu do osób

posiadających wyłącznie polskie okresy ubezpieczenia, zamieszkałych w Niem-

czech, a także łączone okresy ubezpieczenia polskie i zagraniczne, w tym ostatnio

przebyte w Niemczech, wyznaczony został Oddział ZUS w O., a zatem prawidłowo

uznano, iż instytucją właściwą do wypłacania wnioskodawczyni świadczenia emery-

talnego jest ta właśnie jednostka organizacyjna ZUS. Z tej przyczyny zasadne i pra-

widłowe było wstrzymanie wypłaty emerytury przez ZUS Oddział w T. i podjęcie tej

wypłaty przez ZUS Oddział w O. Według Sądu odwoławczego, wysokość świadcze-

nia, które wypłaca ubezpieczonej ZUS Oddział w O., pozostaje poza zakresem ni-

niejszej sprawy, wobec czego jedynie „na marginesie” przytoczył niektóre z postano-

wień umów międzynarodowych łączących Polskę z Niemcami.

4

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożyła wnioskodawczyni,

która skarżąc wyrok w całości zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.

art. 2, art. 39 oraz art. 136 i 137 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską i

art. 6 Traktatu z dnia 7 lutego 1992 r. o Unii Europejskiej, art. 18 ust. 1 umowy z dnia

8 grudnia 1990 r. o zabezpieczeniu społecznym zawartej między Rzeczpospolitą

Polską a Republiką Federalną Niemiec, art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 32

ust. 1 Konstytucji RP, art. 86 i art. 88 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. -

Karta Nauczyciela, art. 2a ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a także przepisów

prawa procesowego w postaci art. 233 § 1 k.p.c. i art. 385 k.p.c.

Opierając skargę na takich podstawach, ubezpieczona wniosła o uchylenie w

całości zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Decyzja organu rentowego, od której odwołanie rozpoznawano w niniejszej

sprawie, jak słusznie zauważył Sąd drugiej instancji, wydana została w przedmiocie

wstrzymania wypłaty emerytury przyznanej wnioskodawczyni decyzją Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych-Oddziału w T. z 24 lipca 2002 r. Zasady wypłaty świadczeń z

ubezpieczeń emerytalnego i rentowych określa ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., powoływana dalej jako „ustawa emerytalna”, art. 1

ust. 1 pkt 3 ustawy). W art. 134 ust. 1 ustawy emerytalnej wymienione są wszystkie

okoliczności, których zaistnienie prowadzi do wstrzymania wypłaty emerytury. Z

przepisów tych nie wynika możliwość wstrzymania wypłaty świadczenia emerytalne-

go z tej przyczyny, że przyznał je i wypłaca inny Oddział Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych niż właściwy po myśli art. 115 ustawy emerytalnej. Wbrew stanowisku Sądu

odwoławczego z tej tylko przyczyny nie można uznać zaskarżonej decyzji za prawi-

dłową.

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy podstawowe znaczenie ma zatem

stwierdzenie, czy istotnie ujawniona w postępowaniu przed organem rentowym oko-

liczność zamieszkiwania skarżącej na terenie Niemiec od 19 sierpnia 1990 r. ma

5

wpływ na wysokość emerytury, którą wypłaca jej Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Zgodnie bowiem z art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, prawo do świadczeń lub ich

wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z

urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedło-

żone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji,

które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość.

Z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że wnioskodawczyni wszystkie

okresy ubezpieczenia przebyła w Polsce. Umowa między Rzeczpospolitą Polską a

Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym sporządzona w War-

szawie dnia 8 grudnia 1990 r. (Dz.U. Nr 108, poz. 468 ze zm.) nie zawiera żadnego

postanowienia, na podstawie którego można byłoby stwierdzić, że w takiej sytuacji

obowiązek wypłaty świadczenia emerytalnego nabytego według przepisów polskiego

prawa obciąża w jakiejkolwiek części niemieckie instytucje ubezpieczeniowe tylko z

tego powodu, iż uprawniony zamieszkuje na terenie Niemiec. Z art. 17 ust. 1 i art. 18

ust. 1 tej umowy wynika, iż dotyczy ona wyłącznie tych ubezpieczonych, którzy

prawo do świadczeń emerytalnych nabywają przy uwzględnieniu okresów ubezpie-

czenia przebytych tak w Polsce, jak i w Niemczech (art. 17 ust. 1) i tylko wtedy wła-

ściwe instytucje ubezpieczeniowe każdego z państw zapewniają świadczenie, które-

go wysokość odpowiada proporcji okresu ubezpieczenia na terytorium każdego z

nich w stosunku do całego uwzględnionego okresu ubezpieczenia (art. 18 ust. 1).

