II UK 370/08

Wyrok z dnia 21 maja 2009 r.

II UK 370/08

Zastosowanie art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.) do osób, które przed 1 lipca 2004 r. nie spełniały wszystkich warunków

nabycia prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze nie naruszą zasad wyrażonych w art. 2 i 32 Konstytu-

cji RP.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Jolanta Strusińska-

Żukowska, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 maja

2009 r. sprawy z wniosku Iwony B.-K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w G. o emeryturę nauczycielską, na skutek skargi kasacyjnej wnio-

skodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 26 lutego 2008 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 25 stycznia 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziału Wojewódzkiego w G. z dnia 22 sierpnia 2006 r. i przyznał Iwonie

B.-K. emeryturę od dnia 1 lipca 2006 r. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następu-

jące ustalenia. Wnioskodawczyni, urodzona 13 maja 1953 r. i niebędąca członkiem

otwartego funduszu emerytalnego, w dniu 30 czerwca 2006 r. rozwiązała na swój

wniosek stosunek pracy z Ogólnokształcącą Szkołą Muzyczną w G. i w dacie 17

lipca 2006 r. zgłosiła wniosek o emeryturę nauczycielską. Organ rentowy odmówił

wnioskodawczyni prawa do świadczenia stwierdzając, że wykazała ona łącznie

okresy składkowe i nieskładkowe w rozmiarze 32 lat, 3 miesięcy i 18 dni oraz 18 lat,

8 miesięcy i 21 dni pracy nauczycielskiej. W tym ostatnim okresie nie zostały

2

uwzględnione przypadające od dnia 14 listopada 1991 r. okresy korzystania ze zwol-

nień lekarskich oraz urlopów zdrowotnych, natomiast przy uwzględnieniu tych okre-

sów, wnioskodawczyni legitymowałaby się na dzień 30 czerwca 2004 r. łącznym

okresem 19 lat i 6 dni pracy nauczycielskiej. Ponieważ do okresu tego podlega dal-

szemu zaliczeniu wykonywanie przez wnioskodawczynię pracy w charakterze nau-

czyciela nieprzerwanie do 30 czerwca 2006 r., z wyłączeniem jedynie korzystania z

urlopu zdrowotnego od 1 lipca do 30 sierpnia 2004 r. oraz ze zwolnienia lekarskiego

od 24 do 28 kwietnia 2006 r., to należy uznać, że wnioskodawczyni legitymuje się

ponad 20-letnim okresem pracy nauczycielskiej.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art.

32 ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, ze zm.,

zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach lub ustawą), przy ustalaniu okresu za-

trudnienia w szczególnych warunkach nie uwzględnia się okresów niewykonywania

pracy, za które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub

świadczenie z ubezpieczenia społecznego w razie choroby lub macierzyństwa. Prze-

pis ten wszedł w życie z dniem 1 lipca 2004 r. i - ze względu na zasadę ochrony praw

nabytych - nie może mieć zastosowania do stanów powstałych przed tą datą. Ozna-

cza to, że przypadające przed dniem 1 lipca 2004 r. okresy pobierania wynagrodze-

nia czy zasiłku chorobowego, a także okresy urlopu dla poratowania zdrowia mają-

cego w istocie taki sam charakter, mogą zostać zaliczone do pracy w charakterze

nauczyciela. W tym zakresie Sąd pierwszej instancji powołał się na pogląd wyrażony

przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 maja 2004 r., II UK 219/04, uznając w kon-

sekwencji, że wnioskodawczyni spełniła warunki do emerytury określone w art. 88

ust. 1 w związku z art. 88 ust. 2a ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczy-

ciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.).

W uwzględnieniu apelacji organu rentowego, wyrokiem z dnia 26 lutego 2008 r., Sąd

Apelacyjny w Gdańsku zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodaw-

czyni.

