I CSK 504/08

Sygn. akt I CSK 504/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa P. K. i M. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Infrastruktury

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 lipca 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz

powodów 5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego.

2

Uzasadnienie

Powodowie […], po ostatecznym sprecyzowaniu żądania, domagali się

zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty 3 519 850 zł na rzecz każdego z powodów

tytułem odszkodowania za szkodę wyrażającą się w aktualnej wartości

sprzedanych najemcom lokali położonych w budynku przy ul. P. 24 w W.,

wynikającą z wydania z naruszeniem prawa przez Ministra Gospodarki Komunalnej

decyzji z dnia 15 lutego 1952 r. utrzymującej w mocy orzeczenie Prezydium Rady

Narodowej m. st. Warszawy z dnia 19 października 1951 r. odmawiającej

poprzednim właścicielom przyznania prawa własności czasowej do gruntu

nieruchomości warszawskiej położonej przy ul. P. 24 z jednoczesnym przejęciem

na własność Skarbu Państwa znajdujących się na tym gruncie budynków. Domagali

się także odsetek ustawowych od dnia wniesienia powództwa do dnia zapłaty.

Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2007 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził od Skarbu

Państwa reprezentowanego przez Ministra Infrastruktury na rzecz P. K. i M. K.

kwoty po 3 519 850 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 28 grudnia 2007 r. do dnia

zapłaty oraz kwotę 22 177,92 zł tytułem zwrotu kosztów procesu i oddalił żądanie w

zakresie odsetek ustawowych liczonych od dnia wniesienia pozwu do dnia 27

grudnia 2007 r.

Sąd ustalił, że nieruchomość położona przy ul. P. 24 stanowiła własność J. i

H. małżonków A. Z dniem 21 listopada 1945 r. grunt przeszedł na własność gminy

m. st. Warszawy, później zaś Skarbu Państwa. Byli właściciele złożyli w 1947 r.

wniosek o przyznanie im prawa własności czasowej, jednak został on orzeczeniem

Prezydium Rady Narodowej m. st. Warszawy z dnia 19 października 1951 r.

załatwiony negatywnie. Ministerstwo Gospodarki Komunalnej decyzją z dnia 15

lutego 1952 r. orzeczenie to utrzymało w mocy. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i

Rozwoju Miast w dniu 29 stycznia 1999 r. stwierdził, że wyżej wymieniona decyzja

organu drugiej instancji w części dotyczącej dwudziestu sprzedanych lokali została

wydana z naruszeniem prawa, w pozostałym zakresie jest natomiast nieważna.

Wniosek o przyznanie odszkodowania zgłoszony w trybie art. 160 k.p.a. nie został

uwzględniony w postępowaniu administracyjnym. Ponowne rozpoznanie wniosku o

3

przyznanie własności czasowej doprowadziło do ustanowienia na rzecz powodów

prawa użytkowania wieczystego jedynie w części.

Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że powodowie wykazali przesłanki

odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 160 k.p.a. Stwierdzenie nieważności

decyzji odmawiającej przyznania prawa własności czasowej przesądzało

o bezprawności zachowania funkcjonariusza publicznego. Gdyby nie wadliwe

orzeczenie administracyjne grunt, budynek i wyodrębnione w nim lokale nie

zostałyby sprzedane najemcom. W skutek nieodwracalnych zmian w sferze prawa

własności powodowie nie byli w stanie uzyskać w części prawa użytkowania

wieczystego i zachować prawa do sprzedanych lokali, a tym samym doszło do

zmniejszenia ich aktywów.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę na skutek apelacji strony pozwanej,

przyjął za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji i uznał za właściwą analizę

zgłoszonego roszczenia dokonaną z punktu widzenia przesłanek zawartych w art.

160 k.p.a. Wskazał, że decyzja nadzorcza rozstrzygała o wypełnieniu podstawowej

przesłanki przewidzianej w art. 160 § 1 k.p.a., a istnienie normalnego związku

przyczynowego pomiędzy wadliwą decyzją a dochodzoną szkodą Sąd pierwszej

instancji słusznie poddał analizie w świetle art. 361 § 1 k.c.

Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że na podstawie art. 7 dekretu z dnia

28 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st.

Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279) po stronie gminy m. st. Warszawy (później

Państwa) istniał cywilnoprawny obowiązek majątkowy ustanowienia prawa

wieczystej dzierżawy (własności czasowej), a po stronie byłego właściciela gruntu

cywilnoprawne uprawnienie domagania się ustanowienia tego prawa.

Niewykonanie lub nienależyte wykonanie przez Gminę (Skarb Państwa)

wskazanego obowiązku, godzące w uprawnienie właściciela i pozbawiające go

wartości wskazanych praw (lub obniżające ją) było działaniem powodującym straty.

W ocenie Sądu, decyzja nadzorcza jednoznacznie wskazywała na brak

podstaw do odmowy uwzględnienia wniosku z punktu widzenia założeń

miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Jednocześnie Sąd pominął

podniesione w apelacji przeszkody wynikające z obciążeń hipotecznych

4

nieruchomości jako okoliczności nowe w rozumieniu art. 381 k.p.c. W konsekwencji

Sąd Apelacyjny uznał za trafne stanowisko Sądu pierwszej instancji w kwestii

oceny skutków wydania decyzji odmownej wskazując, że istnienia normalnego

związku przyczynowego nie przekreśla nawet odległy horyzont czasowy pomiędzy

wydaniem decyzji a kolejnymi aktami zbycia lokali. Mając na uwadze powyższe Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 lipca 2008 r. oddalił apelację strony pozwanej.

We wniesionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej, opartej na obu

podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., pozwany, Skarb Państwa

reprezentowany przez Ministra Infrastruktury zarzucał naruszenie przepisów

postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: 1) art. 381 k.p.c.

poprzez nieuprawnione uznanie, że twierdzenia, okoliczności i zarzuty podniesione

w apelacji pozwanego a dotyczące obciążenia nieruchomości warszawskiej

prawami osób trzecich, co stosowanie do art. 102 § 1 Prawa rzeczowego (dekret

z dnia 11 października 1946 r., Dz. U. Nr 57, poz. 319 ze zm.) wykluczało

ustanowienie prawa własności czasowej – to okoliczności nowe i skarżący powołał

je dopiero przed Sądem drugiej instancji, pomimo że pozwany podniósł je i wykazał

już przed Sądem pierwszej instancji w piśmie procesowym z dnia 15 listopada

2007 r., co doprowadziło do nierozważenia przez Sąd drugiej instancji

przedmiotowych zarzutów i miało istotny wpływ na wynik sprawy; 2) art. 382 k.p.c.

poprzez wydanie przez Sąd drugiej instancji wyroku na podstawie materiału

niepełnego: w oparciu o niepełne akta sprawy, przedstawione przez Sąd pierwszej

instancji, w których brak było pisma procesowego pozwanego Skarbu Państwa

z dnia 15 listopada 2007 r., co stanowi również naruszenie przepisów art. 97 ust. 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. Regulamin

urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. 2007 r. nr 38 poz. 249); 3) art. 230

k.p.c. w zw. z art. 210 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie

okoliczności faktycznych i twierdzeń pozwanego związanych z obciążeniami

hipotecznymi nieruchomości i art. 102 Prawa rzeczowego, pomimo ich

niezaprzeczenia przez stronę przeciwną, co prowadzi do naruszenia zasady

kontradyktoryjności a w następstwie tych wadliwości Sąd nieprawidłowo uznał je za

nowości i pominął zarzut apelacji, co rzutowało na treść orzeczenia.

5

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucał naruszenie

prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie, tj. niezastosowanie –

przepisu art. 102 Prawa rzeczowego (dekret z dnia 11 października 1946 r., Dz. U.

nr 57, poz. 319 ze zm.) w zw. z art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r.

o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. z 1945 r.