Do żadnego innego wniosku nie może doprowadzić powołanie się na przepisy

przejściowe, a w szczególności art. 27 ust. 1 zdanie pierwsze umowy, zgodnie z któ-

rym stosuje się ją w zakresie zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego do wszyst-

kich uprawnień z tytułu okresów ubezpieczenia i wypadków przy pracy, które zostały

przebyte lub powstały po 31 grudnia 1990 r. na terytorium jednej z Umawiających się

Stron. Z przepisu tego nie wynika bowiem, że okresy ubezpieczenia przebyte w Pol-

sce do 31 grudnia 1990 r. przez osobę, która w tym czasie mieszkała w Niemczech,

mają być traktowane jak okresy ubezpieczenia w tym kraju przy ustalaniu uprawnień

do świadczenia emerytalnego w roku 2002. Znaczenie tej normy zawartej w przepi-

sach przejściowych nie może być bowiem odkodowane bez uwzględnienia charak-

teru poprzednio wiążącej oba państwa umowy z dnia 9 października 1975 r. o za-

opatrzeniu emerytalnym i wypadkowym (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze zm.),

która była oparta na zasadzie terytorialności nieprzewidującej wzajemnego transferu

świadczeń. Jej regulacje uwzględniały zatem zmianę miejsca zamieszkania ubezpie-

6

czonego do drugiego kraju, w którym mógł nie mieć w ogóle żadnego okresu ubez-

pieczenia, przewidując, iż renty z zaopatrzenia emerytalnego lub wypadkowego przy-

znaje tylko instytucja ubezpieczeniowa państwa, na którego terytorium osoba upraw-

niona mieszka, przy ustalaniu świadczenia uwzględniając według obowiązujących ją

przepisów okresy ubezpieczenia, okresy zatrudnienia oraz okresy z nimi zrównane w

drugim państwie w taki sposób, jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego pań-

stwa (art. 4 ust. 2 umowy). Nie budzi zatem wątpliwości, że okresy ubezpieczenia

przebyte przez skarżącą w Polsce do 31 grudnia 1990 r. mogłyby być potraktowane

jak przebyte w Niemczech tylko wówczas, gdyby warunki uprawniające ją do emery-

tury spełniła przed dniem 1 stycznia 1991 r. Do zdarzeń powstałych później umowa z

9 października 1975 r. nie może mieć zastosowania, co zresztą wyraźnie wynika z

art. 27 ust. 2 umowy z 8 grudnia 1990 r., według którego nie narusza ona roszczeń i

uprawnień nabytych do dnia 1 stycznia 1991 r. w jednej z Umawiających się Stron na

podstawie umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzeczpospolitą Ludową a

Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, tak długo,

jak te osoby, także po dniu 31 grudnia 1990 r. będą mieszkać na terytorium tej Uma-

wiającej się Strony. Wnioskodawczyni nabyła uprawnienia emerytalne dopiero 1

września 2002 r., wobec czego nie ma żadnych podstaw, ażeby stosować w tym

przypadku postanowienia umowy z dnia 9 października 1975 r. Jak wskazano wyżej,

umowa z 8 grudnia 1990 r. nie obejmuje zaś swym zakresem kwestii dotyczących

wypłacania osobie zamieszkałej na terenie Niemiec emerytury nabytej z uwzględnie-

niem wyłącznie polskich okresów ubezpieczenia, wobec czego świadczenie należne

wnioskodawczyni powinno być wypłacane na podstawie przepisów prawa polskiego,

które nie przewidują możliwości wypłacania przez ZUS nabytej w roku 2002 emery-

tury tylko w części, tj. w wysokości proporcjonalnej do okresu zatrudnienia w kraju po

31 grudnia 1990 r. z tej przyczyny, że przed tą datą uprawniony zamieszkał na tere-

nie Niemiec.

Warto zwrócić też uwagę, że takie stanowisko w pełni odpowiada normom

prawa wspólnotowego. Kwestię stosowania systemów zabezpieczenia społecznego

do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i

do członków ich rodzin przemieszczających się po Wspólnocie reguluje rozporzą-

dzenie Rady z dnia 14 czerwca 1971 r. (Dz.U. UE.L 1971 Nr 149, poz. 2), zgodnie z

którym pracownik najemny zatrudniony na terytorium jednego Państwa Członkow-

skiego podlega ustawodawstwu tego państwa, nawet jeżeli zamieszkuje na teryto-

7

rium innego Państwa Członkowskiego (art. 13 (9) ust. 2 lit. a), a świadczenia pienięż-

ne z tytułu starości uzyskane na podstawie ustawodawstwa jednego Państwa człon-

kowskiego nie ulegają zmniejszeniu, zmianie, zawieszeniu, zniesieniu, ani przepad-

kowi z tego tylko powodu, że uprawniony zamieszkuje terytorium innego Państwa

Członkowskiego niż to, w którym znajduje się instytucja zobowiązana do wypłaty

świadczeń (art. 10 ust.1).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną za uzasad-

nioną, wobec czego z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

========================================