III UK 7/09

Sygn. akt III UK 7/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 maja 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z odwołania J.S. - Przedsiębiorstwa Budowlano - Usługowego "S. "

spółki jawnej w S.

z udziałem zainteresowanej U. C.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R.

o zasiłek chorobowy i macierzyński,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 maja 2009 r.,

skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 30 października 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 30 października 2008 r. Sąd Okręgowy, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P. oddalił apelację J. S.- Przedsiębiorstwa Budowlano

- Usługowego „S. " S.J. w S. od wyroku Sądu Rejonowego w P. z 28 maja 2008 r.,

którym oddalono odwołanie wniesione przez skarżącego od decyzji z dnia 18

stycznia 2008 r. wydanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R..

Powyższą decyzją organ rentowy zmienił swoją wcześniejszą decyzję i

postanowił odmówić U. C. prawa do uwzględnienia w podstawie wymiaru zasiłku

chorobowego za okres od 13 maja 1999 r. do 9 lipca 1999 r. i od 31 października

1999 r. do 3 listopada 1999 r. oraz zasiłku macierzyńskiego za okres od 10 lipca

1999 r. do 30 października 1999 r. premii uznaniowej.

Sąd pierwszej instancji uznał wyżej wymienioną decyzję za prawidłową, a

Sąd Okręgowy w P. stwierdził, że powyższy wyrok jest rozstrzygnięciem trafnym i

odpowiadającym prawu, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oceniony

został właściwie, bez przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów,

wyznaczonych treścią przepisu art. 233 k.p.c.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że oddalając odwołanie Sąd Rejonowy w P.

powołał między innymi przepis art. 41 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (tj. Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.), w stosunku do którego

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 24 czerwca 2008 r. (SK 16/06) orzekł, iż

przepis ten rozumiany w taki sposób, że w podstawie wymiaru zasiłku

chorobowego nie uwzględnia się wypłaconych pracownikowi - w okresie przyjętym

do jej ustalenia - składników wynagrodzenia, od których pracownik ten uiścił

składkę na ubezpieczenie chorobowe, a które nie są mu wypłacane w okresie

pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby albo

zasiłku chorobowego, jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Nie była to jednak jedyna podstawa prawna zaskarżonego wyroku. Sąd

Rejonowy uznał bowiem, że odwołanie J. S. - PBU „S." S.J. w S. podlega

oddaleniu również na zasadzie art. 58 k.c. W tym zakresie sąd dokonał

szczegółowych ustaleń faktycznych, jak i dogłębnej analizy prawnej w zakresie

zastosowania tego przepisu w rozpoznawanej sprawie, ustalając ostatecznie, że

3

wynagrodzenie za pracę U. C. pracującej w Barze M. w D. było nieadekwatne do

powierzonych jej obowiązków pracowniczych i znacznie przekraczało granice

godziwości.

Tak więc stosownie do treści art. 58 § 1 i § 2 k.c. stwierdził, że czynność

prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna,

chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na

miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie

przepisy ustawy. Nieważna jest również czynność prawna sprzeczna z zasadami

współżycia społecznego.

W ocenie Sądu Okręgowego w P. poczynionej w toczącej się wcześniej

sprawie o podleganie ubezpieczeniom społecznym, którą sąd orzekający podziela,

umowa o pracę zawarta pomiędzy ubezpieczoną U. C. a pracodawcą J. S. była

sprzeczna z zasadami współżycia społecznego w części dotyczącej wysokości

wynagrodzenia za pracę. Z przeprowadzonego w sprawie postępowania

dowodowego wynikało, że otrzymywanie przez wnioskodawczynię U. C., osobę

bez kwalifikacji zawodowych i nie posiadającą żadnych innych przymiotów

uzasadniających pobieranie tak wysokiego wynagrodzenia za pracę (650 zł

wynagrodzenia zasadniczego i 2.300 zł premii uznaniowej), przekraczało granice

godziwości, co biorąc pod uwagę rodzaj wykonywanej przez wnioskodawczynię

pracy, należało uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Okręgowy podkreślił, że nadal aktualne

jest stanowisko Sądu Najwyższego (por. uzasadnienie uchwały z dnia 27 kwietnia

2005 r., II UZP 2/05), że podstawę wymiaru składki ubezpieczonego będącego

pracownikiem stanowi wynagrodzenie godziwe, a więc należne, właściwe,

odpowiednie, rzetelne, uczciwe i sprawiedliwe, zachowujące cechy ekwiwalentności

do pracy. Ocena godziwości wynagrodzenia wymaga uwzględnienia każdego

konkretnego przypadku, a zwłaszcza rodzaju, ilości i jakości świadczonej pracy

oraz wymaganych kwalifikacji (por. uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 26 listopada 1996 r., U 6/96, OTK-ZU 1997, Nr 5-6, poz. 66

oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1999 r., I PKN 465/99, OSNAPiUS

2001, Nr 10, poz. 345).

