II CSK 12/09

Sygn. akt II CSK 12/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa B. Spółki Akcyjnej

przeciwko H. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 czerwca 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset

złotych) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd pierwszej instancji utrzymał w całości nakaz zapłaty przeciwko

pozwanemu dłużnikowi hipotecznemu, podnosząc że w zarzutach od nakazu

zapłaty pozwany nie kwestionował zarówno istnienia jak i wysokości wierzytelności,

a akcentował jedynie obowiązek wykreślenia wpisu hipotek w księdze wieczystej.

Rozpoznając apelację pozwanego Sąd Apelacyjny zawiesił postępowanie

apelacyjne do czasu prawomocnego zakończenia między stronami sprawy

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, w której

pozwany w niniejszej sprawie domagał się wykreślenia wpisu dwóch hipotek

ustanowionych na rzecz B., będącego powodem w obecnie rozpoznawanej

sprawie. Podjęcie w tej sprawie postępowania apelacyjnego nastąpiło po

prawomocnym oddaleniu powództwa dochodzonego na podstawie art. 10 ust. 1

u.k.w.h., co nastąpiło wyrokiem Sądu pierwszej instancji z dnia 30 listopada 2006 r.,

od którego apelację oddalił Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 3 lipca 2007 r..

Wyrokiem z dnia 19 czerwca 2008 r., zaskarżonym skargą kasacyjną strony

pozwanej, Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego. Uznał, że jest związany

prawomocnym wyrokiem oddalającym powództwo o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, którym to powództwem powód

domagał się nakazania wykreślenia wpisów obu hipotek. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego wyrok ten wyklucza możliwość badania w niniejszym postępowaniu

zarzutów skarżącego kwestionujących prawidłowość wpisów tych hipotek w księdze

wieczystej. Sąd odwoławczy uznał, że moc wiążąca wspomnianego

prawomocnego wyroku przesądziła kwestię o prejudycjalnym charakterze,

a w konsekwencji i odpowiedzialność rzeczową, co do zasady, pozwanego jako

dłużnika hipotecznego. Jako wadliwy oceniony został pogląd apelującego

o możliwości skutecznego zwalczania w niniejszym procesie domniemania

prawdziwości wpisu hipotek, wynikającego z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. Sąd Apelacyjny

uznał, że wyrok oddalający powództwo o uzgodnienie jest w zakresie doniosłości

skutków tożsamy z orzeczeniem uwzględniającym takie powództwo, a zatem

legitymacja procesowa pozwanego wynika z istniejącego w księdze wieczystej

wpisu, o prawidłowości którego przesądzono już w prejudycjalnym dla niniejszego

postępowania prawomocnym orzeczeniu Sądu Rejonowego w W. z dnia 30

listopada 2006 r.

3

Zdaniem Sądu Apelacyjnego pozwany mógł bronić się zarzutami

dotyczącymi istnienia lub wysokości zabezpieczonej wierzytelności, jednakże

uprawnienie do ich zgłoszenia utracił z mocy art. 495 § 3 k.p.c. nie zgłaszając

zarzutów w wymaganym wskazanym tym przepisem terminie prekluzyjnym.

Brak aktywności procesowej pozwanego, w ramach czasowych zakreślonych

wskazanym przepisem, uprawniał Sąd do uznania faktu przyznania istnienia

i wysokości wierzytelności hipotecznych, stwierdził Sąd Apelacyjny.

Wyrok Sądu drugiej instancji pozwany zaskarżył w całości opierając skargę

kasacyjną na drugiej podstawie kasacyjnej. Zarzucił, mające istotny wpływ na wynik

sprawy, naruszenie:

- art. 236 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. przez

niedopuszczenie w sposób formalny i nieprzeprowadzenie na rozprawie

apelacyjnej dowodów z dokumentów w postaci wyroków sądowych

wydanych w sprawie o usunięcie niezgodności między stanem prawnym

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym,

w sytuacji, w której Sąd Apelacyjny przyjął związanie tymi wyrokami

w kwestii prawomocnego przesądzenia odpowiedzialności pozwanego

i uznania ich istnienia za podstawę rozstrzygnięcia;

