I KZP 5/09

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW Z DNIA 27 MAJA 2009 R.

I KZP 5/09

W postępowaniu toczącym się przed sądem dyscyplinarnym w

przedmiocie wyrażenia zgody na pociągnięcie sędziego do odpowiedzial-

ności karnej lub na jego tymczasowe aresztowanie odpowiednie zastoso-

wanie mają przepisy o postępowaniu dyscyplinarnym, zawarte w ustawie z

dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr

98, poz. 1070 ze zm.), zaś w zakresie nimi nieuregulowanym, koniecznym

dla zachowania funkcjonalności i standardów rzetelnego procesu, przepisy

Kodeksu postępowania karnego.

Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki.

Sędziowie SN: T. Artymiuk, J. Grubba, P. Hofmański, R. Malarski,

A. Siuchniński (sprawozdawca), J. Szewczyk.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego przez Pierwszego

Prezesa Sądu Najwyższego, na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 li-

stopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.),

wniosku o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

rozbieżności w wykładni prawa, występującej w orzecznictwie Sądu Naj-

wyższego w zakresie dotyczącym następującego zagadnienia prawnego:

„Czy w postępowaniu w przedmiocie wyrażenia zgody na pociągnię-

cie sędziego do odpowiedzialności karnej odpowiednie zastosowanie mają

przepisy kodeksu postępowania karnego?”

2

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego zwrócił się, w trybie art. 60 § 1

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240,

poz. 2052 ze zm.), z wnioskiem o rozstrzygnięcie, przez skład siedmiu sę-

dziów Sądu Najwyższego, rozbieżności w wykładni prawa, występującej w

orzecznictwie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego w zakresie do-

tyczącym następującego zagadnienia prawnego: „czy w postępowaniu w

przedmiocie wyrażenia zgody na pociągnięcie sędziego do odpowiedzial-

ności karnej odpowiednie zastosowanie mają przepisy Kodeksu postępo-

wania karnego?”

W uzasadnieniu wniosku wskazał, że po wyroku Trybunału Konstytu-

cyjnego z dnia 28 listopada 2007 r., K 39/07 (Dz. U. Nr 320, poz. 1698),

postępowanie w przedmiocie wyrażenia zgody na pociągnięcie sędziego

do odpowiedzialności karnej reguluje jedynie w ograniczonym zakresie

przepis art. 80 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów po-

wszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. – w dalszym tekście uchwały

jako p.u.s.p.). Poza zakresem normowania pozostaje natomiast bardzo

istotna kwestia możliwości stosowania w tym postępowaniu przepisów Ko-

deksu postępowania karnego. W poprzednim stanie prawnym zagadnienie

to nie budziło wątpliwości, albowiem uchylony wyżej powołanym wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego art. 80d § 1 p.u.s.p. nie tylko explicite przewi-

dywał zaskarżalność uchwały w przedmiocie zgody na pociągnięcie sę-

dziego do odpowiedzialności karnej, ale także, w zakresie nieuregulowa-

nym art. 80, 80a, 80b, 80c p.u.s.p., wprost odsyłał do odpowiedniego sto-

3

sowania przepisów o postępowaniu dyscyplinarnym, które z kolei odsyłają

do odpowiedniego stosowania Kodeksu postępowania karnego.

W tej sytuacji prawnej, jak podkreślił Pierwszy Prezes Sądu Najwyż-

szego, Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w uchwale z dnia 20 marca

2008 r., SNO 14/08, (R-OSNwSD 2008, poz. 5), przy okazji rozważania

kwestii dopuszczalności zaskarżenia uchwały sądu dyscyplinarnego w

przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności

karnej, wskazał, że skoro sprawy, o których mowa w art. 80 p.u.s.p., rozpo-

znają sądy dyscyplinarne (art. 110 p.u.s.p.), a sądy te stosują – w kwe-

stiach nieuregulowanych – odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania

karnego (art. 128 p.u.s.p.), zatem respektują przepis art. 425 § 1 k.p.k., da-

jący stronom prawo do wniesienia środka odwoławczego od orzeczenia

wydanego w pierwszej instancji, nadto skoro na akcesoryjne rozstrzygnię-

cie o zawieszeniu w czynnościach sędziemu przysługuje zażalenie (art.