4

Ustalony w sprawie będącej przedmiotem rozważań stan faktyczny wykazał,

że wnioskodawczym U. C. nie dysponowała żadnymi przymiotami, które

pozwalałyby pracodawcy na tak „szczególne" docenianie jej pracy poprzez wypłatę

tak wygórowanego wynagrodzenia. Stąd wysokość jej wynagrodzenia za pracę

ustaloną w umowie należy uznać za sprzeczną z zasadami współżycia

społecznego i w związku z tym te postanowienia umowy o pracę – za nieważne,

stosownie do treści powołanego wyżej przepisu art. 58 k.c. (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2005 r., III UK 89/05, OSNP 2006 r. Nr 11-12, poz.

192, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2005 r., II UK 16/05, OSNP 2006 r.

Nr 11-12, poz. 191, czy też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2005

r., II UK 43/05, OSNP 2006 r. Nr 15-16, poz. 251).

Dodać należy, że z punktu widzenia treści stosunku pracy i roszczeń z niego

wynikających nie ma przeszkód, aby prywatny pracodawca (nie korzystający ze

środków publicznych) przyznawał pracownikowi świadczenia w dowolnie wysokich

kwotach. Dlatego też - co do zasady - złożenie oświadczenia o przyznaniu nagrody

nie podlega kontroli sądu pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2004

r., I PK 37/04). Jednakże wysokość wynagrodzenia za pracę wpływa na wysokość

świadczeń z ubezpieczeń społecznych i w tym zakresie należy uznać obowiązywanie

odmiennych zasad.

Ostatecznie Sąd Okręgowy w P. w pełni podzielił przytoczone powyżej

orzeczenia Sądu Najwyższego dotyczące możliwości kwestionowania przez organ

rentowy podstawy wymiaru świadczeń z ubezpieczenia społecznego i stwierdził

prawidłowość zastosowania w niniejszej sprawie przyjętych w nich rozwiązań

prawnych.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł J. S. - Przedsiębiorstwo

Budowlano - Usługowe „S." S.J. w S.. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego w P. w całości i zmianę zaskarżonej decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w R. z dnia 18 stycznia 2008 r. przez ustalenie, że nie

nastąpiła nadpłata zasiłku chorobowego, macierzyńskiego i wychowawczego dla

Pani U. C. albo o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych.

5

W zakresie naruszenia przepisów prawa materialnego przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skarżący zarzucił naruszenia:

 art. 41 ust. 1 oraz art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.) w związku z § 5 pkt 2

regulaminu wynagradzania wraz z zasadami przyznawania nagród

obowiązującymi od 15 kwietnia 1999 r. w spółce S." przez przyjęcie, że przepisy

o wynagradzaniu nie przewidują zmniejszania premii i nagrody za okres

pobierania świadczenia,

 art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa w związku z

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 czerwca 2008 r. (SK 16/06, publ.

w Dz.U. nr 119 z 7 lipca 2008 r., poz. 771), który kwestionuje konstytucyjność

wykładni art. 41 ust. 1 w/w ustawy w sposób w jaki dokonał tej wykładni Sąd

Okręgowy w P., przez przyjęcie nieważności czynności przyznania premii na

podstawie art. 58 § 1 i 2 k.c.,

 art. 3 pkt 3 w związku z art. 36 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa przez jego niezastosowanie, polegające na błędnym

zdefiniowaniu wynagrodzenia i błędnym ustaleniu przychodu pracownika co

miało istotne znaczenie przy ustalaniu podstawy wymiaru świadczeń z

ubezpieczenia społecznego i było sprzeczne z umową o pracę,

 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składki na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.) przez jego

niezastosowanie, polegające na błędnym przyjęciu, że wypłacona premia

miesięczna nie stanowi składnika podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe i nie jest przychodem w rozumieniu przepisów o podatku

dochodowym od osób fizycznych, osiąganym przez pracownika u pracodawcy z

tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy.