W ocenie Sądu drugiej instancji, data wejścia w życie art. 32 ust. 1a ustawy o

emeryturach i rentach (1 lipca 2004 r.) stanowi jedynie „cezurę czasową”, co ozna-

cza, że wnioski o emeryturę nauczycielską złożone od tej daty oceniane są z

uwzględnieniem jego treści. Sąd Apelacyjny wskazał, że ukształtowane i prezento-

wane w dotychczasowym orzecznictwie poglądy wspierane wykładnią historyczną o

3

wliczaniu do okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakte-

rze (w tym pracy nauczyciela) okresów faktycznego niewykonywania pracy w tych

warunkach, wywodzone były z wykładni przepisów obowiązujących do czasu doko-

nania istotnej ich zmiany, polegającej na określeniu okresów niewykonywania pracy

wliczanych do okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakte-

rze oraz okresów niepodlegających takiemu wliczeniu, ze wskazaniem daty 14 listo-

pada 1991 r. jako tej, od której okresy faktycznego niewykonywania pracy w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie mogą być uwzględniane w

tzw. „szczególnym stażu". Zmiana ta jest wyrazem woli ustawodawcy powiązania

możliwości zaliczenia do „szczególnego stażu pracy" (także nauczycieli) tylko tych

okresów zatrudnienia, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczegól-

nym charakterze była faktycznie wykonywana (z wyjątkiem urlopu wypoczynkowe-

go). Koresponduje ona z treścią art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, w myśl którego na-

uczyciel mający trzydziestoletni „okres zatrudnienia”, w tym 20 lat „wykonywania”

pracy w szczególnym charakterze może - po rozwiązaniu stosunku pracy na swój

wniosek - przejść na emeryturę.

W rezultacie wnioskodawczyni, która na dzień 30 czerwca 2006 r. posiada

„szczególny staż” pracy w charakterze nauczyciela w ilości 18 lat, 9 miesięcy i 10 dni,

nie spełnia warunku legitymowania się wymaganym okresem pracy nauczycielskiej w

rozumieniu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawczyni zarzuciła na-

ruszenia prawa materialnego, przez niewłaściwe zastosowanie art. 32 ust. 1a ustawy

o emeryturach i rentach oraz błędną wykładnię art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że dokonana przez Sąd Ape-

lacyjny interpretacja znaczenia daty wejścia w życie art. 32 ust. 1a ustawy o emerytu-

rach i rentach pozostaje w sprzeczności z dotychczasowym orzecznictwem Sądu

Najwyższego oraz narusza art. 2 i 32 Konstytucji RP, bezpodstawnie dyskryminując

te osoby, które wystąpiły z wnioskiem o emeryturę nauczycielską po dniu 30 czerwca

2004 r. Odnośnie do błędnej wykładni art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, a w szczegól-

ności zawartych w nim pojęć „okres zatrudnienia” i „wykonywanie pracy w szczegól-

nym charakterze”, skarżąca wskazała na ich interpretację dokonaną przez Sąd Naj-

wyższy w wyrokach z dnia 19 września 1996 r., I PRN 67/96, z dnia 20 kwietnia 2001

4

r., I PKN 377/00 oraz z dnia 30 lipca 2003 r., II UK 32/02, zgodnie z którą, skoro by-

cie nauczycielem zostało powiązane z zatrudnieniem na określonych stanowiskach

pracy pedagogicznej, uznawanej za pracę w szczególnym charakterze, to wykony-

wanie tej pracy w rozumieniu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela jest równoznaczne z

pozostawaniem nauczyciela w stosunku pracy na takim stanowisku i nie ma podstaw

do rozróżniania pojęć wykonywania pracy nauczyciela i bycia zatrudnionym jako nau-

czyciel. W konsekwencji przerwy w pracy spowodowane czasową niezdolnością do

jej świadczenia w związku z chorobą oraz okresy urlopu dla poratowania zdrowia

pomyślanego jako czas niezbędny do regeneracji sił i zapewnienia możności dalsze-