131 § 4 p.u.s.p.), to (a minori ad maius) oczywiste jest, że na główne orze-

czenie zawarte w uchwale służy także zażalenie.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego podniósł, że stanowisko, iż po

dniu 11 grudnia 2007 r. (data wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytu-

cyjnego z dnia 28 listopada 2007 r.), w postępowaniu w przedmiocie ze-

zwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, stosuje

się nadal (tyle że odpowiednio i w zakresie nieuregulowanym przepisami

postępowania dyscyplinarnego) przepisy Kodeksu postępowania karnego,

dominuje w orzecznictwie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego (tak

również, poza wspomnianą uchwałą z dnia 20 marca 2008 r., SNO 14/08,

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w postanowieniu z dnia 7 maja 2008

r., SNO 44/08, R-OSNwSD 2008, poz. 10 i w uchwale z dnia 16 września

2008 r., SNO 68/08, R-OSNwSD 2008, poz. 82). We wniosku zwrócono

uwagę, że odmienny pogląd, co do możliwości stosowania przepisów Ko-

deksu postępowania karnego w postępowaniu w przedmiocie uchylenia

4

immunitetu, został wyrażony przez Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w

postanowieniu z dnia 29 października 2008 r., SNO 61/08, (R-OSNwSD

2008, poz. 96). W ocenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Sąd

Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w tej sprawie nie podzielił tezy o możliwo-

ści odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu postępowania karnego

w tym postępowaniu. Wnioskodawca wskazał, że z porównania przedsta-

wionych orzeczeń Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego wynika, iż

powstała rozbieżność w wykładni, dotycząca tego, czy w postępowaniu w

przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności

karnej stosuje się przepisy Kodeksu postępowania karnego. Zdaniem

Pierwszego Prezesa, prawidłowe jest stanowisko zaprezentowane w

uchwale Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 20 marca

2008 r., w której Sąd rozważał nie tylko kwestię, czy w postępowaniu im-

munitetowym stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania

karnego, ale również rozważał prawną dopuszczalność zaskarżenia

uchwały w przedmiocie wyrażenia zgody na pociągnięcie sędziego do od-

powiedzialności karnej. Uprawnienie takie wywiedziono z treści art. 110 § 2

p.u.s.p. w zw. z art. 128 p.u.s.p. oraz posiłkowo z art. 131 § 4 p.u.s.p. W

jego ocenie, za przyjęciem tego toku rozumowania przemawiają także

względy konstytucyjne (art. 176 Konstytucji RP) oraz wykładnia historycz-

na. Przepis art. 50 § 3 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustroju

sądów powszechnych (Dz. U. z 1994 r., Nr 7, poz. 25 ze zm.) wprost prze-

widywał bowiem, że „w terminie 7 dni od doręczenia uchwały odmawiającej

zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej sądowej

lub administracyjnej przysługuje organowi lub osobie, która wniosła o ze-

zwolenie, oraz rzecznikowi dyscyplinarnemu zażalenie do właściwego sądu

dyscyplinarnego drugiej instancji. W tym samym terminie sędziemu przy-

sługuje zażalenie na uchwałę zezwalającą na pociągnięcie go do odpowie-

dzialności karnej-sądowej”. Ponadto, aktualnie uprawnienie takie przysłu-

5

guje sędziemu sądu wojskowego w myśl art. 30 § 6 ustawy z dnia 21

sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. z 2007 r., Nr

226, poz. 1676 ze zm.), jak również sędziemu Sądu Najwyższego w myśl

art. 49 § 3 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym. Przy-

jęcie odmiennej koncepcji oznaczałoby niczym nieuzasadnione zróżnico-

wanie zasad odpowiedzialności sędziów poszczególnych sądów. Ponadto

prowadziłoby do sytuacji, w której przedmiotowe postępowanie toczyć się

będzie jedynie w oparciu o dyspozycję art. 80 p.u.s.p. To z kolei prowadzi-

łoby do wniosku, że w postępowaniu zmierzającym do zweryfikowania

podstaw do wyrażenia zgody na pociągnięcie sędziego do odpowiedzial-

ności karnej, nie znajdzie zastosowania szereg instytucji procesowych, w

tym także tych o charakterze gwarancyjnym. Pierwszy Prezes Sądu Naj-

wyższego podniósł nadto, że te same względy, które uzasadniają stoso-

wanie przepisów Kodeksu postępowania karnego w postępowaniu dyscy-

plinarnym, powinny być brane pod uwagę w postępowaniu immunitetowym.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o wydanie postanowienia o

odmowie podjęcia uchwały, z uwagi na niespełnienie wymogów określo-

nych w art. 60 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym.