Nr 50 poz. 279) i art. 361 § 1 k.c. oraz art. 160 k.p.a. polegające na pominięciu, że

obciążenie hipoteczne nieruchomości położonych na terenie m. st. Warszawy,

stosownie do art. 102 § 1 Prawa rzeczowego, wyłączało możliwość pozytywnego

rozpatrzenia przez organ administracji państwowej wniosku o własność czasową

w trybie art. 7 ww. dekretu z dnia 26 października 1945 r., co skutkowało

nieprawidłowym przyjęciem przez Sąd, że istniej adekwatny związek przyczynowy

pomiędzy decyzją w sprawie odmowy przyznania prawa własności czasowej do

gruntu przedmiotowej nieruchomości a szkodą w sytuacji, gdy w sprawie nie

zapadłaby decyzja pozytywna. W konkluzji pozwany wnosił o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w całości oraz przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz zasądzenie

kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarżący zasadnie zarzucał, że błędne było uznanie przez Sąd Apelacyjny,

iż dopiero w apelacji pozwany podniósł okoliczności i zarzuty dotyczące obciążenia

przedmiotowej nieruchomości hipoteką, co – stosownie do art. 102 § 1 dekretu

z dnia 11 października 1946 r.- Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319 ze zm.;

dalej: pr. rzecz.) wykluczać miało ustanowienie własności czasowej. W kopercie

z odpisami pism procesowych stron, dołączonej do akt sprawy, znajdowało się

bowiem pismo pełnomocnika procesowego pozwanego z dnia 15 listopada 2007 r.,

w którym skarżący powoływał się na okoliczność obciążenia przedmiotowej

nieruchomości hipoteką, istniejącą w dacie wejścia w życie dekretu z dnia

26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st.

Warszawy (Dz. U. z 1945 r. Nr 50, poz. 279; dalej – dekret o gruntach

warszawskich). Fakt złożenia tego pisma i doręczenia jego odpisu powodom

odnotowano w protokole rozprawy przed Sądem Okręgowym z dnia 15 listopada

2007 r. (k. 208). Nie była więc to okoliczność nowa, podobnie, podniesione

6

w apelacji zarzuty dotyczące art. 102 § 1 pr. rzecz. nie były nowe, zatem rzeczą

Sądu Apelacyjnego było ich rozpoznanie. Nastąpiło zatem naruszenie art. 381, 382

oraz 230 w związku z 210 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c., co zasadnie podnosi skarżący.

Zarzut naruszenia prawa procesowego jednak wtedy może być podstawą skargi

kasacyjnej, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy

(art. 3933

§ 1 pkt 2 k.p.c.). W ocenie Sądu Najwyższego, uchybienie to nie mogło

mieć i nie miało wpływu na wynik sprawy, a kwestia ta wiąże się także z zarzutem

naruszenia prawa materialnego, to jest art. 102 pr. rzecz. w związku z art. 7 dekretu

o gruntach warszawskich oraz art. 361 § 1 k.c. i 160 k.p.a. Skarżący zarzucał, że

w sytuacji, w której nieruchomość przed dniem wejścia w życie dekretu o gruntach

warszawskich obciążona była hipoteką na rzecz Banku Gospodarstwa Krajowego

(w kwocie 195 000 zł, co wynika z wpisu w księdze wieczystej), przyznanie

własności czasowej nie było dopuszczalne wobec zakazu wynikającego z art. 102

§ 1 pr. rzecz. Z art. XXXIX § 2 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy

wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57,

poz. 321 ze zm.) wynikało zaś, że przez przyznanie prawa zabudowy lub prawa

dzierżawy wieczystej w rozumieniu dekretu o gruntach warszawskich należy

rozumieć prawo własności czasowej stosownie do przepisów prawa rzeczowego,

a zatem zastosowanie miał również art. 102 § 1. Skarżący wywodził bowiem, że –

z uwagi na obciążenie nieruchomości hipoteką – przyznanie własności czasowej

w ogóle nie było możliwe i to niezależnie od przyczyn, które zostały podniesione

w decyzji odmawiającej uwzględnieniu wniosku poprzedników prawnych powodów.