go wykonywania pracy, nie mogą być traktowane inaczej niż okres zatrudnienia, ze

wszystkimi związanymi z tym uprawnieniami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów. Zgodnie z art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela, nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w

tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, mogą - po rozwiązaniu

na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę. Przepis ten znajduje zasto-

sowanie, poprzez art. 32 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach, do nauczycieli uro-

dzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., a uprawnienia z niego wynikające zachowali

również - z mocy art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela w brzmieniu obowiązującym przed

dniem 21 lutego 2007 r. - nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed

dniem 1 stycznia 1969 r., w ciągu dziewięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy o

emeryturach i rentach, po spełnieniu dodatkowego warunku nieprzystąpienia do

otwartego funduszu emerytalnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się

jednolicie, że skoro z mocy art. 32 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach przepis art.

88 ust. 1 należy do systemu emerytalnego, to do interpretacji użytych w nim pojęć

„okresu zatrudnienia” i „wykonywania pracy w szczególnym charakterze” stosuje się

definicje obowiązujące w tym systemie, a więc stosowane w związku z art. 32 ust. 4

przepisy § 3 i § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., zwanego dalej rozporządze-

niem) ze zmianami wynikającymi z ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewalory-

zacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych

5

ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), która weszła w życie z dniem 15 listopada

1991 r. oraz obowiązującego od dnia 1 lipca 2004 r. przepisu art. 32 ust. 1a ustawy o

emeryturach i rentach (por. między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 maja

2005 r., II UK 219/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 361 oraz z dnia 17 września 2007 r., III

UK 51/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 328). W stanie prawnym obowiązującym przed

dniem 1 lipca 2004 r. w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że do

okresu pracy w szczególnym charakterze, a konkretnie pracy nauczyciela, wlicza się

okresy nieobecności w pracy spowodowane czasową niezdolnością do pracy, urlo-

pem macierzyńskim i urlopem dla poratowania zdrowia (por. uchwałę z dnia 27 listo-

pada 2003 r., III UZP 10/03, OSNP 2004 nr 5, poz., 98 oraz wyrok z dnia 30 lipca

2003 r., II UK 323/02, OSNP 2004 nr 11, poz. 197). Zasada ta znajduje niewątpliwie

zastosowanie do nauczyciela, który przed dniem 1 lipca 2004 r. spełnił wszystkie wa-

runki określone w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nawet jeżeli wniosek o emeryturę

złożył po tej dacie. Możliwość zastosowania odmiennej kwalifikacji okresów faktycz-

nego niewykonywania pracy w szczególnym charakterze w okresie trwania zatrud-

nienia może dotyczyć bowiem jedynie emerytur przysługujących po dniu 30 czerwca

2004 r., ze względu na wynikającą z art. 2 Konstytucji RP zasadę ochrony praw na-

bytych, którą objęte są zarówno prawa nabyte w drodze skonkretyzowanych decyzji

przyznających świadczenia, jak i prawa nabyte in abstracto zgodnie z ustawą przed

zgłoszeniem wniosku o ich przyznanie (por. powołane wyżej wyroki z dnia 5 maja

2005 r., II UK 219/04 i z dnia 17 września 2007 r., III UK 51/07 oraz wyroki z dnia 5

maja 2005 r., II UK 215/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 360, z dnia 7 lutego 2006 r., I UK

154/05, LEX nr 272581 i z dnia 30 stycznia 2008 r., I UK 204/07, LEX nr 447278).

Trafnie zatem skarżąca wywodzi, że wejście w życie z dniem 1 lipca 2004 r.

przepisu art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach, rozumiane w ten sposób, że

norma ta dotyczy wniosków o świadczenia emerytalne złożonych od wskazanej daty,

niezależnie od tego, kiedy zostały spełnione warunki do nabycia prawa do tego

świadczenia, naruszałoby zasady określone w art. 2 i art. 32 ustawy zasadniczej.