W uzasadnieniu wniosku wskazano, że analiza orzeczeń przedsta-

wionych przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego nie daje podstaw

do stwierdzenia, że po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 listo-

pada 2007 r., K 39/07, w orzecznictwie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscy-

plinarnego ujawniła się rozbieżność w wykładni przepisów, dotyczących

możliwości odpowiedniego stosowania Kodeksu postępowania karnego w

postępowaniu w przedmiocie wyrażenia zgody na pociągnięcie sędziego

do odpowiedzialności karnej. Podkreślono, że w orzecznictwie Sądu Naj-

wyższego – Sądu Dyscyplinarnego dominuje nadal pogląd, iż w postępo-

waniu w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowie-

dzialności karnej stosuje się odpowiednio i w zakresie nieuregulowanym

6

przepisami postępowania dyscyplinarnego przepisy Kodeksu postępowa-

nia karnego. Nie jest słuszne stwierdzenie wyrażone we wniosku Pierw-

szego Prezesa Sądu Najwyższego, iż odmienną wykładnię w tej kwestii

zaprezentował Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w postanowieniu z

dnia 29 października 2008 r., SNO 61/08. W ocenie prokuratora Prokuratu-

ry Krajowej kwestia przedstawiona we wniosku Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego nie budzi wątpliwości w świetle podstawowych zasad wy-

kładni prawa. Luka w prawie, będąca konsekwencją przywołanego wyroku

Trybunału Konstytucyjnego, ma charakter luki konstrukcyjnej, a więc rze-

czywistej. Możliwe jest więc jej wypełnienie przy posłużeniu się zasadami

analogii. Stwierdzono, że postępowanie w przedmiocie wyrażenia zgody na

pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej ma ścisły związek z

postępowaniem karnym sensu stricto. Warunkuje ono bowiem uzyskanie

zezwolenia, o którym mowa w art. 13 k.p.k. Z tego względu, w postępowa-

niu dotyczącym uchylenia immunitetu w sprawach nieuregulowanych nale-

ży niewątpliwie stosować odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania

karnego. Wyrazem tego, zdaniem prokuratora Prokuratury Krajowej, jest

analogiczna sytuacja dotycząca postępowania w przedmiocie uchylenia

immunitetu prokuratorskiego, unormowanego w ustawie z dnia 20 czerwca

1985 r. o prokuraturze (Dz. U. z 2008 r. Nr 7, poz. 39 ze zm.). Od dnia 31

sierpnia 2007 r., w wyniku nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 27 lipca

2007 r. (Dz. U. Nr 136, poz. 969), zgodnie z art. 54c ust. 1 ustawy o proku-

raturze, w postępowaniu o wyrażenie zezwolenia na ściganie prokuratora w

sprawach nieuregulowanych stosuje się przepisy o postępowaniu dyscypli-

narnym. Te ostatnie zaś odsyłają do odpowiedniego stosowania w spra-

wach nieuregulowanych przepisów Kodeksu postępowania karnego (art.

89 pkt 1 ustawy o prokuraturze). Również przed wprowadzeniem obecnie

obowiązującej regulacji prawnej, w orzecznictwie sądów dyscyplinarnych

dla prokuratorów nie budziło wątpliwości, że w sprawach nieuregulowanych

7

w ustawie o prokuraturze, do postępowania o uchylenie immunitetu proku-

ratorskiego należy stosować odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania

karnego.

Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne, powiększony

skład Sądu Najwyższego zważył, co następuje.

Skuteczne wystąpienie z tzw. abstrakcyjnym zagadnieniem prawnym

wymaga spełnienia warunków określonych w art. 60 ustawy z dnia 23 listo-

pada 2002 r. o Sądzie Najwyższym. W myśl tego przepisu, tylko w wypad-

ku gdy w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów wojskowych lub Są-

du Najwyższego ujawnią się rozbieżności w wykładni prawa, Pierwszy Pre-

zes Sądu Najwyższego, Rzecznik Praw Obywatelskich, Prokurator Gene-

ralny oraz, w zakresie swojej właściwości, Przewodniczący Komisji Nadzo-

ru Finansowego i Rzecznik Ubezpieczonych mogą przedstawić wniosek o

ich rozstrzygnięcie Sądowi Najwyższemu w składzie siedmiu sędziów lub

innym odpowiednim składzie.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wykazując, że istnieją w orzecz-

nictwie Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego rozbieżności w wy-

kładni prawa w kwestii, czy w postępowaniu w przedmiocie zezwolenia na

pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej stosuje się odpowied-

nio przepisy Kodeksu postępowania karnego, odwołał się – jak już wska-

zano – do treści uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego – Sądu

Dyscyplinarnego z dnia 29 października 2008 r., SNO 61/08.

