III CSK 300/08

Sygn. akt III CSK 300/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 maja 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. R. prowadzącej działalność gospodarczą

pod nazwą "Handel-Usługi" w S.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji "Warta" S.A. o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 maja 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 maja 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódkę J. R., prowadzącą m.in. działalność przewozową łączyła z

pozwanym Towarzystwem Ubezpieczeń i Reasekuracji „Warta” S.A. umowa

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przewoźnika drogowego w ruchu

międzynarodowym. Zgodnie z § 4 ust. 1 ogólnych warunków ubezpieczenia

odpowiedzialnością zakładu ubezpieczeń objęta była odpowiedzialność cywilna

powódki powstała przy przewozie przesyłek na podstawie listu przewozowego CMR

wystawionego na ubezpieczającego (powódkę). W okresie objętym tą umową

powódka na zlecenie M&M sp. z o.o. przewoziła pralki z Łodzi do Aten.

Nadawcą przesyłki była B. sp. z o.o. W liście przewozowym CMR jako przewoźnik

został wskazany M&M sp. z o.o., podane zostały numery rejestracyjne samochodu

powódki, a jej kierowca potwierdził podpisem w rubryce 23 przyjęcie towaru i listu

przewozowego. W czasie wykonywania przewozu przez powódkę pralki uległy

uszkodzeniu w wyniku wypadku jakiemu w Bułgarii uległ samochód, którym były

przewożone. Pozwany odmówił wypłaty odszkodowania, powołując się na treść § 4

ust. 1 ogólnych warunków ubezpieczenia - wskazał, że w liście przewozowym

powódka nie figuruje jako przewoźnik.

Powódka wystąpiła na drogę sądowa z powództwem o zapłatę 102.606,06 zł

z odsetkami umownymi 5% w stosunku rocznym, tytułem odszkodowania

ubezpieczeniowego podnosząc, że towar przewoziła jako przewoźnik,

co potwierdzały zapisy indywidualizujące jej samochód i podpis kierowcy na liście

przewozowym CMR.

Wyrokiem z 27 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo, uznając, że

umieszczenie ubezpieczającego jako przewoźnika w liście przewozowym było

konieczną przesłanką powstania po stronie pozwanego ubezpieczyciela obowiązku

wypłaty odszkodowania ubezpieczeniowego, ponieważ w ten sposób

konkretyzował się przedmiotowy i podmiotowy zakres ochrony udzielanej przez

zakład ubezpieczeń. W jego ocenie fakt, iż przewóz w rzeczywistości wykonywała

powódka na zlecenie M&M nie miał znaczenia, skoro ta ostatnia spółka wpisania

była w liście przewozowym CMR jako przewoźnik.

Sąd Apelacyjny na skutek apelacji powódki zmienił powyższy wyrok i

zasądził od pozwanego na rzecz powódki dochodzona kwotę 102.606,06 zł z

3

odsetkami w wysokości 5% w stosunku rocznym za okres od 6 sierpnia 2007 r. do

dnia zapłaty oraz koszty procesu za obie instancje.

Sąd Apelacyjny uzupełnił stan faktyczny ustaleniem, że prawomocnym

wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 17 grudnia 2007 r. zasądzono od powódki na

rzecz M&M Sp. z o. o. odszkodowanie w kwocie 102.606 zł z 5% odsetkami od dnia

6 sierpnia 2007 r. oraz kwotę 7.615 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Dokonując

subsumcji stanu faktycznego zwrócił uwagę, że zapis § 4 ogólnych warunków

odpowiedzialności cywilnej, na który powołuje się pozwany, odwołuje się do

przepisów Konwencji o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów

(CMR), sporządzonej w Genewie z dnia 19 maja 1956 r. (załącznik do Dz. U. z

1969 r. Nr 49 poz. 238; sprost. Dz. U. z 1995 r. Nr 69, poz. 352), które w art. 4

uznaje list przewozowy jedynie za dowód zawarcia umowy przewozu. Brak,

nieprawidłowość lub utrata listu przewozowego nie wpływa jednak na istnienie, ani

ważność umowy przewozu, która podlega przepisom Konwencji. W świetle tego

przepisu oraz art. 6 i art. 9 Konwencji wystawienie listu przewozowego nie jest

przesłanką zawarcia umowy przewozu, treść tego listu jest wiążąca tylko w braku

dowodu przeciwnego. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że wpisanie powódki

w rubryce „przewoźnik" listu przewozowego nie było konieczną przesłanką

powstania odpowiedzialności ubezpieczeniowej pozwanego. Istotne było jedynie,

że powódka w rzeczywistości była przewoźnikiem w rozumieniu art. 5 Konwencji, a

M&M Sp. z o. o. była nadawcą przesyłki. Odpowiedzialność powódki jako

przewoźnika wobec nadawcy za powstałą szkodę w przesyłce wynika z art. 17 ust.

1 Konwencji i została przesądzona prawomocnym wyrokiem.

W konsekwencji Sąd odwoławczy uznał, że wystąpiło zdarzenie objęte

zakresem ochrony ubezpieczeniowej ogólnych warunków umów, na podstawie

których powódka zawarła ze stroną pozwaną umowę ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej.

Pozwany wniósł od powyższego wyroku skargę kasacyjną opartą na

podstawie naruszenie prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) poprzez

niezastosowanie art. 822 § 2 k.c. w zw. z § 4 ust 1 ogólnych warunków

4

ubezpieczenia i orzeczenie o roszczeniu powódki jedynie w oparciu o przepisy

Konwencji o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów CMR.

