I PK 17/09

Sygn. akt I PK 17/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa E. P.

przeciwko K. N. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w G.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 8 lipca 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację powódki od

wyroku Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w T.,

oddalającego jej powództwo o uznanie za bezskuteczne oświadczenia pozwanej o

2

wypowiedzeniu warunków umowy o pracę i przywrócenie jej do pracy na

poprzednich warunkach oraz o zasądzenie wynagrodzenia za cały okres

pozostawania bez pracy.

Sąd Rejonowy ustalił, że oświadczeniem z 13 grudnia 2006 r., doręczonym 21

grudnia 2006 r., pozwana wypowiedziała powódce umowę o pracę w części

dotyczącej miejsca wykonywania pracy z zachowaniem trzymiesięcznego okresu

wypowiedzenia, proponując jej od 1 kwietnia 2007 r. nowe miejsce wykonywania

pracy w C., co uzasadniła przeniesieniem części działalności do nowo otwartego

magazynu w C.. 7 lutego 2007 r. powódka złożyła oświadczenie o odmowie

przyjęcia nowych warunków pracy. W związku z tym łączący strony stosunek pracy

ustał 31 marca 2007 r. w wyniku wypowiedzenia umowy przez pracodawcę z

przyczyn niedotyczących pracownika w rozumieniu ustawy o szczególnych

zasadach rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn niedotyczących

pracowników. Pismem z 13 sierpnia 2007 r., doręczonym pozwanej 20 sierpnia

2007 r., w związku z powzięciem 13 sierpnia 2007 r. wiadomości o swojej ciąży (22

tydzień) powódka wniosła o cofnięcie przez pozwaną wypowiedzenia warunków

umowy o pracę z 13 grudnia 2006 r. jako dokonanego wbrew treści art. 177 § 1 k.p.

i uznanie powyższej czynności za bezskuteczną, wskazując, że w dniu rozwiązania

umowy o pracę była już w ciąży, o czym w tym dniu jeszcze nie wiedziała.

Jednocześnie oświadczyła, że uchyla się od skutków swojego oświadczenia woli

wyrażającego zgodę na rozwiązanie z nią umowy o pracę jako złożonego pod

wpływem błędu co do istotnych okoliczności wpływających na podjęcie przez nią

przedmiotowej decyzji. Oświadczyła ponadto, że pozostaje w gotowości do

świadczenia pracy i prosi o dalsze zatrudnienie na dotychczasowych warunkach,

jak również o pilne wskazanie miejsca i czasu jej stawiennictwa w miejscu pracy w

T. oraz o wypłacenie wynagrodzenia za okres pozostawania bez pracy. Pozwana

nie uznała żądań powódki i odmówiła przyznania jej jakichkolwiek świadczeń. Na

podstawie opinii biegłego Sąd Rejonowy ustalił, że powódka w dniu wypowiedzenia

jej umowy o pracę nie była w ciąży.

W ocenie Sądu, złożone powódce wypowiedzenie zmieniające było zgodne z

prawem, bowiem w dniu wypowiedzenia nie była w ciąży, a ponadto pozwana

mogła to uczynić w myśl ustawy z dnia 31 marca 2003 r. o szczególnych zasadach

3

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących

pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.), która pozwala wypowiadać warunki

pracy i płacy pracownicom w ciąży (art. 5 ust. 5 pkt 1). Powódka nie wykazała, że w

dniu rozwiązania stosunku pracy była w ciąży, co oznacza, że art. 177 § 1 k.p. nie

mógł znaleźć w jej przypadku zastosowania. Sąd uznał, że oświadczenie woli o

odmowie przyjęcia nowych warunków umowy o pracę nie zostało złożone przez

powódkę pod wpływem błędu (braku wiedzy o ciąży), ponieważ 7 lutego 2007 r. nie

była w ciąży. Gdyby jednak nawet przyjąć, że powódka skutecznie uchyliła się od

skutków prawnych swego oświadczenia, to trzeba by uznać, że nie doszło do

rozwiązania umowy o pracę ze względu na przyjęcie przez nią nowych warunków

pracy. Przysługiwałoby jej wówczas na podstawie art. 22 § 1 k.p. roszczenie o

dopuszczenie do pracy, a nie o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne lub o