Skarżący zarzucił ponadto naruszenie przepisów postępowania które mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie :

6

 art. 316 § 1 k.p.c. poprzez niewzięcie za podstawę rozstrzygnięcia istniejącego

stanu prawnego w zakresie wynikającym z art. 3 pkt 3 w związku z art. 36

ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa w związku z art. 20

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którymi to przepisami

podstawę wymiaru świadczeń z ubezpieczenia społecznego stanowi podstawa

wymiaru składek na to ubezpieczenie oraz

 art. 233 § 1 k.p.c. poprzez ustalenie niezgodnie z stanem faktycznym i wbrew

zasadom logicznego rozumowania, że wszystkim pracownikom spółki

przysługuje wyłącznie wynagrodzenie w wysokości najniższego obowiązującego

w danym okresie.

Wniosek uzasadniający przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został

uzasadniony występowaniem w sprawie istotnego zagadnienia prawnego

związanego z wykładnią art. 58 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 41 ust. 1 ustawy o

świadczeniach pieniężnych w razie choroby i macierzyństwa, w stosunku do

którego Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 24 czerwca 2008 r. (SK 16/06)

orzekł, iż przepis ten rozumiany w taki sposób, że w podstawie wymiaru zasiłku

chorobowego nie uwzględnia się wypłacanych pracownikowi – w okresie przyjętym

do jej ustalania – składników wynagradzania, od których pracownik ten uiścił

składkę na ubezpieczenie chorobowe, a które nie są mu wypłacane w okresie

pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub

zasiłku chorobowego, jest niezgodny z art. 67 ust. 1. w związku z art. 31 ust. 3

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Skarżący wskazał ponadto, że poważne wątpliwości budzi zastosowanie art.

12 ustawy z dnia 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych (tj.

Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.) do przyjęcia, iż premii oraz nagrody nie

uwzględnia się w podstawie ustalania wymiaru zasiłku chorobowego, co w sposób

istotny jest sprzeczne z Rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia

18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, które szczegółowo wylicza, które

przychody pracownika są uwzględnianie w podstawie wymiaru składek, a tym

samym w podstawie ustalania wysokości zasiłku chorobowego.

7

Jako trzecią przesłankę przemawiającą za przyjęciem skargi kasacyjnej do

rozpoznania skarżący wskazał, że poważne wątpliwości budzi także brak

zastosowania art. 38 ust. 1 w związku z art. 36 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku

o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa w związku z błędnym ustaleniem w zaskarżonym wyroku podstawy

wymiaru zasiłku chorobowego przez nieuwzględnienie tego przepisu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący zauważył, że postępowanie

przed Sądem Okręgowym w P. odbywało się już po wydaniu wyroku przez Trybunał

Konstytucyjny, a wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia 26 maja 2008 r. oparty został

w całości na rozumieniu w sposób uznany za niekonstytucyjny przepisu art. 41 ust.

1 ustawy zasiłkowej. Tak więc zastosowanie przez Sąd Okręgowy w P. w

zaskarżonym wyroku art. 58 Kodeksu cywilnego, pozostaje z nim w oczywistej

konkurencji i przepis ten nie może być traktowany jako równoczesna podstawa

orzekania. Oddalając apelację Sąd Okręgowy w P. nie dokonał odmiennych ustaleń

faktycznych od tych, które leżały u podstaw wyroku Sądu Rejonowego w P. Tym

samym, zdaniem skarżącego, brak było podstaw do orzekania w oparciu o te same

ustalenia faktyczne, ale tym razem na innej podstawie prawnej, opartej na zarzucie

sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, bez jakiegokolwiek wskazania,

jakie to zasady zdaniem sądu zostały naruszone, lub stwierdzenia niegodziwości

wypłaconego wynagrodzenia bez jakiegokolwiek odniesienia się sądu i wskazania

jakie wynagrodzenie sąd uznał by za godziwe.

W ocenie skarżącego Sąd Okręgowy nie miał zatem podstaw do oddalenia

apelacji w oparciu o przepis art. 58 kodeksu cywilnego, a konsekwencją ustalenia,

że podstawą zapadłego wyroku był przepis uznany za niezgodny z Konstytucją

powinno być orzeczenie uchylające lub zmieniające wyrok Sądu Rejonowego.

Zdaniem skarżącego Sąd Okręgowy w P. bez uzupełnienia materiału

dowodowego nie powinien stosować innej, niejako zamiennej podstawy prawnej i z

niej wywodzić zasadność rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji.