Prokurator Prokuratury Krajowej, dokonując w swoim wniosku analizy

treści uzasadnienia tego orzeczenia, uznał, że Sąd Najwyższy – Sąd Dys-

cyplinarny, przy okazji rozważania kwestii dopuszczalności wznowienia po-

stępowania immunitetowego zakończonego prawomocnym wyrażeniem

zgody na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, wyraził jedy-

nie pogląd, iż w sprawach, w których zapadła prawomocna uchwała o ze-

zwoleniu na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, nie można

8

stosować instytucji wznowienia postępowania w oparciu o podstawy okre-

ślone w art. 540 § 1 k.p.k. W konsekwencji prokurator przyjął, że we wska-

zanym wyżej postanowieniu nie dokonano wykładni prawa odmiennej od

prezentowanej wcześniej w orzecznictwie Sądu Najwyższego – Sądu Dys-

cyplinarnego co do możliwości odpowiedniego stosowania przepisów Ko-

deksu postępowania karnego w postępowaniu o zezwolenie na pociągnię-

cie sędziego do odpowiedzialności karnej.

Nie jest to jednak stanowisko w pełni trafne.

Analizując bowiem głębiej treść uzasadnienia wspomnianego posta-

nowienia, trzeba zauważyć, że – uzasadniając pogląd, iż w sprawach, w

których zapadła prawomocna uchwała o zezwoleniu na pociągnięcie sę-

dziego do odpowiedzialności karnej, nie jest dopuszczalne wznowienie po-

stępowania w oparciu o podstawy określone w art. 540 § 1 k.p.k. – Sąd

Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny trafnie zauważył: „w postępowaniu immu-

nitetowym nie ustala się winy sprawcy, nie wymierza mu kary, czyli nie do-

chodzi do skazania. (...) w postępowaniu tym nie występuje skazany, a wy-

dana uchwała nie jest rozstrzygnięciem merytorycznym w kwestii odpowie-

dzialności za delikt dyscyplinarny”, a nadto, że „postępowanie o zezwolenie

na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego uregulowane jest w

art. 80 p. u.s.p. zamieszczonym w rozdziale zatytułowanym «Status sę-

dziego» i żadną miarą nie może być zaliczone do postępowania dyscypli-

narnego (którego dotyczy wznowienie) uregulowanego wyczerpująco w

rozdziale zatytułowanym «Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów»”.

Jednak w dalszych rozważaniach, mimo że rozpoznawany wniosek o

wznowienie postępowania był oparty jedynie o przesłankę określoną w art.

540 § 1 pkt 2a k.p.k., Sąd ten wskazując nadto na konsekwencje wspomi-

nanego już wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 listopada 2007 r.,

oczywiście prowadzące do powstania rzeczywistej luki prawnej (skoro po-

zbawiony nim mocy został przepis art. 80d § 1 p. u.s.p. odsyłający do od-

9

powiedniego stosowania przepisów o postępowaniu dyscyplinarnym w

sprawach o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności

karnej), wyraził w związku z tym pogląd, że „brak jest podstawy prawnej do

odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu postępowania karnego w

postępowaniu o uchylenie immunitetu”. To stanowisko może być odczyty-

wane jako rezultat wykładni, w wyniku której przyjęto brak możliwości sto-

sowania, nawet odpowiedniego, w postępowaniu o zezwolenie na pocią-

gnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, przepisów Kodeksu postę-

powania karnego.

To prawda, że tak odczytane, byłoby ono, na tle dotychczasowego

orzecznictwa Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego, odosobnione.

