III CZP 37/09

Uchwała z dnia 4 czerwca 2009 r., III CZP 37/09

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzycieli Banku Polska Kasa Opieki

S.A., II Oddziału w S.S. i Banku BPH S.A. w K. przeciwko dłużnikom Maciejowi Ł. i

Anecie M. z domu Ł. przy udziale Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w

S. o egzekucję z nieruchomości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 4 czerwca 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 7 stycznia 2009 r.:

„Czy wystarczającą podstawą uczestnictwa wierzyciela – Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, realizującego należności z tytułu składek i innych

świadczeń w ramach ubezpieczenia społecznego, w dokonywanym przez sąd

podziale sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości, jest administracyjny tytuł

wykonawczy, czy też dla spełnienia wymogu art. 1036 k.p.c. w zakresie obowiązku

przedłożenia przez zgłaszającego się wierzyciela tytułu wykonawczego konieczne

jest uprzednie zaopatrzenie administracyjnego tytułu wykonawczego w sądową

klauzulę wykonalności?"

podjął uchwałę:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako wierzyciel należności z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne i innych świadczeń, dla których droga

egzekucji sądowej jest dopuszczalna, zgłaszając uczestnictwo w podziale

sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości (art. 1036 k.p.c.), spełnia

wymaganie polegające na złożeniu tytułu wykonawczego tylko wtedy, gdy

administracyjny tytuł wykonawczy jest zaopatrzony w sądową klauzulę

wykonalności.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie

prawne powstało w sprawie, w której Sąd pierwszej instancji zatwierdził plan

podziału sumy uzyskanej w egzekucji z nieruchomości, pomijając w nim, zgłoszone

w postępowaniu podziałowym, należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Sąd Rejonowy

uzasadnił to rozstrzygnięcie stwierdzeniem, że administracyjnym tytułom

wykonawczym, przedłożonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, nie została

nadana klauzula wykonalności.

Rozpoznając zażalenie, Sąd Okręgowy powziął wątpliwości co do rozumienia

użytego w art. 1036 k.p.c. pojęcia „tytuł wykonawczy”. Stwierdził, że można bronić

poglądu, iż występujące w nim pojęcie „tytuł wykonawczy” ma taką samą treść, jak

termin „tytuł wykonawczy”, którym posługuje się art. 776 k.p.c., co oznacza, że jest

nim tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Wychodząc jednak z

założenia, że uczestnictwo w podziale sumy uzyskanej z egzekucji nie jest tożsame

z prowadzeniem egzekucji, a zarazem mając na względzie, iż art. 1036 k.p.c. nie

określa, o jaki tytuł wykonawczy chodzi, możliwa jest również – zważywszy na

jednolitość systemu prawa cywilnego i administracyjnego – wykładnia obejmująca

tym terminem sam administracyjny tytuł wykonawczy, a więc tytuł niezaopatrzony w

sądową klauzulę wykonalności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(...) Przed wejściem w życie ustawy z dnia 6 września 2001 r. o zmianie

ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 125, poz. 1368 – dalej: „ustawa z dnia 6 września 2001 r.”) nie było

możliwości prowadzenia egzekucji z nieruchomości w ramach administracyjnego

postępowania egzekucyjnego. Według wówczas obowiązującego art. 70 (przed

zmianą numeracji – art. 67) ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.

– dalej: „u.p.e.a.”), administracyjny organ egzekucyjny – w razie spełnienia

przesłanek określonych w tym przepisie – mógł wystąpić do komornika sądowego o

przeprowadzenie egzekucji z nieruchomości dłużnika w trybie sądowym. Na tle tego

przepisu oraz art. 26 § 1 i 2 u.p.e.a. w literaturze prawniczej i orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmowano, że wierzyciel mógł nie tylko żądać wszczęcia egzekucji

z nieruchomości, ale także przyłączyć się do niej bądź przyłączyć się do podziału

sumy uzyskanej z egzekucji (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1995 r.,

III CZP 71/95, OSP 1996, nr 2, poz. 30 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 11 lutego 2000 r., III CKN 731/99, OSNC 2000, nr 9, poz. 159 i z dnia 22

stycznia 2003 r., IV CKN 1683/00, OSP 2005, nr 1, poz. 2).

Po zmianach dokonanych ustawą z dnia 6 września 2001 r. sądowe i

administracyjne postępowania egzekucyjne są postępowaniami odrębnymi i

autonomicznymi; pierwsze służy przymusowej realizacji obowiązków o charakterze

cywilnym, drugie zaś administracyjnym. Autonomia ta obejmuje również fazę

postępowania podziałowego z tym skutkiem, że wierzyciele należności

podlegających egzekucji administracyjnej nie tylko nie mogą wszcząć ani

przyłączyć się do egzekucji sądowej (zająć pozycji wierzyciela egzekwującego),

lecz także nie mogą wziąć udziału w podziale sumy uzyskanej z tej egzekucji.