Powódka domagała się oddalenia skargi kasacyjnej, prezentując stanowisko,

że niedopuszczalne jest oparcie skargi kasacyjnej na zarzucie naruszenia umowy

stron, a art. 822 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym w momencie zawierania

umowy ubezpieczenia nie odsyłał do postanowień umownych.

Prokurator Generalny, który wyraził swoje stanowisko odnośnie skargi

kasacyjnej i odpowiedzi na nią na podstawie art. 3988

§ 1 k.p.c., ocenił, że skarga

kasacyjna powinna zostać uwzględniona, ponieważ Sąd Apelacyjny nie zbadał

treści umowy łączącej strony i nie zastosował art. 822 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący słusznie podniósł, że spór między stronami nie dotyczył kwestii,

czy powódka była przewoźnikiem wykonującym przewóz partii pralek z Łodzi do

Aten. Taka pozycja powódki w stosunku do pozostałych stron umowy przewozu nie

była przez pozwanego kwestionowana w niniejszej sprawie, ani też nie stanowiła

przyczyny odmowy spełnienia świadczenia ubezpieczeniowego. Strony zajmowały

natomiast rozbieżne stanowiska odnośnie zakresu odpowiedzialności

ubezpieczeniowej pozwanego. Pozwany wywodził, że jedną z przesłanek

warunkujących powstanie po jego stronie obowiązku świadczenia w ramach

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej powódki jako przewoźnika jest

wylegitymowanie się przez nią listem przewozowym CMR, w którym występuje

w takim charakterze. Powódka natomiast łączyła odpowiedzialność pozwanego

z rzeczywistą pozycją prawną jaką miała w chwili powstania szkody.

Sąd Apelacyjny – jak wynika z uzasadnienia – podzielił stanowisko powódki,

przyjmując, że poprzez zawarte w § 4 ust. 1 ogólnych warunków ubezpieczenia

odwołanie do Konwencji CMR pozycja powódki podlega ocenie na podstawie

postanowień tej Konwencji. Jeżeli zatem powódka wykazała, że była

przewoźnikiem w samochodowym transporcie międzynarodowym, to fakt

niewpisania jej jako przewoźnika do listu przewozowego nie wyłącza

odpowiedzialności pozwanego. Swój pogląd Sąd II instancji oparł na

fragmentarycznie potraktowanym postanowieniu umowy ubezpieczenia, bez

5

odniesienia się do całości jej treści i bez umotywowania zajętego stanowiska.

W związku z tym nie sposób odeprzeć zarzutu pozwanego, że tak przeprowadzona

ocena prawna stanu faktycznego narusza art. 822 § 2 k.c. Przepis ten, w brzmieniu

obowiązującym w momencie zawarcia umowy ubezpieczenia przez strony

(29 kwietnia 2004 r.) stanowił, że umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

obejmuje szkody, będące następstwem przewidzianego w umowie wypadku, który

miał miejsce w okresie ubezpieczenia. O powstaniu odpowiedzialności zakładu

ubezpieczeń nie decyduje zatem wyłącznie powstanie po stronie ubezpieczającego

cywilnoprawnego obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej osobie trzeciej, lecz

wystąpienie wypadku ubezpieczeniowego. Wypadek ubezpieczeniowy jest

zdarzeniem, które strony umowy ubezpieczenia określiły jako przyczynę

uzasadniającą odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń. Swoboda kształtowania

stosunku umownego umożliwia ułożenie go w taki sposób, że ochroną

ubezpieczeniowa będzie objęta tylko odpowiedzialność cywilna ubezpieczającego

powstała przy zachowaniu określonych wymagań dodatkowych. Z uwagi na cel

umowy ubezpieczenia, jakim jest zapewnienie ubezpieczającemu rzeczywistej

ochrony, konieczne jest, aby umowa lub stanowiące jej część ogólne warunki

ubezpieczenia precyzowały, w sposób nie budzący wątpliwości już w chwili

zawarcia umowy, jakie zdarzenia są, a jakie już nie są objęte odpowiedzialnością

zakładu ubezpieczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2004 r., V CK

481/03, nie publ.). O zakresie odpowiedzialności pozwanego decyduje zatem treść

umowy ubezpieczenia, wykładana według zasady określonej w art. 12 ust. 4 ustawy

z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124, poz. 1151

ze zm.). Pominięcie w rozważaniach postanowień umownych, istotnych w świetle

art. 822 § 2 k.c., nie tylko uprawnia pozwanego do postawienia zarzutu naruszenia

tego przepisu, ale także uzasadnia uwzględnienie opartej na tej podstawie skargi

kasacyjnej. Niewątpliwie § 4 ogólnych warunków ubezpieczenia, przyjętych przez

strony, oznacza granice odpowiedzialności umownej pozwanego wskazując

konkretne warunki, które musza być spełnione, by ochrona ubezpieczeniowa

powstała. Jednym z nich, istotnym w rozpatrywanej sprawie, jest wykonywanie

przez ubezpieczającego przewozu przesyłki „na podstawie listu przewozowego

CMR wystawionego na ubezpieczającego”. Odesłanie do Konwencji CMR zawarte

6

w powyższym postanowieniu umownym dotyczy zatem jedynie kwestii czy list

przewozowy został w świetle tej Konwencji wystawiony na powódkę, nie zaś tego,

czy powódka była przewoźnikiem w rozumieniu jej przepisów.

Z przytoczonych względów, ponieważ zaskarżone rozstrzygnięcie zapadło

bez należytego odniesienia się przez Sąd Apelacyjny do treści stosunku prawnego

łączącego strony, konieczne było uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 39821

w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.

jz