przywrócenie do pracy oraz miałaby roszczenie o wynagrodzenie za czas

gotowości do pracy pod warunkiem wykazania istnienia takiej gotowości (art. 81 § 1

k.p.). Powódka nie wykazała jednak, że w okresie objętym sporem pozostawała w

gotowości do pracy. Wobec tego powództwo okazało się bezzasadne. Niezależnie

od tego powódka wniosła odwołanie od wypowiedzenia po upływie terminu z art.

264 § 1 k.p., nie wnioskując jednocześnie o przywrócenie terminu i nie

uprawdopodabniając okoliczności uzasadniających przywrócenie terminu (art. 265

k.p.). Tak więc, również z tego powodu powództwo nie zasługiwało na

uwzględnienie.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powódki, Sąd Okręgowy stwierdził,

że podziela i uznaje za własne ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, z tym

wyjątkiem, że należy przyjąć, że zachodzi bardzo duże prawdopodobieństwo, że 31

marca 2007 r. powódka była już w ciąży. W tym stanie rzeczy Sąd uznał tę

okoliczność za wykazaną.

Zdaniem Sądu Okręgowego, art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy o szczególnych zasadach

rozwiązywania stosunków pracy dopuszcza możliwość dokonania wypowiedzenia

zmieniającego warunki pracy i płacy pracownicy w ciąży. Dlatego wypowiedzenie

powódce warunków pracy i płacy było skuteczne i zgodne z prawem. Wobec

złożenia przez nią oświadczenia o odmowie przyjęcia nowych warunków umowy o

pracę, doszło do skutecznego rozwiązania tej umowy z upływem okresu

4

wypowiedzenia, tj. 31 marca 2007 r. Sąd Okręgowy podzielił zdanie Sądu

Rejonowego, że oświadczenie powódki o odmowie przyjęcia nowych warunków

pracy (wyrażające tym samym dorozumianą zgodę na rozwiązanie stosunku pracy)

nie zostało złożone pod wpływem błędu, bowiem w chwili jego złożenia, tj. 7 lutego

2007 r. powódka nie była w ciąży. Powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z 29

marca 2001 r. (I PKN 330/2000, OSNP 2003 nr 1, poz. 11), w którym stwierdzono,

że „termin do wniesienia przez pracownicę odwołania od wypowiedzenia umowy o

pracę - z powołaniem się na ciążę - należy liczyć od chwili dowiedzenia się o ciąży,

a nie od dnia doręczenia jej pisma wypowiadającego umowę o pracę", Sąd

Okręgowy uznał, że 7-dniowy termin do złożenia odwołania od wypowiedzenia

został zachowany.

W skardze kasacyjnej powódka zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w całości,

zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: (-) art. 84 § 1 i 2 k.c. i

art. 88 § 1 k.c. w związku z art. 42 § 3 k.p., przez błędną wykładnię, prowadzącą do

wniosku, że mylne wyobrażenie powódki, że jej sytuacja życiowa nie ulegnie

zmianie do czasu upływu okresu wypowiedzenia, to jest o stanie rzeczy powstałym

w okresie wypowiedzenia, nie stanowiło błędu jej oświadczenia woli, a wiedza

powódki o powyższym nie wpłynęłaby, przy rozsądnej ocenie sprawy, na zmianę jej

decyzji i w konsekwencji przyjęcie przez Sąd, że powódka świadomie pozbawiła się

uprawnień pracowniczych związanych z ciążą i macierzyństwem; (-) art. 177 § 1

k.p. i art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy, przez błędną ich wykładnię prowadzącą do

wniosku, że w okresie objęcia szczególną ochroną ciężarnej pracownicy przed

rozwiązaniem stosunku pracy (którą powódka była w okresie wypowiedzenia)

stosunek pracy łączący strony - wbrew woli powódki i mimo jej uchylenia się od

skutków oświadczenia woli - wygasł.

Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 328 § 2

k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., przez wskazanie podstaw

faktycznych rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej instancji sprzecznych z ustaleniami

Sądu pierwszej instancji, dotyczącymi zarówno stanu ciąży powódki w okresie

wypowiedzenia i w dniu upływu okresu wypowiedzenia, jak i zachowania terminu

przez powódkę do wniesienia odwołania. Rozbieżności te świadczą o dowolności

5

ocen materiału dowodowego dokonywanych przez Sądy, które mają bezpośrednie

przełożenie na treść rozstrzygnięć wydanych w niniejszej sprawie.

Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego i jego zmianę w

całości, przez uwzględnienie żądania powódki w całości, a ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do

ponownego rozpoznania, a ponadto o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki

kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego,

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Zgodnie z art. 42 § 1 k.p., przepisy o wypowiedzeniu umowy o pracę stosuje się

odpowiednio do wypowiedzenia wynikających z umowy warunków pracy i płacy.

Odesłanie to dotyczy między innymi art. 177 § 1 k.p., który stanowi, że pracodawca

nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie ciąży, a także w

okresie urlopu macierzyńskiego pracownicy, chyba że zachodzą przyczyny

uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z jej winy i reprezentująca

pracownicę zakładowa organizacja związkowa wyraziła zgodę na rozwiązanie

umowy. Z kolei z art. 177 § 1 k.p. wynika, że wypowiedzenie jest wadliwe także

wówczas, gdy pracownica zaszła w ciążę w okresie wypowiedzenia, a o ciąży

powiadomiła pracodawcę już po rozwiązaniu umowy o pracę (zob. szczeg. wyrok z

dnia 2 czerwca 1995 r., I PRN 23/95, OSNP 1995 nr 22, poz. 276 i orzecznictwo

powołane w uzasadnieniu tego wyroku; wyrok z 29 marca 2001 r., I PKN 330/00).

Ponadto, zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, pracownica, która złożyła

oświadczenie woli zmierzające do rozwiązania stosunku pracy, nie wiedząc że jest

w ciąży, może uchylić się od jego skutków prawnych z powołaniem się na błąd, jako

wadę tego oświadczenia. Nie ma przy tym znaczenia to, czy błąd został wywołany

przez pracodawcę oraz czy wiedział on o błędzie lub mógł go z łatwością zauważyć

- art. 84 k.c. w związku z art. 300 k.p. Takie odstępstwo od unormowania błędu w

art. 84 § 1 k.c. wynika stąd, że zasada ochrony pracy kobiet jest jedną z

podstawowych, historycznie pierwszych i niekwestionowanych zasad prawa pracy,

co usprawiedliwia „złagodzenie” warunków uchylenia się kobiety w ciąży od

6

skutków oświadczenia woli zmierzającego do zakończenia stosunku pracy,

złożonego pod wpływem błędu polegającego na niewiedzy o ciąży (zob. wyrok z

dnia 19 marca 2002 r., I PKN 156/01, OSNP 2004 nr 5, poz. 78; wyrok z dnia 11

czerwca 2003 r., I PK 206/02, OSNP 2004 nr 16, poz. 278). Zdaniem Sądu

Najwyższego art. 177 § 1 k.p. nie daje jednak podstawy do uznania za niezgodne z

prawem rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron zawartym z

pracodawcą przez pracownicę, która w dacie zawierania z pracodawcą

porozumienia o rozwiązaniu stosunku pracy nie była w ciąży, a zaszła w nią przed

określonym w tym porozumieniu terminem rozwiązania umowy. W takim przypadku,

skoro pracownica, zawierając porozumienie z pracodawcą nie była w ciąży, to nie

można mówić, że działała pod wpływem błędu, w związku z czym uchylenie się

przez nią od skutków prawnych oświadczenia woli nie jest możliwe (wyrok SN z 5

października 2007 r., II PK 24/07, LEX nr 375649; por też wyrok SN wyrok z 10

listopada 1998 r., I PKN 431/98, OSNAP 1999 nr 24, poz. 792). W tego rodzaju

sytuacji nie ma również innej podstawy prawnej do reaktywowania stosunku pracy.