W celu zapewnienia uczestnictwa w podziale wierzyciele ci powinny wykorzystać

instytucję zbiegu egzekucji (art. 773 k.p.c.). Przypadki, w których w podziale sumy

uzyskanej z egzekucji sądowej biorą udział wierzyciele należności

publicznoprawnych dotyczą przede wszystkim wierzycieli, na rzecz których

ustanowiono zabezpieczenie materialnoprawne – hipotekę (art. 1036 k.p.c.), gdy

chodzi zaś o egzekucję z ruchomości – zastaw skarbowy (art. 1030 k.p.c.).

Przypadki te potraktować należy jako wyjątki, nie zaś za podstawę do dalszych

uogólnień, których konsekwencją byłaby zgoda na zaspokajanie w podziale sumy

uzyskanej z egzekucji sądowej wszelkich długów egzekwowanego dłużnika bez

względu na ich cywilnoprawną lub publicznoprawną naturę (por. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2007 r., III CZP 114/07, OSNC 2009,

nr 1, poz. 1).

Tezy zaprezentowane w powołanej uchwale, które Sąd Najwyższy w składzie

rozstrzygającym przedstawione zagadnienie prawne aprobuje, nie przesądzają

kierunku prowadzącego do jego rozstrzygnięcia. Stanowią jedynie punkt wyjścia do

dalszych rozważań, należy bowiem pamiętać, że należności z tytułu składek

należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych mogą być zaspokajane zarówno w

postępowaniu egzekucyjnym sądowym, jak i w postępowaniu egzekucyjnym w

administracji, co wyraźnie rozstrzyga art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11,

poz. 74 ze zm. – dalej: „u.s.u.s.”; por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego

2008 r., III CZP 150/07, OSNC 2009 nr 3, poz. 41). Należy dodać, że de lege lata

alternatywa pomiędzy sądowym i administracyjnym trybem egzekucji istnieje w

odniesieniu do składek na ubezpieczenie społeczne (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.),

zdrowotne (art. 93 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki

zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr

164, poz.1027 ze zm.) oraz na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych (art. 30 ust. 3 ustawy z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń

przewidzianych w razie niewypłacalności pracodawcy, Dz.U. Nr 158, poz. 1121), nie

dotyczy natomiast składek na Fundusz Pracy, które podlegają zaspokojeniu w

trybie egzekucji administracyjnej (art. 107 ust. 4 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o

promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 69,

poz. 415). Wskazane rozróżnienie jest istotne, w sprawie rozpoznawanej przez Sąd

Okręgowy wnioskiem wierzyciela o zaspokojenie należności w podziale sumy

uzyskanej z egzekucji objęte zostały również składki na Fundusz Pracy. Kwestii tej

– jak się wydaje – nie dostrzegł Sąd Okręgowy, traktując na równi wszystkie

należności zgłoszone przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych do zaspokojenia w

podziale.

Okoliczność, że art. 24 ust. 2 u.s.u.s. otwiera drogę egzekucji sądowej dla

należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (z wyjątkiem składki na Fundusz

Pracy) rodzi pytanie, czy w razie wyboru przez wierzyciela egzekucji sądowej jako

trybu ich zaspokojenia, wystarczający jest – do prowadzenia tej egzekucji –

administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony przez dyrektora oddziału Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, który zgodnie z art. 19 § 4 u.p.e.a. jest szczególnym

organem egzekucji administracyjnej, uprawnionym do prowadzenia egzekucji

należności pieniężnych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i należności

pochodnych od składek sposobami wymienionymi w tym przepisie, czy też

administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony przez dyrektora Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych ma z punktu widzenia egzekucji sądowej jedynie status

tytułu egzekucyjnego (art. 777 § 1 pkt 3 k.p.c.) i do wszczęcia na jego podstawie

egzekucji sądowej niezbędne jest uzyskanie klauzuli wykonalności (art. 776 k.p.c.).

W uchwałach z dnia 23 maja 2003 r., III CZP 27/03 (OSNC 2004, nr 3, poz.

37) oraz z dnia 16 października 2008 r., III CZP 99/08 (OSNC 2009, nr 10, poz.

133) Sąd Najwyższy uznał, że z punktu widzenia egzekucji sądowej administracyjne

tytuły wykonawcze pochodzące od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy

kwalifikować jako inne akty, które z mocy ustawy podlegają egzekucji sądowej (art.

