I UK 5/09

Sygn. akt I UK 5/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z odwołania J. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 września 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 26 września 2008 r. oddalił apelację pozwanego

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. od wyroku Sądu Okręgowego w

O. z 11 czerwca 2008 r., który zmienił decyzję pozwanego z 24 marca 2008 r. i

przyznał ubezpieczonej J. S. prawo do emerytury nauczycielskiej na podstawie art.

88 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (KN).

2

Pozwany odmówił ubezpieczonej nauczycielskiej emerytury bez względu na

wiek (art. 88 ust. 1 KN) dlatego, że w dniu składania wniosku o emeryturę - 2 marca

2007 r. - była nadal zatrudniona w tej samej szkole. Niesporne było posiadanie

przez ubezpieczoną 30 lat stażu ogólnego i w tym 20 lat pracy nauczycielskiej, jak i

to, że na wniosek ubezpieczonej uległ rozwiązaniu jej nauczycielski stosunek pracy

w dniu 23 lutego 2007 r. Po wniosku pozwany pierwotnie przyznał ubezpieczonej

emeryturę od 1 marca 2007 r. na podstawie art. 88 ust. 1 KN decyzją z 12 kwietnia

2007 r. Potem ujawnił, że po dwóch dniach przerwy ubezpieczona ponownie

została zatrudniona jako nauczycielka przez tę samą Szkołę Podstawową w O..

Pozwany na tej podstawie wstrzymał wypłatę ubezpieczonej emerytury

nauczycielskiej, a następnie decyzją z 24 marca 2008 r. odmówił jej do niej prawa

ze względu, iż na dzień złożenia wniosku nadal była pracownikiem.

Sąd Okręgowy ustalił nadto, że 15 grudnia 2006 r. ubezpieczona złożyła

wniosek o rozwiązanie umowy o pracę z dniem 23 lutego 2007 r. w związku z

odejściem na emeryturę. W dniu rozwiązania stosunku pracy spełniała wszystkie

warunki prawa do emerytury nauczycielskiej z art. 88 ust. 1 KN, dlatego negatywna

decyzja została zmieniona i wyrok potwierdził prawo do świadczenia od miesiąca w

którym wniosek został złożony. Ponowne podjęcie zatrudnienia od 26 lutego 2007 r.

i dalej w kolejnych okresach, nie stanowiło podstawy do odmówienia ubezpieczonej

prawa do emerytury (uprzednio przyznanej), gdyż została zatrudniona wpierw na

czas określony do 3 maja 2007 r. na pełny etat, następnie do 4 lipca 2007 r. na

6/18 etatu oraz od 1 września 2007 w wymiarze 14/18 etatu. Zastępowała

nauczycielkę korzystającą z urlopu zdrowotnego i częściowo uczyła w tych samych

klasach co przed przyznaniem emerytury.

Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu apelacji pozwanego o naruszeniu art. 88

ust. 1 KN wobec przyznania ubezpieczonej emerytury nauczycielskiej, gdyż w dacie

złożenia wniosku była nadal zatrudniona. Potwierdził stanowisko pierwszej

instancji, że do nabycia prawa do emerytury wystarczy, iż warunki wymienione w

art. 88 ust. 1 KN zostają spełnione w dniu rozwiązania przez nauczyciela stosunku

pracy. Rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło na wniosek ubezpieczonej i w

związku z przejściem na emeryturę. W dniu rozwiązania stosunku pracy

ubezpieczona spełniała przesłanki ustawowe do nabycia emerytury stosownie do

3

art. 100 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych. Ponowne podjęcie zatrudnienia nie może wywoływać

ujemnych konsekwencji prawnych. Odbywało się na odmiennych warunkach i

obecnie ubezpieczona pracuje w mniejszym wymiarze w zastępstwie nieobecnego

nauczyciela. Nie podjęła zatem pracy na tym samym stanowisku.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie art. 88 ust. 1 KN przez

niewłaściwe zastosowanie, albowiem ubezpieczona wobec pozostawania w

stosunku pracy, nie spełniała warunków do nabycia prawa do emerytury. W ocenie

skarżącego zawarcie kolejnej umowy o pracę od 26 lutego 2007 r. sprawiało, że w

chwili złożenia wniosku przesłanka rozwiązania stosunku pracy na wniosek

ubezpieczonej nie była spełniona, wszak kontynuowała zatrudnienia u tego samego

pracodawcy, na tym samym stanowisku, co powinno powodować odmowę

przyznania świadczenia. Wyrok przyznający emeryturę na podstawie art. 88 ust. 1

KN w tej sytuacji oczywiście narusza prawo.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy i dlatego została oddalona.