W szczególności, jak stwierdził Sąd Najwyższy, podstawy do domagania się przez

pracownicę, która w dacie składania oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o

pracę nie była w ciąży, a zaszła w ciążę po tej dacie, nie daje także art. 8 k.p.

(wyrok SN z 3 lutego 1993 r., I PZP 72/92, niepublikowany).

Mając na uwadze treść art. 84 k.c. oraz przedstawione powyżej stanowisko

Sądu Najwyższego można stwierdzić, że nieskuteczność powoływania się na błąd,

jako wadę oświadczenia woli, w sytuacji, w której pracownica zaszła w ciążę już po

złożeniu oświadczenia woli zmierzającego do rozwiązania stosunku pracy (o

wypowiedzeniu umowy lub o rozwiązaniu umowy za porozumieniem stron) wynika

stąd, że istotą błędu, jako wady oświadczenia woli, jest mylne wyobrażenie osoby

składającej takie oświadczenie o istniejącym stanie rzeczy. Błąd, w rozumieniu

powołanego przepisu, nie odnosi się natomiast do mylnego wyobrażenia o

zdarzeniach, które mogą dopiero powstać i wywołać przekonanie osoby składającej

oświadczenie, że jego wcześniejsze złożenie było decyzją niekorzystną.

Jak wynika z dotychczasowego przebiegu sprawy, zasadniczy spór między

stronami dotyczy rozstrzygnięcia, czy w sytuacji powódki, tj. w sytuacji, w której

pracownica niebędąca w ciąży złożyła oświadczenie woli o odmowie przyjęcia

7

warunków pracy proponowanych przez pracodawcę stosownie do art. 42 § 2 k.p., i

następnie zaszła w ciążę przed datą rozwiązania stosunku pracy wskutek tego

wypowiedzenia, można przyjąć, że działała ona pod wpływem błędu, w związku z

czym uchylenie się przez nią od skutków prawnych oświadczenia o odmowie

przyjęcia proponowanych warunków jest skuteczne. W kwestii tej stanowisko Sądu

Okręgowego (a wcześniej Sądu Rejonowego) należy uznać za prawidłowe. W

świetle powyższych uwag dotyczących błędu nie ulega wątpliwości, że zaistnienie

tego rodzaju wady oświadczenia woli było w sytuacji powódki pojęciowo

wykluczone, a w związku z tym zastosowanie do niej art. 84 i 88 k.c. nie mieści się

w zawartej w art. 300 k.p. formule odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu

cywilnego do stosunku pracy. W rezultacie należy przyjąć, że pracownica

niebędąca w ciąży, która złożyła oświadczenie o odmowie przyjęcia warunków

pracy proponowanych przez pracodawcę stosownie do art. 42 § 3 k.p., i następnie

zaszła w ciążę przed datą rozwiązania stosunku pracy wskutek tego

wypowiedzenia, nie działa pod wpływem błędu, w związku z czym uchylenie się

przez nią od skutków prawnych oświadczenia o odmowie przyjęcia proponowanych

warunków na podstawie art. 84 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. nie jest skuteczne.