Zgodnie bowiem z art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, prawo do świad-

czeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wy-

maganych do jego nabycia. W sprawie, w której wniesiona została rozpoznawana

skarga kasacyjna, jest jednak niesporne, że przed dniem 1 lipca 2004 r. skarżąca nie

spełniała żadnego z warunków nabycia prawa do emerytury określonych w art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela, gdyż na wskazaną datę legitymowała się okresami skład-

6

kowymi i nieskładkowymi (okresami zatrudnienia) w łącznym rozmiarze 29 lat, 8 mie-

sięcy i 1 dnia, na które przypadało 19 lat i 6 dni zatrudnienia w charakterze nauczy-

ciela, a łączący ją ze szkołą stosunek pracy rozwiązała z dniem 30 czerwca 2006 r.

Oznacza to, że spełnienie przez skarżącą warunków wymaganych do nabycia prawa

do emerytury nauczycielskiej bez względu na wiek podlegało rozpoznaniu - z mocy

art. 186 ust. 2 pkt 1 w związku z ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach - na podsta-

wie stanu prawnego obowiązującego od dnia 1 lipca 2004 r.

W orzecznictwie Sadu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że art. 32 ust. 1a

ustawy o emeryturach i rentach, zgodnie z którym przy ustalaniu okresu zatrudnienia

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie uwzględnia się okre-

sów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r.

wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i ma-

cierzyństwa, w istotny sposób zmienił definicję pracy w szczególnych warunkach i w

szczególnym charakterze, poprzez szczegółowe określenie okresów faktycznego

niewykonywania pracy, które nie są wliczane do okresu wykonywania pracy rozu-

mianego jako okres pozostawania w stosunku pracy, którego to rozróżnienia nie za-

wierały przepisy dotychczasowe. Do okresów tych zaliczone zostały zarówno okresy

niewykonywania pracy z powodu niezdolności do pracy, za które pracownik otrzymał

wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i ma-

cierzyństwa jak i okres udzielonego urlopu dla poratowania zdrowia (określany jako

„okres powstrzymywania się pracownika od pracy w celu przeprowadzenia zalecone-

go leczenia”, „przerwa w pracy”, „nieobecność w pracy”, „okres powstrzymywania się

od pracy, niezbędny do regeneracji sił i zapewnienia możliwości dalszego wykony-

wania pracy” - por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1996 r., I PRN

67/96, OSNAPiUS 1997 nr 6, poz. 99 i z dnia 30 lipca 2003 r., II UK 323/02, wyżej

przytoczony), za który pracownik otrzymał wynagrodzenie, co wynika z wykładni art.

32 ust. 1a ustawy dokonanej w powołanych wyżej wyrokach Sądu Najwyższego z

dnia 17 września 2007 r., III UK 57/07 i z dnia 30 stycznia 2008 r., I UK 204/07, jak i

kolejnych wyrokach z dnia 22 lutego 2008 r., I UK 228/07 (LEX nr 453095) oraz z

dnia 6 stycznia 2009 r., I UK 194/08 (niepublikowanym) i czego skarżąca co do za-

sady nie kwestionuje. Zastosowanie art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach

do osób, które przed dniem 1 lipca 2004 r. nie spełniły wszystkich warunków nabycia

prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze zostało w judykaturze Sądu Najwyższego uznane za nienaruszające

7

wyrażonych w art. 2 i art. 32 Konstytucji RP zasad równości i sprawiedliwości spo-

łecznej (por. przytoczone wyżej wyroki z dnia 17 września 2007 r., III UK 57/07 i z

dnia 22 lutego 2008 r., I UK 228/07), a Trybunał Konstytucyjny orzekł o zgodności

wymienionego unormowania z art. 2 i art. 32 ustawy zasadniczej (por. wyrok Trybu-

nału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2008 r., K 33/06, OTK-A 2008 nr 6, poz. 106).

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.

========================================