Została oparta na normie, która nie wynika z art. 88 ust. 1 KN. Otóż

ponowne zatrudnienie, w tym w chwili składania wniosku o emeryturę

nauczycielską na podstawie tego przepisu, nawet jako nauczyciel w tej samej

szkole, nie stanowi negatywnej przesłanki prawa do świadczenia. Zgodnie z art. 88

ust. 1 KN nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat

wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele szkół, placówek,

zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich -

dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w

szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, mogą - po rozwiązaniu na

swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę.

Wstępnie nie można nie zauważyć stanowiska orzecznictwa, które mogłoby

potwierdzać zarzut skargi. W wyroku z 17 kwietnia 2008 r. (II UK 194/07) Sąd

Najwyższy stwierdził, że nieuprawnione jest założenie o uzyskaniu statusu emeryta

(nauczycielskiego) z mocy samego prawa z chwilą spełnienia warunku

zatrudnienia i rozwiązania stosunku pracy. Z określenia, że nauczyciele, którzy

mają wymagany okres zatrudnienia, to „mogą po rozwiązaniu na swój wniosek

4

stosunku pracy - przejść na emeryturę", nie wynika uzyskanie prawa do emerytury

z mocy prawa skoro, ta emerytura staje się dopiero możliwością „przejścia na

emeryturę", które następuje w określonym do tego celu postępowaniu. W sprawie

tej nauczycielka wystąpiła o emeryturę na podstawie art. 88 ust. 1 KN, i choć

rozwiązała stosunek pracy, to już od następnego dnia kontynuowała zatrudnienie u

tego samego pracodawcy i na tym samym stanowisku.

Stawiana w skardze kwestia dopuszczalności zatrudnienia nauczyciela po

rozwiązaniu stosunku pracy jako warunku emerytury nie jest nowa w orzecznictwie

Sądu Najwyższego. W wyroku z 20 października 1999 r. (II UKN 149/99)

stwierdzono, że nie można wymagać od nauczyciela, z którym nastąpiło

rozwiązanie stosunku pracy, aby pozostawał bez pracy (środków utrzymania) do

czasu zakończenia postępowania o przyznanie prawa do emerytury. Na tle tego

stanowiska w niektórych orzeczeniach, również w objętym skargą, zauważa się

poszukiwanie szczególnego usprawiedliwienia dla dalszego zatrudnienia

nauczyciela, mimo przysługiwania mu prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust.

1 KN po rozwiązaniu nauczycielskiego stosunku pracy.

Nie jest to konieczne, gdyż prawo do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1

KN powstaje, gdy warunki dotyczące okresów zatrudnienia i pracy w szczególnym

charakterze zostają spełnione do dnia ustania stosunku pracy nauczyciela (wyrok z

20 listopada 2001 r., II UKN 626/00, OSNP 2003 nr 16, poz. 390). Przepis art. 88

ust. 1 KN daje przywilej przejścia na emeryturę bez względu na wiek tym

nauczycielom, którzy mają dłuższy niż wymagany przepisami ogólnymi okres

zatrudnienia (30 lat dla kobiet zamiast wymaganych 20) i dłuższy okres pracy w

szczególnym charakterze (20 lat zamiast wymaganych 15). Jednakże z tego

przywileju może korzystać tylko nauczyciel, czyli warunki dotyczące posiadania

wymaganych okresów muszą być spełnione do daty, do której osoba

zainteresowana miała status nauczyciela w rozumieniu art. 1 KN.

To ostatnie stanowisko należy uznać za właściwe. Znajduje potwierdzenie w

przeważającym aktualnie orzecznictwie. W wyroku z 11 marca 2009 r. (I UK

299/08) przejęto, że pozostawanie w innym zatrudnieniu po rozwiązaniu

nauczycielskiego zatrudnienia czy posiadanie innej podstawy ubezpieczenia nie

stanowi przeszkody w nabyciu emerytury nauczycielskiej na podstawie art. 88 KN

5

(wyrok z 17 kwietnia 2009 r., I UK 299/08). Podobna ocena wynika z wyroku z 11

marca 2009 r. (II UK 239/08).

Jeszcze bardziej stanowcze stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z

24 marca 2009 r. (I UK 269/08) przyjmując, że warunkiem nabycia prawa do

emerytury na podstawie art. 88 KN jest rozwiązanie stosunku pracy nauczycielskiej

i spełnianie w dniu rozwiązania stosunku pracy warunków dotyczących stażu pracy,

natomiast obojętne jest to, czy następnie ubezpieczony (nauczyciel) pozostawał

bez pracy, czy podjął pracę (i w jakim charakterze) oraz jaki był jego status

pracowniczy w dniu złożenia wniosku o emeryturę nauczycielką. W sprawie tej po

ustaniu zatrudnienia uprawniającym do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 KN

nauczycielka następnego dnia podjęła zatrudnienie w innej placówce oświatowej.

