IV CSK 48/09

Sygn. akt IV CSK 48/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa "C." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko Fundacji "H." i L.Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 czerwca 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

pozwanych kwotę 5.400,- (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Pozwem z dnia 30 października 2007 r. „C.” Spółka z o.o. wniosła o

zasądzenie solidarnie od pozwanych: Fundacji „H.” i L.Ł., kwotę 600.000 złotych z

tytułu odszkodowania za darowaną nieruchomość, której pozwana nie zwróciła

wbrew umowie stron. Wyrokiem z dnia 25 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy w O.

oddalił powództwo, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 czerwca 2008 r. oddalił

apelację powódki.

Istotą stanu faktycznego ustalonego przez Sąd I instancji i przyjętego za

prawidłowy przez Sąd Apelacyjny było zawarcie w 1999 r. porozumienia

o współpracy stron w zakresie działalności humanitarnej na terenie W. i M. W celu

rozwinięcia działalności statutowej pozwanej Fundacji powódka zobowiązała się

darować jej w wykonaniu powyższego porozumienia nieruchomość w G., z tym

zastrzeżeniem, że jeżeli strony w przyszłości poniechają współpracy, albo pozwana

zaprzestanie świadczenia pomocy humanitarnej, to nieruchomość zostanie

zwrócona powódce, a umowa darowizny unieważniona. Notarialna umowa

darowizny nieruchomości na rzecz pozwanej, bez żadnych zastrzeżeń została

zawarta dnia 8 grudnia 1999 r., z powołaniem się na uchwałę zgromadzenia

wspólników powódki, wyrażającego zgodę na dokonanie darowizny. Wartość

darowanej nieruchomości określono w umowie na 588.000 złotych. Z różnych

przyczyn pozwana Fundacja zaprzestała wkrótce działalności charytatywnej w G., a

w 2004 r. sprzedała nieruchomość osobom trzecim. Zgłoszenie powództwa

windykacyjnego okazało się nieskuteczne. W tej sytuacji powódka wystąpiła o

odszkodowanie z tytułu nie wykonania umowy przez pozwaną. Sąd I instancji

oddalając powództwo nie dopatrzył się spełnienia przesłanek odpowiedzialności

kontraktowej, w tym szkody i winy pozwanej Fundacji, uznając za usprawiedliwione

ograniczenie jej działalności wskutek braku środków finansowych. Podniesienie w

apelacji powódki naruszenia art. 471 k.c., 361 § 1 i 2 k.c. oraz 233 k.p.c. nie zostało

uznane za zasadne w wyroku Sądu II instancji, oddalającego apelację.

Skarga kasacyjna powoda jest oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) przez niezastosowanie w sprawie art. 405

k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. oraz niezastosowanie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia

6 kwietnia 1984 r. o fundacjach i art. 198 k.h. z 1934 r. w kwestii prawidłowej

reprezentacji stron postępowania, a wcześniej wspomnianej już umowy z 1999 r.

3

Anonsowane w skardze zarzucenie naruszenia w zaskarżonym wyroku także

przepisów postępowania cywilnego nie zostało przez skarżącego ani wywiedzione

ani uzasadnione. Odpowiedź pozwanych na skargę kasacyjną kwestionuje

zastosowanie w sprawie podniesionych przepisów prawa materialnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega oddaleniu. W toku dotychczasowego

postępowania powódka opierała swoje roszczenie na przepisach

o odpowiedzialności ex contractu, które nie zostało uwzględnione przez Sądy

rozstrzygające w toku instancji, ze względu na brak spełnienia przesłanek tej

odpowiedzialności. Kwestia ta nie jest w skardze kasacyjnej podnoszona, lecz

zaskarżonemu wyrokowi zarzucono niezastosowanie w niniejszej sprawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu i nienależnym świadczeniu (art. 410 § 1

i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.). Przepisy te nie były wcześniej w ogóle rozpatrywane,

ani w I ani w II instancji. Także podnosząc zarzuty apelacji od wyroku oddalającego

powództwo przez Sąd I instancji nie wskazano na spełnienie przesłanek

bezpodstawnego wzbogacenia, tylko podnoszono argumenty na rzecz

zastosowania art. 471 k.c.

