III CZP 29/09

Uchwała z dnia 4 czerwca 2009 r., III CZP 29/09

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "C.W.", sp. z o.o. w W. przeciwko

"P.T.C.", sp. z o.o. w W. o ustalenie nieistnienia uchwał zgromadzenia wspólników

ewentualnie o stwierdzenie ich nieważności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 4 czerwca 2009 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 28

listopada 2008 r.:

"Czy dopuszczalne jest cofnięcie przez pozwanego zarzutu zapisu na sąd

polubowny na etapie postępowania zażaleniowego, wywołanego zaskarżeniem

postanowienia sądu, który wydał rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności tego

zarzutu?"

podjął uchwałę:

Dopuszczalne jest cofnięcie przez pozwanego zarzutu zapisu na sąd

polubowny w toku postępowania zażaleniowego wywołanego zaskarżeniem

postanowienia sądu pierwszej instancji rozstrzygającego o zasadności tego

zarzutu.

Uzasadnienie

W sprawie wytoczonej przez „C.W.", spółkę z o.o. w W. przeciwko "P.T.C.",

spółkę z o.o. w W. o ustalenia nieistnienia uchwał zgromadzenia wspólników

ewentualnie o stwierdzenie ich nieważności, pozwana podniosła zarzut zapisu na

sąd polubowny. Postanowieniem z dnia 21 maja 2008 r. Sąd Okręgowy w

Warszawie uwzględnił ten zarzut w części i odrzucił pozew w odniesieniu do

czterech uchwał, a pozostałym zakresie, tj. w odniesieniu do dziewiętnastu uchwał

odmówił odrzucenia pozwu. Powódka zaskarżyła to postanowienie w części

odrzucającej pozew, a pozwana w części odmawiającej odrzucenia pozwu. Po

złożeniu zażaleń pozwana cofnęła zarzut zapisu na sąd polubowny i wniosła o

uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia oraz umorzenie postępowania co

do zarzutu zapisu na sąd polubowny. Przy rozpoznawaniu zażaleń powstało

przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które

Sąd Apelacyjny przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygane zagadnienie prawne stanowi wycinek szerszego zagadnienia

odwołalności czynności procesowych stron i uczestników postępowania cywilnego,

zatem punktem wyjścia przy jego analizie muszą być ogólne ustalenia nauki prawa

postępowania cywilnego przyjmowane w tym zakresie. Wynika z nich, że czynności

procesowe stron charakteryzuje fakultatywność i odwołalność, wynikająca z zasady

dyspozycyjności. Odwołalność czynności procesowych oznacza, że strona może

przez inną czynność procesową pozbawić skutków prawnych wcześniej dokonaną

przez siebie czynność procesową. Dopuszczalność odwoływania czynności

procesowych przez strony, jakkolwiek wprost wyraźnie nie sformułowana w żadnym

przepisie, nie budzi wątpliwości. Jej przejawem są regulacje szczególne, dotyczące

np. cofnięcia pozwu (art. 203 k.p.c.), sprzeciwu od wyroku zaocznego (art. 349

k.p.c.), apelacji (art. 391 § 2 k.p.c.), skargi kasacyjnej (art. 39821

k.p.c.) albo

zarzutów od nakazu zapłaty (art. 497 k.p.c.). Dopuszczalność odwołania dotyczy

każdej czynności procesowej strony, a jej ograniczenia mogą wynikać z regulacji

odnoszących się do określonych czynności procesowych, względnie z charakteru

pewnych czynności procesowej. Nie wchodzi w grę odwołanie czynności

procesowej strony, gdy pomimo odwołania czynności sąd i tak ma obowiązek

podjąć działanie z urzędu w zakresie objętym odwołaniem, problematyczna

natomiast jest – ze względu na sporną naturę prawną i dwustronny charakter umów

procesowych – kwestia ich odwołalności. Ograniczeniem odwołalności czynności

procesowych może być wzgląd na ochronę praw i interesów strony przeciwnej, co

znajduje wyraz w regulacji normatywnej, wymagającej w pewnych wypadkach

zgody przeciwnika na odwołanie czynności procesowej (por. art. 203 § 1 i 3 k.p.c.).

Ponadto w określonych wypadkach ustawodawca konstruuje wyraźne kryteria,

którymi sąd powinien się kierować przy ocenie dopuszczalności odwołania

określonej czynności procesowej (por. art. 203 § 4 k.p.c.).