- art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w następstwie uznania,

że wspomniane wyroki sądowe przesądziły o odpowiedzialności pozwanego

jako dłużnika hipotecznego, wykluczając badanie tej kwestii przez Sąd

Apelacyjny w niniejszym postępowaniu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona pozwana wywodzi, że Sąd, „...o ile

zamierza przyjąć...” związanie wcześniejszym prawomocnym wyrokiem sądu,

powinien formalnie dopuścić postanowieniem przeprowadzenie dowodu z takiego

dokumentu, czego Sąd Apelacyjny nie uczynił naruszając reguły postępowania

dowodowego. Nadto, uzasadniając zarzut naruszenia art. 365 § 1 k.p.c., strona

skarżąca twierdzi, że przedmiotem prawomocności materialnej jest ostateczny

rezultat rozstrzygnięcia określony sentencją wyroku, a nie ustalenia faktyczne

i poglądy prawne Sądu zawarte w jego uzasadnieniu.

4

Strona powodowa, w odpowiedzi na skargę kasacyjną, wniosła o jej

oddalenie w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania, podważając

zasadność zarzutów jako mających uzasadniać wystąpienie drugiej podstawy

kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ zarzucane

w niej naruszenie wskazanych przepisów postępowania nie mogło mieć istotnego

wpływu na wynik sprawy.

Z mocy art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, biorąc z urzędu pod rozwagę

tylko nieważność postępowania. Strona pozwana przytoczyła w skardze kasacyjnej

tylko drugą podstawę kasacyjną, co oznacza, że dla uwzględnienia skargi

w granicach określonych w ramach tej podstawy skarżąca musiałaby wykazać,

że doszło nie tylko do naruszenia wskazanych przepisów postępowania, ale także

że uchybienie im mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Badanie zarzutów

skargi kasacyjnej nie potwierdziło wystąpienia drugiej podstawy kasacyjnej

w kształcie określonym w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

W orzecznictwie przyjęto, że nawet przeprowadzenie dowodu z naruszeniem

art. 236 k.p.c. nie należy do kategorii uchybień procesowych, mogących mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ nie można zgodzić się z poglądem, że

brak postanowienia o przeprowadzeniu dowodu uniemożliwia „podjęcie polemiki

z ustaleniami faktycznymi będącymi podstawą rozstrzygnięcia”. Sąd Najwyższy

przyjął zarazem, że art. 236 k.p.c. określa tylko formalne wymagania stawiane

postanowieniu o przeprowadzeniu dowodu, natomiast nie wskazuje ani zasad

oceny dowodów, ani wymagań, którym powinno czynić zadość uzasadnienie

wyroku (wyrok SN z dnia 12 maja 2005 r., III CK 613/04, niepubl.).

Niewydanie formalnych postanowień o dopuszczeniu środków dowodowych

(art. 236 k.p.c.) uznano za uchybienie nie mające istotnego wpływu na

rozstrzygnięcie, ale jedynie w sytuacji, w której Sąd w sposób dostatecznie pewny

określi materiał dowodowy mogący stanowić podstawę merytorycznego orzekania

(wyrok SN z dnia 19 stycznia 2007 r., III CSK 268/06 niepubl.). W uzasadnieniu

5

wyroku wydanego w niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny, co prawda, wyraźnie

wskazał na środek dowodowy w postaci prawomocnego wyroku rozstrzygającego

sprawę wszczętą powództwem opartym o art. 10 u.k.w.h., ale wobec nie

przeprowadzenia dowodu z tego wyroku w postępowaniu apelacyjnym uniemożliwił

stronie pozwanej podważanie dalszego istnienia przesłanek, na których oparto jego

wydanie, a mianowicie istnienia nadal wierzytelności zabezpieczonych hipotekami i

ich wysokości. O wykorzystaniu przez Sąd Apelacyjny, przy rozstrzyganiu w

niniejszej sprawie, skutków prawnych wynikających z prawomocnego wyroku

zapadłego w postępowaniu o usunięcie niezgodności (art. 10 ust. 1 u.k.w.h.) strona

pozwana dowiedziała się bowiem dopiero z uzasadnienia wyroku zaskarżonego

rozpoznawaną skargą kasacyjną. Zaniechanie wydania formalnego postanowienia

o dopuszczeniu środka dowodowego w postępowaniu apelacyjnym stanowiło więc,

w okolicznościach niniejszej sprawy, naruszenie art. 236 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. Jednakże uchybienie to nie mogło mieć istotnego wpływu na rozstrzygnięcie

