IV CSK 53/09

Sygn. akt IV CSK 53/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Gminy B.

przeciwko C. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 listopada 2008 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację oraz zasądza

od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 2.700,-

(dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów

postępowania apelacyjnego,

2) zasądza od pozwanego na rzecz strony powodowej

kwotę 8.216,- (osiem tysięcy dwieście szesnaście)

złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

W pozwie z dnia 21 kwietnia 2008 r. Gmina B. wniosła o nakazanie

pozwanej „C.” Spółce z o.o. złożenia oświadczenia woli o przeniesienie własności

nieruchomości gruntowej. Miało to nastąpić wskutek wykonania prawa odkupu,

zastrzeżonego we wcześniejszej umowie przeniesienia własności tej nieruchomości

na pozwaną, jeżeli w zakreślonym terminie pozwana nie dokona zabudowy nabytej

nieruchomości. Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, broniąc się głównie

niedopuszczalnością zastrzeżenia prawa odkupu, jako warunku, w umowie

przenoszącej własność nieruchomości.

Sąd Okręgowy tego zarzutu nie podzielił, uwzględniając powództwo

w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. W apelacji, wśród wielu zarzutów naruszenia

przepisów prawa materialnego i procesowego, znalazło się powtórne podważenie

możliwości zastrzeżenia prawa odkupu w umowie przeniesienia własności

nieruchomości, podważenie prawidłowości niektórych elementów przetargu

publicznego, będącego podstawą nabycia własności przez pozwanego oraz

naruszenie art. 61 § 1 k.c. w zw. z art. 593 § 2 k.c. w odniesieniu do uznania za

skuteczne złożenie przez powoda oświadczenia o wykonaniu prawa odkupu.

Tylko ta ostatnia kwestia zdobyła uznanie Sądu Apelacyjnego i z powodu

naruszenia wymienionych przepisów kodeksu cywilnego Sąd ten uchylił wyrok

Sądu I instancji - wyrokiem z dnia 6 listopada 2008 r. oddalając powództwo.

W uzasadnieniu przyznał rację pozwanemu, że wysłanie w dniu 29 stycznia 2008 r.

dwóch listów poleconych z odpisami aktu notarialnego, zawierającego

oświadczenie powódki o wykonaniu prawa pierwokupu, które to listy były

awizowane w siedzibie pozwanego i w miejscu zamieszkania prezesa zarządu

pozwanej Spółki dnia 30 stycznia 2008 r., a zostały odebrane – odpowiednio - dnia

4 i 12 lutego 2008 r. nie stanowiło złożenia tego oświadczenia w terminie, który

stosownie do umowy upłynął 31 stycznia 2008 r. Uznał ponadto, że nie było

wystarczające, dokonane przez pracownicę powódki w dniu złożenia notarialnego

oświadczenia, powiadomienie telefoniczne prezesa zarządu pozwanej Spółki

o wykonaniu prawa odkupu nieruchomości. Z powołaniem się na wcześniejsze

3

stanowisko orzecznictwa Sąd II instancji uznał, że zawiadomienie o wykonaniu

prawa odkupu powinno być dokonane przynajmniej w formie pisemnej. Skoro więc

dużo wcześniej znane było powódce niewykonanie umowy z pozwaną, to powinna

była ona dołożyć należytej staranności i złożyć oświadczenie w takim czasie, aby

dochować terminu. Czyniąc to na koniec stycznia 2008 r. powinna była liczyć się

z ryzykiem naruszenia zasad określonych w art. 61 § 1 k.c., co też się stało

i dlatego nie powstał skutek przewidziany w art. 594 § 1 k.c. w postaci obowiązku

kupującego, dotyczącego przeniesienia nabytego prawa z powrotem na

sprzedawcę.

Powódka w skardze kasacyjnej opartej na podstawie art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

zarzuciła wyrokowi Sądu Apelacyjnego naruszenie art. 61 § 1 k.c. poprzez jego

błędną wykładnię oraz wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania lub oddalenie apelacji pozwanej Spółki. W

odpowiedzi na tę skargę pozwana wniosła o oddalenie skargi i przytoczyła

odpowiednie argumenty prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Istota jej zarzutów sprowadza się do

wykładni art. 61 § 1 k.c. w dwóch aspektach. Po pierwsze, kiedy i w jakich

okolicznościach można uważać za spełnione - w świetle powołanego przepisu -

złożenie jednostronnego oświadczenia woli, skierowanego do adresata. Po drugie,

w jakiej formie prawnej adresat takiego oświadczenia woli powinien zostać o nim

powiadomiony, jeśli dla ważności samego oświadczenia jest wymagana forma aktu

notarialnego, której niezachowanie ma skutek ad solemnitatem.