Gdyby je podzielić, miałoby niezwykle doniosłe znaczenie w praktyce

orzeczniczej sądów dyscyplinarnych. Dotyczy bowiem właśnie kwestii od-

powiedniego stosowania w postępowaniu immunitetowym przepisów Ko-

deksu postępowania karnego, a zatem możliwości zapewnienia zgodnego

ze standardami konstytucyjnymi funkcjonowania postępowania o zezwole-

nie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej. Stanowisko to

budzi szerokie zainteresowanie i może być wykorzystywane w praktyce

przez uczestników postępowania immunitetowego. O ile bowiem prawo sę-

dziego do zaskarżenia uchwały o zezwoleniu na pociągnięcie go do odpo-

wiedzialności karnej możnaby wyprowadzić wprost z uregulowań konstytu-

cyjnych (art. 181 w powiązaniu z art. 45 i 176 Konstytucji RP) lub z zasto-

sowanego w drodze analogii przepisu art. 49 ustawy z dnia 23 listopada

2002 r. o Sądzie Najwyższym, to pod znakiem zapytania pozostawałyby

przede wszystkim gwarancje związane z prawem sędziego do obrony. Po-

nadto wątpliwości budziłaby możliwość zaskarżenia przez prokuratora

uchwały o odmowie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowie-

dzialności karnej (dla przykładu: zarządzeniem Prezesa Sądu Apelacyjne-

go – Sądu Dyscyplinarnego w Katowicach z dnia 1 kwietnia 2009 r., AsDo

10

8/08, odmówiono przyjęcia zażalenia Prokuratora Okręgowego w Katowi-

cach na uchwałę tego Sądu o odmowie pociągnięcia sędziego do odpo-

wiedzialności karnej) lub możliwość wznowienia, na podstawie art. 540 § 2

i 3 k.p.k. lub 542 k.p.k., postępowania zakończonego prawomocną uchwałą

zezwalającą na pociągnięcie sędziego do takiej odpowiedzialności.

W tak szczególnej sytuacji, wynikającej z praktycznej doniosłości

przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego zagadnie-

nia oraz z tego, że dotyczy ono bardzo specyficznego postępowania (jakim

jest sędziowskie postępowanie immunitetowe), w dodatku, aktualnie, nieu-

regulowanego w sposób kompletny, można uznać, że zachodzą warunki

do podjęcia uchwały w trybie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r.

o Sądzie Najwyższym.

Przystępując zatem do wyjaśnienia przedstawionego przez Pierw-

szego Prezesa Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego, należy na

wstępie podkreślić, że dotychczasowe, dominujące, stanowisko Sądu Naj-

wyższego – Sądu Dyscyplinarnego przyjmujące, iż sąd dyscyplinarny, roz-

poznając wniosek o wyrażenie zgody na pociągnięcie sędziego do odpo-

wiedzialności karnej lub na jego tymczasowe aresztowanie, stosuje, w za-

kresie nieuregulowanym przepisem art. 80 p.u.s.p., odpowiednio przepisy

rozdziału trzeciego – działu II p.u.s.p., zaś w zakresie nimi nieuregulowa-

nym odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego, jest trafne.

Jak wiadomo, do czasu wejścia w życie ustawy z dnia z dnia 29

czerwca 2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 136, poz. 959 – w dalszym tekście

uchwały jako „ustawa z dnia 29 czerwca 2007 r.”), omawianą kwestię roz-

wiązywało unormowanie zawarte w art. 80 § 3 p.u.s.p., stanowiące, że „w

terminie siedmiu dni od doręczenia uchwały odmawiającej zezwolenia na

pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, organowi lub osobie,

która wniosła o zezwolenie, oraz rzecznikowi dyscyplinarnemu przysługuje

11

zażalenie do sądu dyscyplinarnego drugiej instancji. W tym samym termi-

nie sędziemu przysługuje zażalenie na uchwałę zezwalającą na pociągnię-

cie go do odpowiedzialności karnej. Poza tym do postępowania przed są-

dem dyscyplinarnym w sprawach o zezwolenie na pociągnięcie sędziego

do odpowiedzialności karnej stosuje się przepisy o postępowaniu dyscypli-

narnym”. Przepis ten został uchylony przepisem art. 1 pkt 29 lit. d ustawy z

dnia 29 czerwca 2007 r., z przyczyn uzasadnianych wymaganiami techniki

prawodawczej, bowiem regulacja o identycznej treści została zawarta we

wprowadzonym przez tę ustawę przepisie art. 80d § 1 p.u.s.p. Niestety, z

powodu uznania przez Trybunał Konstytucyjny, w powołanym już wyroku z

dnia 28 listopada 2007 r., sprzeczności regulacji art. 1 pkt 30 ustawy z dnia

29 czerwca 2007 r. z art. 2 w zw. z art. 7 i art. 186 ust. 1 Konstytucji RP (z

uwagi na zastosowanie wadliwego trybu uchwalenia ustawy), przepis art.

80d § 1 p.u.s.p. został uchylony. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu

tego wyroku wskazał, że „niekonstytucyjność ze względu na tryb powoduje

niedojście do skutku ustawy uchwalonej w tym trybie. Akt nieskuteczny,

przyjmujący zewnętrzne tylko znamiona ustawy, nie może bowiem dopro-

wadzić do zmian w systemie źródeł prawa, a tym samym (jeśli niekonstytu-

cyjność z uwagi na braki procedury dotyczy ustawy zmieniającej) konse-

kwencją jest dalsze obowiązywanie ustawy w wersji, którą miała zmienić

nieefektywna nowelizacja”.