777 § 1 pkt 3 k.p.c.). Stanowisko to należy podzielić, trudno bowiem dopatrzyć się

podstaw prawnych, dla których administracyjny tytuł wykonawczy obejmujący

należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych miałby być dla egzekucji sądowej

czymś więcej niż tylko tytułem egzekucyjnym. Artykuł 24 ust. 2 u.s.u.s. wskazuje

jedynie na prawo wyboru między trybem egzekucji administracyjnej i sądowej, nie

określa natomiast podstawy egzekucji, a tym bardziej nie zmienia katalogu podstaw

egzekucji sądowej określonych w kodeksie postępowania cywilnego. Zmiana

brzmienia art. 70 u.p.e.a. spowodowała, że rozróżnianie w egzekucji sądowej

statusu administracyjnych tytułów wykonawczych pochodzących od wierzyciela

będącego administracyjnym organem egzekucyjnym i pochodzących od wierzyciela

niebędącego takim organem, utraciło rację bytu. De lege lata brak zatem podstaw

do wyodrębnienia szczególnej grupy administracyjnych tytułów wykonawczych,

które ex lege są tytułami wykonawczymi w egzekucji sądowej ze względu na

charakter organu, od którego pochodzą. Uznanie na gruncie egzekucji sądowej

administracyjnego tytułu wykonawczego pochodzącego od Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych tylko za tytuł egzekucyjny prowadzi do wniosku, że do wszczęcia i

prowadzenia egzekucji sądowej Zakład musi uzyskać klauzulę wykonalności (art.

776 k.p.c.).

Wniosek ten, istotny z punktu widzenia analizowanego zagadnienia prawnego,

nie ma jednak przesądzającego znaczenia dla jego rozstrzygnięcia, gdyż

zagadnienie prawne nie obejmuje sytuacji, w której Zakład Ubezpieczeń

Społecznych wnosi o wszczęcie egzekucji sądowej z nieruchomości, ani też

sytuacji, w której Zakład przyłącza się do toczącego się postępowania

egzekucyjnego (art. 927 k.p.c.). Zagadnienie prawne powstało w sprawie, w której

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – jako wierzyciel składający administracyjny tytuł

wykonawczy z dowodem doręczenia dłużnikowi wezwania do zapłaty (art.1036

k.p.c.) – zmierza jedynie do zaspokojenia swojej należności w podziale sumy

uzyskanej z egzekucji sądowej.

Za przyjęciem jednakowej oceny prawnej wszystkich wskazanych sytuacji, a

więc uznaniem, że także składany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w trybie

art.1036 k.p.c. administracyjny tytuł wykonawczy powinien być zaopatrzony w

sądową klauzulę wykonalności przemawia przede wszystkim wykładnia

gramatyczna, trzeba się bowiem zgodzić z poglądem, że pojęcie „tytuł wykonawczy”

użyte w tym przepisie powinno być rozumiane w taki sam sposób, w jaki definiuje je

art. 776 zdanie drugie k.p.c. Odstępstwo od tej reguły wymagałoby wyraźnego

przepisu, za który nie można uznać ani art. 1030 k.p.c., określającego krąg

podmiotów uczestniczących w podziale sumy uzyskanej z egzekucji z

wynagrodzenia za pracę, ani art. 1036 k.p.c. Charakter art. 776 zdanie drugie k.p.c.

jako wyrażającego definicję legalną – obowiązującą w całym sądowym

postępowaniu egzekucyjnym – silnie podkreśla judykatura Sądu Najwyższego na tle

wymagań, którym musi odpowiadać wniosek organu administracyjnego lub

wierzyciela administracyjnego o wyjawienie majątku. Sąd Najwyższy konsekwentnie

stoi na stanowisku, że tytułem wykonawczym w rozumieniu art. 914 k.p.c. może być

jedynie tytuł określony w art. 776 k.p.c., ponieważ odmienne pojmowanie

tożsamych określeń użytych w tych przepisach nie znajduje uzasadnienia (uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2003 r., III CZP 98/02, OSNC 2003, nr 11, poz.

148 i z dnia 20 lipca 1995 r., III CZP 90/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 171).

Także argumenty wypływające z wykładni historycznej przemawiają za

prezentowanym stanowiskiem. Zawarte w art. 799 d.k.p.c. wymaganie

przedstawienia tytułu wykonawczego oznaczało, że do uczestnictwa w podziale

nieodzowny był tytuł wykonawczy, nie zaś tytuł egzekucyjny. Można stąd

wyprowadzić wniosek, że w art. 799 d.k.p.c. – co należałoby odnieść również do art.