Najpierw należy stwierdzić, że Sąd II instancji podzielił w uzasadnieniu

niewadliwe - jego zdaniem - ustalenia faktyczne Sądu I instancji i dokonaną

prawidłowo ich ocenę prawną, poza kwestią dotyczącą art. 61 § 1 k.c. Aprobując je

uznał za zgodne z prawem zastrzeżenie prawa odkupu w umowie przeniesienia

własności nieruchomości należących do gminy (mienie komunalne), jeżeli kupujący

nie wypełni zobowiązań, które przyjął na siebie, przystępując do przetargu na

zakup nieruchomości. Jak wynika z ustaleń w sprawie, ze względu na początkowe

niepowodzenie zbycia przedmiotowych nieruchomości gminnych, obniżona została

4

cena wywoławcza w przetargu i poczynione wzajemne ustalenia między powodową

gminą a pozwanym, co do sposobu i terminu zagospodarowania nieruchomości.

Pozwana spółka przedłużała ten termin, wreszcie jej zabiegi o kolejne przedłużenie

terminu nie zyskały aprobaty i powodowa gmina najpierw zapowiedziała wykonanie

prawa odkupu, następnie na spotkaniu stron w dniu 21 stycznia 2008 r. prezesowi

pozwanej spółki przedstawiono do akceptacji warunki i termin 28 stycznia 2008 r.

co do przeniesienia własności nieruchomości, już w wykonaniu prawa odkupu.

Następnego dnia, 22 stycznia 2008 r. prezes pozwanej spółki zaakceptował

telefonicznie wobec pracownika powódki te warunki, toteż dnia 25 stycznia 2008 r.

burmistrz B. wydał zarządzenie o wykonaniu prawa odkupu nieruchomości objętych

umową z dnia 23 stycznia 2006 r., a dnia 28 stycznia 2008 r. to uprawnienie

wykonał, składając notarialne oświadczenie. Tego samego dnia prezes pozwanej

spółki poinformowany został telefonicznie przez pracownika powódki o wykonaniu

przez nią prawa odkupu, następnego dnia wskazanymi we wcześniejszych

wywodach listami przekazano pozwanej spółce zawiadomienie o tej czynności

prawnej, co zostało awizowane dnia 30 stycznia 2008 r. Te niekwestionowane

ustalenia prowadzą do pytania, czy awizowanie przesłanych listów, zawierających

odpisy aktu notarialnego o wykonaniu prawa odkupu spełnia - w podanych

okolicznościach - warunki prawne oświadczenia woli złożonego adresatowi,

zgodnie z art. 61 § 1 k.c. Sądy obu instancji oceniły to rozbieżnie, w szczególności

Sąd II instancji, powołując się, między innymi na niepublikowany wyrok SN z dnia

15 stycznia 1990 r. w sprawie I CR 1410/89. Próbuje przez to przekonać, że do

chwili złożenia oświadczenia woli według art. 61 § 1 k.c., stosuje się reguły

doręczenia pisma procesowego według art. 139 k.p.c. Dlatego też awizowanie listu

nie wiąże się z tą chwilą, a dopiero rzeczywiste odebranie go z poczty, aż do

upływu terminu jego przechowywania na poczcie, wynikającego z odpowiednich

przepisów szczególnych.

Toku rozumowania Sądu II instancji nie można podzielić. Wprawdzie nie

musi się aż twierdzić, że pozwany celowo zwlekał z odebraniem awizowanej

przesyłki, ale w okolicznościach sprawy nie jest to potrzebne. Dowiedzione jest

przecież, że w zwykłym toku czynności pocztowych przesłane listy zawierające

przedmiotowe zawiadomienie nadeszły w środę, dnia 30 stycznia 2008 r.

5

Pierwszym, ale i wystarczającym dniem do zachowania terminu do dowiedzenia się

o niewątpliwym złożeniu oświadczenia woli o skorzystaniu z prawa odkupu

nieruchomości był czwartek, dnia 31 stycznia 2008 r. Tego dnia zarząd pozwanej

spółki mógł w swojej siedzibie zapoznać się z treścią korespondencji, po jej

odebraniu z poczty na podstawie „awizo”. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem

doktryny popartym bogatym orzecznictwem, art. 61 § 1 zd. 1 k.c. przyjmuje teorię

doręczenia oświadczenia woli z możliwością zapoznania się. Wynika to wprost

z brzmienia przepisu: „Oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest

złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego

treścią”. Wbrew zatem twierdzeniom uzasadnienia wyroku II instancji, nie jest to

żadna data łącząca się z przepisami o postępowaniu cywilnym, w których chodzi

o uznanie doręczenia pisma procesowego w sytuacjach, gdy w zwykły sposób tego

uczynić nie można. Takim celom służy powoływany art. 139 k.p.c., nazywany nawet

przepisem „o niemożności doręczenia lub odmowie przyjęcia pisma sądowego”,

inaczej określanego mianem „doręczenia zastępczego”. W przedmiotowej sprawie

w ogóle nie chodzi o takie pismo i powoływanie się na cyt. orzeczenie SN z 1990 r.

jest nieuprawnione. Wyjaśniał to już Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 28 lutego

2002 r. III CKN 1316/00 (niepubl.) i z dnia 20 stycznia 2004 r. II CK 358/02

(Wokanda 2004, nr 9, s. 6).