Skoro zatem uchylono, ze względu na niewłaściwy tryb jego uchwa-

lenia, przepis art. 1 pkt 30 ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r., którym doda-

no do p.u.s.p. art. 80d § 1, to nie doszła do skutku zamierzona przez usta-

wodawcę zmiana prawa. Mógłby zatem obowiązywać dawniejszy, iden-

tyczny, przepis art. 80 § 3 p.u.s.p. (określający prawo, sposób i termin za-

skarżania uchwał sądów dyscyplinarnych w przedmiocie zezwolenia na po-

ciągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, jak również odsyłający

do stosowania przez sądy dyscyplinarne przy orzekaniu w przedmiocie

12

uchylenia immunitetu sędziowskiego do przepisów o postępowaniu dyscy-

plinarnym), gdyby nie to, że art. 80 § 3 p. u.s.p. został uchylony przepisem

art. 1 pkt 29 ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r., który to przepis został po-

wołanym wyżej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego uznany, w zakresie w

jakim dodaje do art. 80 p.u.s.p. § 2d-2h, za zgodny z art. 2 w zw. z art. 7

Konstytucji.

W konsekwencji powstała sytuacja, w której nie ma normy wprost od-

syłającej do odpowiedniego stosowania w postępowaniu w przedmiocie

wniosku o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności kar-

nej, w zakresie nieuregulowanym przepisem art. 80 p.u.s.p., przepisów

ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, a w zakresie nimi nieure-

gulowanym, przepisów Kodeksu postępowania karnego.

Ta sytuacja określana jest w prawoznawstwie jako luka konstrukcyj-

na. In concreto jest to niewątpliwie luka, która wywołuje doniosłe konse-

kwencje natury ustrojowej, bowiem niemożliwe jest, bez wskazania norm

postępowania, należyte funkcjonowanie przewidzianej w p.u.s.p. instytucji

„uchylenia immunitetu sędziowskiego”. Dlatego usunięcie jej jest absolutną

koniecznością (skoro nie została ona usunięta w drodze interwencji usta-

wodawcy), a to powinno nastąpić w drodze zastosowania „wnioskowania z

norm o normach”, będącego jedną z postaci tzw. analogii legis.

Zasadniczą przesłanką sięgania do analogii z ustawy jest podobień-

stwo stanów faktycznych przy takim samym motywie legislacyjnym. Istotne

podobieństwo faktów, które decyduje o zastosowaniu analogii może wyni-

kać zarówno z podobieństwa faktów, jak i z porównania celów regulacji, co

wyraża stara formuła ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio -

gdzie taki sam cel, tam taka sama dyspozycja ustawy (L. Morawski: Wy-

kładnia w orzecznictwie sądów. Komentarz, Toruń 2002, s. 294). Odwołu-

jąc się zatem do wnioskowania z analogii legis zauważyć trzeba, że nie tyl-

ko ustawa – Prawo o ustroju sądów powszechnych przewiduje tryb uchyla-

13

nia przeszkody procesowej w postaci immunitetu formalnego. Immunitet

formalny chroni bowiem także sędziego Sądu Najwyższego (art. 49 § 1

powołanej już ustawy o Sądzie Najwyższym). Zgodnie z § 3 tego przepisu

„w terminie siedmiu dni od doręczenia uchwały odmawiającej zezwolenia

na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności przysługuje organowi lub

osobie, która wniosła o zezwolenie, oraz rzecznikowi dyscyplinarnemu za-

żalenie do sądu dyscyplinarnego drugiej instancji. W tym samym terminie

zainteresowanemu sędziemu przysługuje zażalenie na uchwałę zezwalają-

cą na pociągnięcie go do odpowiedzialności”. Immunitet formalny chroni

nadto również sędziego wojskowego. Zgodnie z treścią art. 30 § 6 ustawy z

dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (mającego

identyczne brzmienie jak nieobowiązujący art. 80 § 3 p.u.s.p.), w postępo-

waniu przed sądem dyscyplinarnym, w sprawach o zezwolenie na pocią-

gnięcie sędziego sądu wojskowego do odpowiedzialności karnej, stosuje

się przepisy o postępowaniu dyscyplinarnym zawarte w rozdziale piątym tej

ustawy, zaś przepis art. 70 § 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o

ustroju sądów wojskowych nakazuje do sądów wojskowych i sędziów woj-

skowych stosować w zakresie nieuregulowanym tą ustawą odpowiednio

art. 128 p.u.s.p., który to przepis odsyła, w zakresie nieuregulowanym

przepisami o postępowaniu dyscyplinarnym, do odpowiedniego stosowania

przepisów Kodeksu postępowania karnego. Nie ulega przy tym wątpliwo-

ści, że postępowanie toczące się na podstawie art. 80 p.u.s.p., podobnie

jak toczące się na podstawie art. 49 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o