w niniejszej sprawie powództwa o zapłatę, ponieważ strona pozwana utraciła

z mocy art. 495 § 3 k.p.c. uprawienie do podważania dopiero w postępowaniu

apelacyjnym istnienia wierzytelności zabezpieczonych hipotekami oraz ich

wysokości, jak to trafnie przyjął Sąd Apelacyjny. Skarga kasacyjna nie zarzuca

natomiast wadliwego zastosowania przepisu art. 495 § 3 k.p.c., co oznacza że

przyjęte przez Sąd Apelacyjny skutki prekluzji dowodowej obowiązującej

w postępowaniu nakazowym nie zostały zakwestionowane przez skarżącą, a więc

pozwana i tak pozbawiona byłaby inicjatywy i aktywności dowodowej

w postępowaniu apelacyjnym nawet w razie prawidłowego wydania postanowienia

o dopuszczeniu środka dowodowego.

Chybiony okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 365 § 1 k.p.c.,

ponieważ wynikająca z prawomocnego wyroku zgodność wpisu hipotek,

ujawnionych w księdze wieczystej, z rzeczywistym stanem prawnym nie była

dowodem - jak trafnie przyjął Sąd II instancji - dalszego istnienia i wysokości

wierzytelności, lecz potwierdzała jedynie istnienie rzeczowego zabezpieczenia.

Stan związania omawianym prawomocnym wyrokiem odnosił się więc tylko

do stanu rzeczy (także stanu prawnego) istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy,

po którym nastąpiło wydanie tego wyroku (art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

6

k.p.c.). Teoretycznie otwartą więc była kwestia oceny dalszego istnienia i wysokości

wierzytelności w czasie toczącego się w niniejszej sprawie postępowania

apelacyjnego, na co trafnie wskazał Sąd odwoławczy, przyjmując zarazem, że

prekluzja dowodowa pozbawiła jednak pozwaną skuteczności zgłaszania zarzutów

w tym zakresie.

Wbrew stanowisku skarżącej, Sąd Apelacyjny nie przyjął więc, że

prawomocny wyrok zapadły w sprawie o usunięcie niezgodności przesądził

o odpowiedzialności pozwanej jako dłużnika hipotecznego wykluczając badanie tej

kwestii w niniejszym postępowaniu. Sąd ten uznał tylko, że przepis art. 495 § 3

k.p.c. wyłączył jedynie możliwość zgłaszania przez pozwaną dopiero

w postępowaniu apelacyjnym zarzutów dotyczących dalszego istnienia samych

wierzytelności zabezpieczonych hipotekami oraz ich wysokości. Takie stanowisko

Sądu Apelacyjnego nie stanowiło naruszenia art. 365 § 1 k.p.c., ponieważ

przewidziany w tym przepisie zakres związania prawomocnym wyrokiem także

wydanym w sprawie wszczętej powództwem na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h.,

nie wyłącza możliwości późniejszego obalenia domniemania, wynikającego z art. 3

ust. 1 u.k.w.h., istnienia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką zwykłą (art. 71

u.k.w.h.), ani potrzeby dowodzenia istnienia i wysokości wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką kaucyjną (art. 105 u.k.w.h.). Prawomocność materialna

wyroków wyraża nakaz przyjmowania, że w danej sytuacji (art. 316 § 1 k.p.c.) stan

prawny przedstawia się tak jak to wynika z zawartego w orzeczeniu rozstrzygnięcia,

a więc z ostatecznego rezultatu tego rozstrzygnięcia uwzględniającego jednak stan

rzeczy na datę zamknięcia rozprawy (wyrok SN z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK

452/06, niepubl.; wyrok SN z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 702/04, niepubl.; wyrok

SN z dnia 12 maja 2006 r., V CSK 59/06, niepubl.; wyrok SN z dnia 13 kwietnia

2005 r., IV CK 663/04, niepubl.).

W tym stanie rzeczy, wobec braku podstaw do przyjęcia za uzasadnioną

przytoczonej drugiej podstawy kasacyjnej, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 7 i § 12 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia

7

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1349 ze zm.).