W nauce prawa postępowania cywilnego przyjmuje się zgodnie, że strona

może odwołać swoją czynność procesową dopóty, dopóki nie wywołała ona

skutków prawnych, dla wywołania których została dokonana, np. odwołanie

cofnięcia pozwu może nastąpić do chwili uprawomocnienia się postanowienia o

umorzeniu postępowania, a odwołanie cofnięcia apelacji do chwili uprawomocnienia

się postanowienia o umorzeniu postępowania apelacyjnego.

Mając na względzie te ustalenia należy stwierdzić, że czynność procesowa w

postaci podniesienia zarzutu zapisu na sąd polubowny (art. 1165 § 1 k.p.c.) może

być przez pozwanego odwołana, gdyż na przeszkodzie temu nie stoi żadna

regulacja prawna ani charakter czynności procesowej polegającej na podniesieniu

tego zarzutu. Istnienie zapisu na sąd polubowny stanowi negatywną przesłankę

procesową, jednak z woli ustawodawcy ma ona charakter względny, gdyż sąd może

wziąć pod uwagę zapis na sąd polubowny tylko w razie podniesienia zarzutu przez

pozwanego przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy (art. 1165 § 1 k.p.c.).

Cofnięcie zarzutu zapisu na sąd polubowny nie narusza interesów powoda, wobec

czego nie ma podstaw, aby wymagać jego zgody na takie cofnięcie.

Wyraz temu stanowisku Sąd Najwyższy dał już w postanowieniu z dnia 22

maja 1998 r., II CKN 192/98 (nie publ.). Przyjął, że cofnięcie zarzutu zapisu na sąd

polubowny może być dokonane wyraźnie lub w sposób dorozumiany. Nie jest

konieczne, aby pozwany uzasadniał dokonanie tej czynności procesowej, a w

szczególności podawał przyczynę jej podjęcia. Przepisy kodeksu postępowania

cywilnego nie przewidują w wypadku cofnięcia zarzutu zapisu na sąd polubowny

kontroli sądu w takim kształcie, jak to ma miejsce w razie cofnięcia pozwu (art. 203

§ 4 k.p.c.). Czynność procesowa pozwanego polegająca na cofnięcia zarzutu

zapisu na sąd polubowny podlega zatem ocenie sądu jak każda inna czynność

procesowa podejmowana przez stronę w toku postępowania.

Cofnięcie przez pozwanego zarzutu zapisu na sąd polubowny może nastąpić

tylko do chwili, w której czynność ta wywoła skutek prawny, który łączy z nią

ustawa. Skutek taki polega na odrzuceniu przez sąd pozwu w razie uwzględnienia

zarzutu bądź też na odmowie odrzucenia pozwu w wypadku, gdy sąd uzna zarzut

za nieuzasadniony lub spóźniony. Miarodajna jest chwila, w której postanowienie o

odrzuceniu albo o odmowie odrzucenia pozwu staje się prawomocne, a nie chwila

jego wydania. Wprawdzie postanowienie staje się skuteczne z chwilą ogłoszenia

albo podpisania jego sentencji (art. 360 k.p.c.), jednak dopóty, dopóki istnieje

możliwość wniesienia na nie zażalenia (art. 394 § 1 in principio względnie art. 394 §

1 pkt 1 k.p.c.), może ono zostać zmienione lub uchylone, a więc do chwili jego

uprawomocnienia się skutek czynności w postaci podniesienia zarzutu zapisu na

sąd polubowny nie jest jeszcze ostateczny (por. także art. 222 zdanie pierwsze

k.p.c.). W rezultacie należy przyjąć, że dopuszczalne jest cofnięcie zarzutu zapisu

na sąd polubowny w toku postępowania wywołanego wniesieniem zażalenia na

postanowienie sądu pierwszej instancji rozstrzygające w przedmiocie zasadności

tego zarzutu. Sąd drugiej instancji powinien przy rozpoznawaniu zażalenia wziąć

pod uwagę cofnięcie przez pozwanego zarzutu zapisu na sąd polubowny i uchylić

zaskarżone postanowienie, bez względu na to, czy na jego mocy pozew został

odrzucony, czy też nastąpiła odmowa odrzucenia pozwu (art. 316 § 1 w związku z

art. 391 § 1 i art. 397 § 2 zdanie pierwsze k.p.c.). Nie wchodzi natomiast w grę

umorzenie postępowania wywołanego wniesieniem zażalenia.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.