Sąd Okręgowy w P. wydając zaskarżony wyrok nie uwzględnił argumentacji

Trybunału Konstytucyjnego, który w uzasadnieniu swojego wyroku stwierdził, że

istotą problemu konstytucyjnego było naruszenie prawa do zabezpieczenia

społecznego nieadekwatnością wysokości wypłacanego zasiłku chorobowego do

8

wysokości otrzymywanego wynagrodzenia oraz do wysokości składek uiszczanych

na ubezpieczenie chorobowe. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego kwestionowany

przepis — tak jak był on rozumiany i stosowany przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych i sądy — niewłaściwie realizował treść konstytucyjnego prawa do

zabezpieczenia społecznego, bo prowadził do zaniżenia wypłacanego zasiłku w

stosunku do pobieranego wynagrodzenia, zaburzał pewną równowagę pomiędzy

wymiarem pracowniczych składek na ubezpieczenie społeczne a wysokością

wypłacanego zasiłku oraz uzależniał w praktyce wysokość zasiłku od woli

pracodawcy, wyrażanej w regulaminie wynagradzania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Nie zostały bowiem

naruszone wskazane w skardze kasacyjnej przepisy art. 316 § 1 i art. 233 k.p.c.

Skarżący zarzucał również naruszenie przepisów prawa materialnego. W

szczególności chodziło o art. 41 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa w związku z

orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 czerwca 2008 r., SK 16/06,

Dz.U. Nr 119, poz. 771 oraz niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 1 i 2 k.c. W istocie

jest to podstawowy problem w rozstrzyganej sprawie.

Sprawa dotyczyła zasadniczo uwzględnienia, w podstawie wymiaru zasiłku

chorobowego macierzyńskiego, przez płatnika (skarżącego) nie tylko kwoty

wynagrodzenia (650 zł) ale i premii uznaniowej w kwocie 2.300 zł.

Nie ulega wątpliwości, że pracodawca ma swobodę w przyznawaniu nagród

swoim pracownikom. Jednak podkreślenia wymaga to, że Sąd Okręgowy uzasadnił

swój wyrok sprzecznością z zasadami współżycia społecznego umowy o pracę, w

części dotyczącej wynagrodzenia za pracę. Jako podstawę rozstrzygnięcia wskazał

zaś art. 58 k.c., a ponadto liczne orzeczenia Sądu Najwyższego.

Należy w tym miejscu zaznaczyć, że identyczne co do zasady sprawy, były

już rozstrzygane przez Sąd Najwyższy. W tym były to sprawy dotyczące skarg o

wznowienie postępowania. Już wcześniej w orzecznictwie Sądu Najwyższego

utrwalił się pogląd, że przyznanie rażąco wysokiego wynagrodzenie za pracę może

9

być, w konkretnych okolicznościach, uznane za nieważne. Podstawą jest

naruszenie zasad współżycia społecznego, polegające na świadomym osiąganiu

korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego

systemu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może więc kwestionować wysokość

wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek jeżeli okoliczności sprawy

wskazują, że zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem,

zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa (uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 2/05, OSNP 2005, nr 21, poz.

338, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2007 r., III UK 26/07, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 września 2007 r., III UK 30/07).

Należy uznać, że w niniejszej sprawie doszło do ustalenia rażąco wysokiego

wynagrodzenia poprzez wypłacenie premii uznaniowej, której wysokość

przekroczyła niemal czterokrotnie wysokość wynagrodzenia. Tak więc uzasadnione

jest przyjęcie, iż doszło w tym przypadku do naruszenia zasad współżycia

społecznego poprzez wliczenie tej premii do podstawy wymiaru wypłaconych

zasiłków.

Z oceny Sądu Najwyższego wynika więc, że przyznanie przedmiotowej

premii uznaniowej (czyli w istocie nagrody) było nieważne z mocy art. 58 § 3 k.c. w

związku z art. 300 k.p. W tej sytuacji nie mają znaczenia zarzuty oparte na

naruszeniu art. 41 ust. 1 ustawy zasiłkowej w związku z wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego. Należy również podkreślić, że takie stanowisko było

prezentowane w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego (np. III UO 2/08, III UO

8/09, III UO 4/08, III UK 26/07 czy III UO 11/08).

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na

podstawie art. 39814

k.p.c.

/tp/