Przychylić się należy do stanowiska orzecznictwa, że jest dopuszczalne

wskazanie dopiero w skardze kasacyjnej pominiętych wcześniej przepisów prawa

materialnego, jeśli posłużą do prawidłowego rozstrzygnięcia wnoszonego

roszczenia. Zarzuty formułowane w tym względzie przez stwierdzenie braku

zastosowania w zaskarżonym wyroku określonych przepisów prawa materialnego,

jak w sprawie niniejszej co do art. 405 i 410 § 2 k.c., muszą być jednak odnoszone

do stanu faktycznego tej sprawy, a w postępowaniu kasacyjnym do stanu

faktycznego sprawy, stanowiącej podstawę zaskarżonego wyroku sądu drugiej

instancji. W taki sposób wypowiadał się Sąd Najwyższy konsekwentnie, począwszy

już od okresu międzywojennego (wyrok SN z dnia 13 lutego 1936 r. C.II.2283/35,

OSP 1936, nr 12, poz. 727; wyrok SN z dnia 11 marca 1948 r. Po.C. 59/48, OSN

1948, nr 3, poz. 85; z dnia 23 czerwca 1954 r., 1 CO 21/54, OSN 1955, nr 3, poz.

50; z dnia 29 lipca 1999 r. II UKN 56/99, OSNAPiUS 2000, nr 22, poz. 829; z dnia

19 lipca 2001 r. II UKN 475/00, OSNP 2003, nr 8, poz. 210; z dnia 19 sierpnia

4

2004 r. V CK 38/04, PS 2005, nr 10, s. 130; z dnia 24 lipca 2006 r. I PK 299/05,

OSNP 2007, nr 15-16, poz. 214). Tymczasem powódka w dotychczasowym

postępowaniu nie powoływała się na okoliczności faktyczne, uzasadniające

przyjęcie, że są spełnione przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnego

świadczenia). Zarzut niezastosowania lub niewłaściwego zastosowania prawa musi

być natomiast rozpatrywany wyłącznie w kontekście ustalonego w zaskarżonym

wyroku stanu faktycznego. Nie jest dopuszczalna w postępowaniu kasacyjnym

modyfikacja ustalonego stanu faktycznego. Wynika to z art. 39813

§ 2 k.p.c., jako że

Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącym podstawę

zaskarżonego orzeczenia (wyrok SN z dnia 8 lutego 2006 r. III PK 97/05, Lex nr

437644).

Z powyższego wynika, że w postępowaniu kasacyjnym w niniejszej sprawie

nie można zastosować art. 410 § 2 w zw. z art. 405 k.c., jak oczekuje skarżąca,

ponieważ w obu instancjach nie były czynione ustalenia faktyczne w kierunku

dowiedzenia przesłanek roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia

(nienależnego świadczenia). Jak trafnie podniesiono w orzecznictwie naruszenie

prawa materialnego przez jego błędne zastosowanie polega na błędnym

podciągnięciu konkretnego stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej

(błąd subsumcji). Naruszenie prawa materialnego w tej formie polegać może także

na niezastosowaniu określonej normy prawnej do konkretnego stanu faktycznego,

pomimo istnienia podstaw do dokonania subsumcji (wyrok SN z dnia 3 lipca 1997 r.

I CKN 179/97, Lex nr 81132; wyrok SN z dnia 9 września 1997 r. II UKN 224/97,

OSNP 1998, nr 13, poz. 404). Takich zaś podstaw do zastosowania przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu na etapie postępowania kasacyjnego

w przedmiotowej sprawie nie ma. Gdyby skarżąca zarzuciła zasadnie naruszenie

konkretnych przepisów prawa procesowego, prowadzące do skutecznego

podważenia przyjętej faktycznej podstawy rozstrzygnięcia, to zarzut nie

zastosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu mógłby podlegać

rozważeniu (por. wyrok SN z dnia 20 lutego 2008 r. II CSK 449/07, niepubl.).

To jednak nie zostało uczynione, na co trafnie zwraca uwagę pozwana

w odpowiedzi na skargę kasacyjną. Wprawdzie powódka powołuje się także na art.

3983

pkt 2 k.p.c. jako podstawę skargi kasacyjnej, ale na tym się jej wywód kończy.