W ocenie składu rozpoznającego skargę kasacyjną uprawniona jest

wykładnia art. 88 ust. 1 KN, którą reprezentują te ostanie orzeczenia. Przede

wszystkim wykładnia ta nie jest sprzeczna (jest zgodna) z literalną treścią przepisu.

Uprawnione jest więc stwierdzenie, że prawo do emerytury na podstawie art. 88

ust. 1 KN nauczyciel nabywa po rozwiązaniu stosunku pracy, jeżeli do tego

momentu posiadał wystarczający szczególny staż nauczycielski oraz dalszy ogólny.

Zatem prawo do emerytury powstaje po wniosku po spełnieniu wszystkich

warunków (art. 88 ust. 1 KN w związku z art. 100 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS i art. 86 KN). Natomiast wszelkie inne warunki

stawiane przez pozwanego, tj. aby zainteresowany nie pozostawał w zatrudnieniu,

a tym bardziej jako nauczyciel, nie mają prawnego uzasadnienia, gdyż nie ma dla

nich normy w przepisie art. 88 ust. 1. Trzeba wszak dostrzec, że celem tej regulacji

umożliwiającej uzyskanie emerytury za szczególny okres pracy, w zakresie

stosunku pracy jest tylko jego rozwiązanie. Gdy do tego dochodzi na wniosek

nauczyciela albo w innych sytuacjach określonych w art. 88 KN, to jest to

zdarzenie wystarczające, stanowiące jednocześnie spełnienie pozytywnej

przesłanki warunkującej powstanie prawa do emerytury. Można poszukiwać

dalszego uzasadnienia takiego rozwiązania i wskazać, że skoro jest to szczególne

uprawnienie do emerytury bez względu na wiek, to tak samo szczególne jest

wymaganie rozwiązania zatrudnienia przed uzyskaniem prawa do emerytury. Jeżeli

prawo do emerytury zależy od rozwiązania stosunku pracy, to spełnienie tego

6

warunku oceniać należy tylko w takim znaczeniu. System emerytalny nie zakazuje

zatrudnienia po nabyciu prawa do emerytury, nawet u tego samego pracodawcy.

Jeżeli ustawodawca z brakiem rozwiązania stosunku pracy łączył określone

konsekwencje, to jednocześnie wyraźnie je zastrzegał (por. uchylony już art. 103

ust. 2a ustawy z 17 grudnia 1998 r.). Istota regulacji o rozwiązaniu

nauczycielskiego stosunku pracy sprowadza się do zwolnienia stanowiska przez

rozwiązanie stosunku pracy na wniosek nauczyciela. Jest to więc moment, w

którym przestaje istnieć stosunek pracy i dla pracodawcy (szkoły) sytuacja jest

taka, że może zatrudnić innego nauczyciela. Oczywiście należałoby wykluczyć

sytuacje pozornego rozwiązania stosunku pracy na użytek uzyskania emerytury

nauczycielskiej, takiego zarzutu skarga jednak nie stawia. W tej sprawie wskazany

cel rozwiązania stosunku pracy został zachowany, gdyż doszło do rozwiązania

stałego nauczycielskiego stosunku pracy. Natomiast dalsze zatrudnienie po ustaniu

stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę nie zostało oparte na trwałej

podstawie zatrudnienia i według ustaleń (które są wiążące - art. 39813

§ 2 k.p.c.)

miało zasadniczo na celu zastępstwo innego nauczyciela.

Ubezpieczona mogła zatem wystąpić z wnioskiem o emeryturę na podstawie

art. 88 ust. 1 KN w okresie zatrudniania. Inną kwestią, której w rozstrzygnięciu nie

poruszano, jest zastosowana przez pozwanego podstawa prawna wstrzymania

emerytury przyznanej ubezpieczonej uprzednio prawomocną decyzją. Pozwany

wszak później dokonywał nawet przeliczenia tej emerytury w związku ze

zwiększeniem stażu pracy (nauczycielskiego).

Podstawa skargi nie była zasadna. Wyroku nie oparto na niewłaściwym

zastosowaniu prawa. Przeciwnie to zarzut skargi naruszenia art. 88 ust. 1 KN

oparty był na nieuprawnionej wykładni z założeniem, że w dniu składnia wniosku o

emeryturę nauczycielską ubezpieczona nie mogła być zatrudniona.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.

/tp/