Sądzie Najwyższym oraz na podstawie art. 30 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych, to postępowanie organicznie

związane z toczącym się postępowaniem przygotowawczym in rem, wa-

runkujące możliwość toczenia się postępowania karnego przeciwko sę-

dziemu, którego chroni immunitet. Racje ustawowe (cele tych regulacji) są

zatem identyczne. Nadto, choćby w świetle wywodów zawartych w uza-

14

sadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 listopada 2007 r.,

nie może budzić wątpliwości, że postępowanie zmierzające do uchylenia

immunitetu sędziemu ma charakter postępowania represyjnego. Zatem po-

szukując w systemie prawa obowiązującego, przy zastosowaniu analogii,

przepisów mogących regulować postępowanie o charakterze represyjnym,

jako oczywistość jawi się potrzeba ich poszukiwania w sferze przepisów

regulujących postępowania o takim samym charakterze, a zatem przepi-

sów regulujących postępowanie dyscyplinarne i w dalszej konieczności po-

stępowanie karne.

Podsumowując, w zakresie prawa do zaskarżenia uchwały wydanej

w postępowaniu toczącym się w przedmiocie uchylenia immunitetu sędzie-

go sądu powszechnego należy stosować, w drodze analogii, przepis art. 49

§ 3 ustawy o Sądzie Najwyższym, a w pozostałym zakresie nieuregulowa-

nym przepisem art. 80 p.u.s.p., także w drodze analogii, przepisy art. 30 §

6 i 70 § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów wojskowych, odsyłające do

przepisów o postępowaniu dyscyplinarnym i do Kodeksu postępowania

karnego.

Zauważyć na marginesie trzeba, że podobnie uregulowane jest po-

stępowanie toczące się w przedmiocie uchylenia immunitetu prokuratorowi.

Zgodnie z treścią art. 54c ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o proku-

raturze, w postępowaniu o wyrażenie zezwolenia na ściganie prokuratora,

w sprawach nieuregulowanych stosuje się przepisy o postępowaniu dyscy-

plinarnym. Te ostatnie zaś odsyłają do odpowiedniego stosowania, w

sprawach nieuregulowanych, przepisów Kodeksu postępowania karnego

(art. 89 pkt 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze).

Poza tym, postępowanie o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej, chociaż nie jest postępowaniem dyscyplinarnym,

to jednak jest postępowaniem częściowo uregulowanym w p.u.s.p. (art.

80), prowadzonym przed sądem dyscyplinarnym, który to sąd, w myśl art.

15

128 p.u.s.p. w postępowaniu dyscyplinarnym, w zakresie nieuregulowanym

przepisami p.u.s.p., stosuje odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania

karnego. Podobieństwo postępowania dyscyplinarnego i postępowania o

zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej ze

względu na podmiot, którego dotyczą i organ je prowadzący (sąd dyscypli-

narny – art. 110 p.u.s.p.) oraz podobieństwo celów (zapewnienie możliwo-

ści ukarania i odsunięcia od orzekania sędziów nie spełniających standar-

dów wymaganych ustawą i zasadami etyki), jak również ze względu na

wzajemne uzupełnianie się instytucji „zawieszenia sędziego w czynno-

ściach służbowych”, wydaje się nad wyraz oczywiste.