1036 k.p.c. – chodziło nie o dokument potwierdzający samo istnienie wierzytelności,

bo do tego wystarczający byłby tytuł egzekucyjny, lecz o dokument, z którego

wynika uprawnienie do prowadzenia egzekucji. Takim dokumentem w sądowym

postępowaniu egzekucyjnym jest niewątpliwie tytuł wykonawczy określony w art.

776 zdanie drugie k.p.c.

Pojawiający się w literaturze, a także orzecznictwie argument, że uczestnictwo

w podziale nie jest tożsame z prowadzeniem egzekucji, nie może skłaniać do

odmiennych wniosków. Jest poza sporem, że postępowanie podziałowe, choć

dochodzi do skutku po ukończeniu egzekucji, jest elementem postępowania

egzekucyjnego, które zmierza do uzyskania konkretnych kwot i wydania ich

wierzycielowi, co w określonych przypadkach zakłada konieczność

przeprowadzenia podziału (art. 1023 k.p.c.). Chcąc uzyskać zaspokojenie wierzyciel

może zdecydować się na wszczęcie oraz prowadzenie egzekucji i zachować w ten

sposób wpływ na jej tok oraz szansę na zaspokojenie w wyższej kategorii (art. 1025

§ 1 pkt 9 k.p.c.) albo oczekiwać na spieniężenie przedmiotu egzekucji i wziąć udział

w podziale. Z funkcjonalnego punktu widzenia prowadzenie egzekucji i zgłoszenie

wierzytelności do zaspokojenia w podziale mają zatem ten sam cel; przyłączenie

się wierzyciela do podziału w istocie ma takie same skutki, jak złożenie wniosku o

wszczęcie egzekucji.

Podniesiona w literaturze kwestia szerokiego rozumienia tytułu wykonawczego

na tle art. 109 ustawy o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.") daje się wytłumaczyć kontekstem

językowym, w jakim pojęcie to zostało użyte. W przepisie tym mowa jest bowiem

nie o tytule wykonawczym w rozumieniu kodeksu postępowania cywilnego lub

przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym, lecz o tytule wykonawczym

określonym „w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym”, bez wskazania, o jakie

postępowanie egzekucyjne chodzi. Poza tym, podstawa wpisu hipoteki

przymusowej do księgi wieczystej została uregulowana poza kodeksem, co

sprawia, że definicja zawarta w art. 776 k.p.c. nie ma w tej sytuacji takiej samej siły

oddziaływania.

Do innych wniosków nie skłania również argument, że postępowanie

klauzulowe w rozważanym przypadku prowadziłoby do przedłużenia postępowania.

Jest oczywiste, że sprawność egzekucji jest warunkiem sine qua non uznania

ochrony prawnej udzielanej w postępowaniu cywilnym za należytą. Pomijając

postanowienie z dnia 22 stycznia 2003 r., IV CKN 1683/00 (OSP 2005, nr 1, poz. 2),

w którym posłużono się tym argumentem, orzecznictwo Sądu Najwyższego jest

ostrożne w odstępowaniu od wymagań o charakterze konstrukcyjnym w imię

przyspieszenia postępowania (por. uchwała z dnia 24 marca 2007 r., III CZP 10/06,

OSNC 2007, nr 1, poz.10).

Ponadto należy zważyć, że gdy do zaspokojenia w podziale sumy uzyskanej

w egzekucji sądowej należności podlegających egzekucji administracyjnej droga

egzekucji sądowej jest niedopuszczalna z zastrzeżeniem określonych wyjątków, co

podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 grudnia 2007 r., III CZP 114/07,

musi istnieć odpowiednie postępowanie, zapewniające możliwość przesądzenia,

czy administracyjny tytuł wykonawczy opiewa na taką należność, której

zaspokojenie w egzekucji sądowej jest w ogóle dopuszczalne. O tym właśnie

powinien orzekać sąd w postępowaniu klauzulowym, badając, czy przedłożony

administracyjny tytuł wykonawczy jest aktem, który z mocy ustawy podlega

wykonaniu w drodze egzekucji sądowej (art. 777 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że Zakład Ubezpieczeń

Społecznych jako wierzyciel należności z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne i innych świadczeń, dla których droga egzekucji sądowej jest

dopuszczalna, zgłaszając uczestnictwo w podziale sumy uzyskanej z egzekucji z

nieruchomości (art.1036 k.p.c.), spełnia wymaganie polegające na złożeniu tytuł

wykonawczego tylko wtedy, gdy administracyjny tytuł wykonawczy jest zaopatrzony

w sądową klauzulę wykonalności.

Z tych przyczyn należało podjąć uchwałę, jak wyżej (art. 390 § 1 k.p.c.).