5

Skoro zaś mamy do czynienia z prawomocnym rozstrzygnięciem sprawy, to nie

może jej od początku otwierać wyrok Sądu Najwyższego, opierający swoje

rozstrzygnięcie na nowych podstawach prawnych, zgłoszonych dopiero w skardze

kasacyjnej. Należy mieć na uwadze, że sąd nie może wyjść poza faktyczną

podstawę pozwu (art. 187 § 1 k.p.c.), nie jest przecież uprawniony do zmiany

podstawy faktycznej powództwa (wyrok SN z dnia 27 marca 2008 r. II CSK 524/07,

Lex nr 465998).

Postępowanie ze skargi kasacyjnej ma charakter nadzwyczajny i przepisy

Kodeksu postępowania cywilnego wskazują, kiedy może ono mieć miejsce,

nakazując rozpoznanie skargi w granicach podstaw zaskarżenia (art. 39813

§ 1

k.p.c.). Skarżąca próbowała więc to tak uzasadnić, formułując istotne – jej zdaniem

- zagadnienie prawne występujące w sprawie i wymagające rozpoznania przez Sąd

Najwyższy (art. 3989

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Jednak bliższe przyjrzenie się temu

zagadnieniu pokazało, że samo w sobie nie świadczy o wątpliwościach, które

próbuje się w nim zawrzeć. Dotyczy bowiem dosyć oczywistej kwestii

występowania nienależnego świadczenia w razie ustalenia, że nie został osiągnięty

zamierzony cel świadczenia, jakim w sprawie była darowizna nieruchomości na

cele prowadzonej działalności charytatywnej, która została poniechana przez

pozwanego (conditio causa data causa non secuta, conditio ob causam daturom,

art. 410 § 2 k.c.).

Jeżeli jednak w toku instancji strona wiązała odpowiedzialność z nie

wykonaniem zobowiązania (art. 471 k.c.), a ważność tego zobowiązania,

wynikającego z porozumienia stron umowy darowizny była podważana, której to

sprawie Sąd Apelacyjny poświęcił znaczną część swojego uzasadnienia, to nie

można w razie przegrania sprawy powoływać się na odpowiedzialność z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia, opierając się na świadczeniu z tego, podważanego

właśnie porozumienia. Istota zaś kwestionowania go przez Sądy rozpoznające

sprawę nie leżała tylko w eksponowanej w skardze kasacyjnej kwestii reprezentacji

powodowej Spółki i pozwanej Fundacji. Powszechnie jest aprobowane

w orzecznictwie i doktrynie prawa, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu

(odpowiednio i o nienależnym świadczeniu, art. 410 § 1 k.c.) stosuje się wtedy, gdy

nie ma regulacji prawnej, na której można oprzeć roszczenie (por. uzasadnienie

6

uchwały SN z dnia 11 maja 1972 r. III CZP 22/72, OSNCP 1972, nr 12, poz. 213;

wyrok SN z dnia 4 listopada 1980 r. II CR 394/80, OSNCP 1981, nr 7, poz. 134;

wyrok SN z dnia 25 marca 1986 r. IV CR 29/86, OSNCP 1987, nr 2-3, poz. 44;

uzasadnienie uchwały SN z dnia 27 kwietnia 1995 r. III CZP 46/95, OSNC 1995, nr

7-8, poz. 114; wyrok SN z dnia 21 stycznia 2004 r. IV CK 362/02, Gaz. Pr. 2004, nr

16, s. 8; uchwała 7 sędziów SN z dnia 30 września 2005 r. III CZP 50/05, OSNC

2006, nr 3, poz. 40). Jeżeli zatem Sąd II instancji nie podzielił zarzutów

odnoszących się do wyroku Sądu I instancji oddalającego powództwo w kwestii

błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 471 k.c., to nie powinno się

szukać odpowiedzialności pozwanej spółki na podstawie przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu, próbując wzruszyć prawomocne rozstrzygnięcie

w sprawie (zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 5 października 1974 r. III CZP

53/74, OSNCP 1975, nr 9, poz. 131; wyrok SN z dnia 12 marca 1998 r. I CKN

522/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 176; wyrok SN z dnia 12 lutego 1999 r. III CKN

179/98, niepubl.).

W świetle powyższego nie mają znaczenia zarzuty odnoszące się w skardze

kasacyjnej do przepisów ustawy o fundacjach i nieobowiązującego już kodeksu

handlowego z 1934 r.

Skargę należało więc oddalić na mocy art. 39814

k.p.c., a o kosztach orzec

na mocy art. 98 k.p.c. w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.