Wbrew jednak podnoszonym w skardze kasacyjnej zarzutom, kwestia ta dla

rozstrzygnięcia sprawy nie ma znaczenia.

Trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, że podstawę prawną dochodzonego

roszczenia stanowi art. 160 § 1 k.p.a., nieobowiązujący już, ale mający

zastosowanie do stanów prawnych i zdarzeń powstałych przed dniem 1 września

2004 r. (art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks cywilny

oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 162, poz. 1992 r.). W sprawie należało

zatem ustalić, czy nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, którym było wydanie

decyzji z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 k.p.a. albo stwierdzenie nieważności

takiej decyzji, a zatem – czy została wydana decyzja niezgodna z prawem, czy

7

została wyrządzona szkoda i czy szkoda pozostaje w związku przyczynowym

z wydaniem decyzji. Takie ustalenia zostały w sprawie poczynione. Bezspornie

ustalono, że wniosek o przyznanie własności czasowej został załatwiony

negatywnie orzeczeniem Prezydium Rady Narodowej m. st. Warszawy z dnia

19 października 1951 r. Ministerstwo Gospodarki Komunalnej decyzją z dnia

15 lutego 1952 r. orzeczenie to utrzymało w mocy. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa

i Rozwoju Miast w dniu 29 stycznia 1999 r. stwierdził, że wyżej wymieniona decyzja

organu drugiej instancji w części dotyczącej dwudziestu sprzedanych lokali została

wydana z naruszeniem prawa, w pozostałym zakresie jest natomiast nieważna.

Decyzja ta ma przesądzające znaczenie w sprawie. Nie jest kwestionowane, że

decyzja podjęta przez organ administracyjny w sprawie należącej do kompetencji

tego organu wiąże sądy w postępowaniu cywilnym w zakresie nią objętym.

Oznacza to, że sąd cywilny nie może badać prawidłowości podjęcia decyzji

administracyjnej, a zatem nie jest władny ustalać, czy istnieją przesłanki, które

w świetle przepisów prawa materialnego stanowiły podstawę jej podjęcia. Nie może

zatem badać również, czy istniały inne przesłanki prawa materialnego, które,

niezależnie od tych, jakie legły u podstaw decyzji administracyjnej, uzasadniały jej

wydanie. Decyzja zatem, w zakresie objętym jej treścią, wiąże sąd w postępowaniu

cywilnym bez względu na motywy jej podjęcia wyrażone w uzasadnieniu (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2009 r., III CZP 28/09). Należy

także zwrócić uwagę, że gdyby po stwierdzeniu nieważności i niezgodności

z prawem decyzji z 1952 r. zapadła kolejna decyzja odmawiająca uwzględnienia

wniosku poprzedników prawnych powodów (z tych samych lub innych przyczyn)

należałoby uznać, że pomiędzy wydaniem decyzji z 1952 r. a szkodą nie ma

związku przyczynowego.Taka decyzja przesądzałaby, że prawo własności

czasowej nie mogło być przyznane. Decyzja taka jednak nigdy nie została wydana,

przeciwnie, jak wynika z akt sprawy, już po wydaniu prawomocnego wyroku

zapadła decyzja przyznają powodom prawo wieczystego użytkowania

niereuchomości, której dotyczył wniosek. W postępowaniu cywilnym sąd nie jest

władny oceniać, jakiej treści decyzja powinna być wydana, a ponowne wydanie

takiej decyzji nie stanowi przesłanki rozpoznania sprawy o naprawienie szkody.

8

Wobec tego, że w skardze kasacyjnej nie ma zarzutów odnoszących się do

kwestii wysokości szkody należało przyjąć, że zaskarżony wyrok w tym zakresie nie

był kwestionowany.

W świetle powyższych rozważań skarga kasacyjna okazała się niezasadna,

wobec czego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.

md