W sprawie niniejszej ma się do czynienia z zawiadomieniem o oświadczeniu

woli strony umowy, co w uzasadnieniu Sądu II instancji się nawet przyznaje, ale nie

ma powodu, aby art. 139 k.p.c. w ogóle brać pod uwagę. Gdyby pozwana spółka

wytłumaczyła jakimiś racjonalnymi okolicznościami niemożliwość odebrania poczty

w dniu 30 stycznia 2008 r. oraz niemożność odbierania poczty po otrzymaniu

„awizo” w kolejnych roboczych dniach w siedzibie przedsiębiorcy, który w zwykłych

okolicznościach funkcjonuje codziennie, to można by te okoliczności rozważać.

Nic takiego nie nastąpiło. Z akt sprawy wynika, że w innych przypadkach

korespondencja wskutek pozostawianego „awizo” była odbierana przez pozwanego

następnego dnia, tym zaś razem dopiero piątego dnia (list na adres spółki) oraz po

dwóch tygodniach (na adres prezesa zarządu). W doktrynie jednoznacznie się

stwierdza, że poza szczególnymi przypadkami, np. przebywania adresata

6

w szpitalu, doręczenie listu w miejscu zamieszkania lub w innym miejscu normalnej,

stałej aktywności adresata traktuje się jako spełnienie przesłanek z art. 61 k.c.

W okolicznościach sprawy, do których należy świadomość i wiedza

pozwanej, poparta uprzednią akceptacją terminu zwrotnego przeniesienia

własności nieruchomości na gminę przez prezesa pozwanej spółki, znała ona

stanowisko powódki i mogła się spodziewać otrzymania przez pocztę potwierdzenia

wykonania prawa odkupu nieruchomości. Dlatego uznać należy, że w świetle

tych wszystkich okoliczności dochowane zostały warunki prawne, zarówno samego

jednostronnego oświadczenia woli o wykonaniu prawa odkupu, złożonego

notarialnie, jak i poinformowania o tym kupującego, nieobecnego przy składaniu

samego oświadczenia (art. 61 § 1 i art. 593 § 1 zd. 1 i 2 k.c.). Orzecznictwo Sądu

Najwyższego jest pod tym względem jednoznacznie opowiadające się za takim,

racjonalnym rozumieniem art. 61 k.c., przyjmując nawet słusznie, że jeżeli

oświadczenie zostało doręczone stronie w sposób, który umożliwia powzięcie

wiadomości o treści oświadczenia, to było ono skutecznie złożone nawet wtedy,

gdy jest niewątpliwe, że faktycznie adresat z oświadczeniem się nie zapoznał

(orz. SN z dnia 16 marca 1995 r. I PRN 2/95, OSNP 1995, nr 10, poz. 229; orz. SN

z dnia 9 grudnia 1999 r. I PKN 430/99, OSNAP 2001, nr 9, poz. 309).

Należy więc uznać, że przesłanki określone w art. 61 § 1 zd. 1 k.c. są spełnione,

jeśli oświadczenie woli, skierowane do adresata, będącego przedsiębiorcą

zostanie mu przekazane pocztą na adres siedziby, przez co albo będzie się mógł

zapoznać z jego treścią najpóźniej w następnym dniu roboczym, albo, jeśli z jakiejś

przyczyny bezpośrednie doręczenie było niemożliwe, w pierwszym dniu roboczym,

w którym przesyłka mogła zostać odebrana na podstawie zawiadomienia

pocztowego (tzw. awizo). Z powyższych względów stanowisko Sądu

Apelacyjnego w niniejszej sprawie nie może zostać utrzymane. W tej sytuacji, nie

mają znaczenia w konkretnej sprawie zarzuty skargi, odnoszące się do sposobu

(ustnego, telefonicznego, pisemnego itd.) zawiadomienia o złożeniu

oświadczenia o wykonaniu prawa odkupu. Powódka, jako sprzedawca

wykonujący prawo odkupu przesłała listownie odpisy aktu notarialnego

ze złożonym oświadczeniem. Spełnia to najsurowsze wymagania odnośnie

do formy przekazania informacji o jednostronnym oświadczeniu woli

7

skierowanym do pozwanej spółki, jako kupującym, zobowiązanym następnie do

zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości, wykonania którego to

obowiązku dotyczy powództwo w niniejszej sprawie (zob. uchwała 7 sędziów SN

z dnia 20 lutego 1967 r. III CZP 88/66, OSN 1967, nr 12, poz. 224; wyrok SN

z dnia 30 maja 2000 r. IV CKN 898/00, OSN 2000, nr 12, poz. 224).

Mając na względzie powyższą analizę prawną, dokonaną w oparciu

o ustalony stan faktyczny oraz brak zarzutów skargi kasacyjnej odnoszących się do

naruszenia przepisów postępowania, Sąd Najwyższy rozstrzygnął sprawę na

podstawie art. 39816

k.p.c., orzekając także na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art.

39821

i art. 391 § 1 k.p.c. o kosztach postępowania przed Sądem II instancji

i o kosztach postępowania kasacyjnego.

jz