Dodatkowo wskazać trzeba, że skoro procedura uchylania immunite-

tu sędziego wojskowego wymaga odpowiedniego stosowania przepisów

Kodeksu postępowania karnego, w tym zawartych w nim podstawowych

gwarancji i instrumentów ochronnych, to brak możliwości sięgania do prze-

pisów procedury karnej w postępowaniu zmierzającym do uchylenia immu-

nitetu sędziemu sądu powszechnego, prowadziłby do niczym nieuzasad-

nionego zróżnicowania zasad odpowiedzialności sędziów poszczególnych

sądów, wbrew konstytucyjnej zasadzie, że w takich samych okoliczno-

ściach należy stosować takie same rozwiązania prawne. Pozbawienie sę-

dziego sądu powszechnego gwarancji przewidzianych w Kodeksie postę-

powania karnego w postępowaniu o uchylenie chroniącego go immunitetu,

w sytuacji gdy sędziemu wojskowemu, w analogicznej procedurze, takie

gwarancje przysługują, byłoby nie do pogodzenia z konstytucyjną zasadą

równości. Ta konstytucyjna zasada nakazuje w podobnej sytuacji odwzo-

rować ten sam model postępowania. Poza tym, Trybunał Konstytucyjny w

cytowanym wyżej wyroku wskazał, że skoro immunitet sędziowski ma „ge-

nezę konstytucyjną i gwarantuje na tym poziomie jakiś zakres wolności od

ingerencji państwa, przeto każdorazowe wkroczenie w ten zakres wolności

(poprzez regulację ustawodawcy zwykłego) musi się wiązać z istnieniem

16

prawa do obrony – dla podmiotu, którego sytuacja prawna w tym wypadku

ulega pogorszeniu”. Zatem zainicjowanie uchylenia immunitetu, jako pro-

wadzące do uszczuplenia sfery gwarantowanej konstytucyjnie, wymaga

postępowania, które musi odpowiadać standardom proceduralnym w po-

staci istnienia prawa do obrony. Te trafnie zakreślone dla sędziowskiego

postępowania immunitetowego standardy oraz odwołanie się do konstytu-

cyjnej zasady identycznego traktowania osób znajdujących się w identycz-

nej lub bardzo zbliżonej sytuacji, prowadzą do wniosku, że skoro, co jest

niewątpliwe, najpełniej standardy proceduralne w sferze prawa do obrony

spełniają przepisy procedury karnej oraz tę procedurę stosuje się odpo-

wiednio do sędziów wojskowych i prokuratorów, to do przepisów tej proce-

dury należy odwołać się, stosując rozumowanie z analogii, zmierzające do

usunięcia wskazanej poprzednio luki konstrukcyjnej, polegającej na braku

uregulowań, co do trybu postępowania w przedmiocie wniosku o zezwole-

nie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej. Oczywiście, to

rozumowanie przybiera już postać analogii iuris, ale przy usuwaniu luk rze-

czywistych nie powinno się wykluczyć korzystania z analogii i to zarówno z

ustawy, jak i z prawa, zwłaszcza gdy zastosowanie obu form analogii pro-

wadzi do takiego samego rezultatu. Wspierać to rozumowanie musi także

wzgląd na oczywistą wolę ustawodawcy, wprowadzającego w ustawie z

dnia 29 czerwca 2007 r. przepis stanowiący, że w postępowaniu immunite-

towym będą odpowiednio stosowane przepisy postępowania dyscyplinar-

nego, a w nieuregulowanym nimi zakresie odpowiednio przepisu Kodeksu

postępowania karnego (art. 80d § 1 p.u.s.p.), którego aktualny brak w sys-

temie prawnym jest wyłącznie wynikiem zakwestionowanego przez Trybu-

nał Konstytucyjny trybu jego uchwalenia.

Nie może oczywiście ulegać wątpliwości, że stosowanie przepisów

Kodeksu postępowania karnego w postępowaniu o zezwolenie na pocią-

gnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej lub jego tymczasowe aresz-

17

towanie musi mieć charakter zakresowy. Trybunał Konstytucyjny trafnie

zastrzegł w powoływanym już wielokrotnie wyroku z dnia 28 listopada 2007

r., że wszczęciu postępowania immunitetowego nie muszą towarzyszyć

wszystkie gwarancje i instrumenty ochronne, którymi dysponuje Kodeks

postępowania karnego dla toczącego się postępowania karnego. To, a tak-

że specyfika postępowania o uchylenie immunitetu sędziowskiego, nakazu-

ją wyraźnie podkreślić, że w tym postępowaniu dopuszczalne jest stoso-

wanie przepisów Kodeksu postępowania karnego jedynie w zakresie nie-

zbędnym dla zachowania funkcjonalności tego postępowania, realizacji

prawa do obrony realnej i efektywnej, tj. umożliwiającej przedstawienie i

obronę własnego stanowiska wszystkim uczestnikom tego postępowania

oraz stosownie do konkretnego układu procesowego, występującego w tym

postępowaniu. Przykładowo, odrębnym, nieobjętym jednak przedstawio-

nym tu zagadnieniem prawnym, problemem jest zakres stosowania tych

przepisów w postępowaniu o wznowienie prawomocnie zakończonego po-

stępowania w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpo-

wiedzialności karnej; tu zakres stosowania przepisów Kodeksu postępowa-

nia karnego niewątpliwie zależeć będzie od tego, czy wznowienie postę-

powania miałoby dotyczyć postępowania zakończonego uchwałą o zezwo-

leniu na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, czy też za-

kończonego uchwałą odmawiającą takiego zezwolenia.