W takim przypadku działanie art. 177 § 1 k.p. zostaje, na skutek oświadczenia

pracownicy, złożonego przed dniem zajścia w ciążę, ograniczone do okresu

pozostałego do końca okresu wypowiedzenia. W praktyce oznacza to, że jest ona

chroniona w tym czasie przed rozwiązaniem stosunku pracy bez wypowiedzenia,

lecz ochrona ta ustaje z nadejściem terminu wypowiedzenia. Wnioski te odnoszą

się do sytuacji prawnej powódki. Ponadto, należy zauważyć, że sytuacja ta jest

podobna do opisanej wcześniej sytuacji pracownicy, która w dacie zawierania z

pracodawcą porozumienia o rozwiązaniu stosunku pracy lub w dacie

wypowiedzenia przez nią stosunku pracy nie była w ciąży, a zaszła w nią przed

określonym w porozumieniu lub wynikającym z przepisów o wypowiedzeniu

terminem rozwiązania umowy. W rezultacie należy przyjąć, że pracownica, która

nie będąc w ciąży, złożyła oświadczenie woli o odmowie przyjęcia warunków pracy

proponowanych przez pracodawcę stosownie do art. 42 § 3 k.p., i następnie zaszła

w ciążę przed datą rozwiązania stosunku pracy wskutek tego wypowiedzenia, nie

działa pod wpływem błędu, w związku z czym uchylenie się przez nią od skutków

8

prawnych oświadczenia o odmowie przyjęcia proponowanych warunków na

podstawie art. 84 § 1 k.c. w związku z art. 88 k.c. i w związku z art. 300 k.p. nie jest

skuteczne. Należy też dodać, że prawo nie przewiduje w tej sytuacji innej podstawy

skutecznego uchylenia się przez pracownicę od oświadczenia o odmowie przyjęcia

nowych warunków, jeżeli pracodawca nie wyraża zgody na jego cofnięcie.

Wobec powyższego zarzuty naruszenia art. 84 § 1 i 2 i art. 88 § 1 k.c. w

związku z art. 42 § 3 k.p. okazały się nieuzasadnione.

Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy, przez uznanie, że

przepis ten zezwala na rozwiązanie stosunku pracy z kobietą w okresie ciąży.

Należy wskazać, że unormowanie to, wbrew twierdzeniu skarżącej, osłabia ochronę

pracownicy w okresie ciąży i w okresie urlopu macierzyńskiego w porównaniu z

ochroną wynikającą z art. 177 w związku z art. 42 § 1-3 k.p. Pozwala on bowiem na

dokonanie wypowiedzenia warunków pracy lub płacy w tych okresach. Wbrew

twierdzeniu skarżącej, nie wyłącza on unormowania art. 42 § 3 k.p., a tym samym

dopuszcza rozwiązanie stosunku pracy w przypadku braku zgody pracownicy na

nowe warunki pracy nawet, gdy jest ona w ciąży. Ponadto, przepis ten nie ma w

rozpoznawanej sprawie bezpośredniego zastosowania, co wynika stąd, że

powódka w dniu złożenia oświadczenia o odmowie przyjęcia proponowanych

warunków nie była w ciąży. Wypowiedzenie zmieniające nastąpiło zatem w jej

przypadku na zasadach ogólnych.

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania (art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art.

233 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c.) nie zostały jasno uzasadnione. W szczególności nie

wskazano, na czym polega naruszenie poszczególnych przepisów wskazanych w

podstawie skargi. Z wywodów pełnomocnika skarżącej wynika jedynie, że w ocenie

strony powodowej, skoro Sąd drugiej instancji dokonał odmiennej oceny dowodów

przeprowadzonych w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, uznając, że

powódka zaszła w ciążę jeszcze w okresie wypowiedzenia, to należało przyjąć, że

była w ciąży już w dacie składania jej przez pozwaną oświadczenia woli o

wypowiedzeniu. Zarzuty te są niedopuszczalne w świetle art. 3983

§ 3 k.p.c.,

ponieważ dotyczą ustalenia faktów i oceny dowodów. Na marginesie można jedynie

wskazać, że w ocenie Sądu Najwyższego Sąd Okręgowy przekonująco uzasadnił

9

przyczyny częściowo odmiennej oceny dowodów, w kierunku korzystnym dla

powódki. Co do zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., należy dodatkowo

stwierdzić, że Autor skargi nie wskazał żadnego argumentu, który mógłby

merytorycznie wiązać się z treścią tego przepisu.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy, na podstawie 39814

k.p.c., orzekł jak w

sentencji.

/tp/