IV CSK 71/09

Sygn. akt IV CSK 71/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "Ł." spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko "D." spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 września 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 27 maja 2008 r. Sąd Okręgowy w G. – po ponownym

rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia przez Sąd Apelacyjny dnia 25 maja 2007

r. wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 17 października 2006 r. – powtórnie

oddalił powództwo o zapłatę 489 344, 95 zł z ustawowymi odsetkami i orzekł o

kosztach procesu.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że dnia 1 lutego 2002 r. pozwana zleciła

powódce wykonanie robót dodatkowych i zamiennych dotyczących inwestycji –

objętej umową nr [...]/99 – polegającej na wybudowaniu i wyposażeniu basenu

rekreacyjno-rehabilitacyjnego w sanatorium „B.” w K. Strony uzgodniły, że

rozpoczęcie robót może nastąpić wyłącznie na zlecenie pozwanej i po uzgodnieniu

należnego za nie wynagrodzenia.

Dnia 30 czerwca 2003 r. doszło do protokolarnego odbioru końcowego

wykonanych robót. W wymienionym protokole pozwana stwierdziła, że zlecone

powódce roboty zostały wykonane pod względem technicznym w sposób właściwy

i bez usterek. Dnia 1 lipca 2003 r. powódka wystawiła fakturę, z której wynika,

że wynagrodzenie za wykonane roboty wynosi 691 685,20 zł, i wezwała pozwaną

do zapłacenia należności do 15 lipca 2003 r. Ostatecznie jednak należne powódce

wynagrodzenie – po dokonaniu przez strony określonych kompensat – zostało

ustalone w wysokości 489 344,95 zł.

Wymienioną wyżej umowę oraz umowę [...]/02, dotyczącą

robót dodatkowych i zamiennych, powódka zawarła z Niezależnym

Samorządnym Związkiem Zawodowym, w którego imieniu – na podstawie decyzji

Prezydium Komisji Krajowej – występowała pozwana. Okazało się jednak, że

udzielone pozwanej pełnomocnictwo nie obejmowało umocowania do zawierania

umów w imieniu mocodawcy. Dnia 9 maja 2005 r. mocodawca potwierdził jedynie

zawarcie umowy [...]/99. Druga z zawartych umów jest zatem bezskuteczna.

Dnia 4 grudnia 2001 r. Zgromadzenie Wspólników pozwanej spółki podjęło

uchwałę o podwyższeniu kapitału do kwoty 8 392 500 zł (o kwotę 1 013 400 zł).

Cały podwyższony kapitał objął jedyny wspólnik NSZZ i pokrył go wkładem

niepieniężnym w postaci prawa użytkowania wieczystego nieruchomości, na której

3

znajdował się basen rekreacyjno-rehabilitacyjny w budowie. W konsekwencji

pozwana stała się użytkownikiem wieczystym gruntu i właścicielem położonego na

nim budynku sanatoryjnego.

Sąd Okręgowy uznał, że podstawę prawną dochodzonego roszczenia

stanowi art. 405 k.c. Roboty wykonane przez powódkę stanowią bowiem

przysporzenie pozwanej, odpowiadające wartości należnego powódce

wynagrodzenia. Jednakże wysokość tego wynagrodzenia okazała się sporna,

ponieważ pozwana w odpowiedzi na pozew podniosła okoliczności – jej zdaniem –

uzasadniające obniżenie wynagrodzenia (zakwestionowała zakres wykonanych

robót oraz jakość ich wykonania i cenę). W tej sytuacji Sąd uznał, że wykazanie

wysokości dochodzonego roszczenia i zakresu wykonanych robót wymagało

dowodu z opinii biegłego. Tymczasem powódka nie zgłosiła wniosku

o przeprowadzenie takiego dowodu. W konsekwencji powództwo należało więc

oddalić, ponieważ powódka nie sprostała obciążającemu ją ciężarowi dowodu

w zakresie wykazania wysokości dochodzonego roszczenia.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki. Sąd

odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik powódki

zarzucił naruszenie przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 6

w związku z art. 405 k.c. Powołując się na tę podstawę, wniósł „o uchylenie

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa”, bądź o uchylenie zaskarżonego

wyroki i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu,

albo o uchylenie obu wydanych w sprawie wyroków i przekazanie sprawy do

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w G. bądź sądowi równorzędnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uzasadnienia podstawy skargi kasacyjnej wynika, że naruszenie art. 6

w związku z art. 405 k.c., polega na tym, że Sąd błędnie uznał, iż na powódce

spoczywał – wobec podniesienia przez pozwaną okoliczności uzasadniających

4

obniżenie wysokości żądania z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia – ciężar

udowodnienia wysokości dochodzonego roszczenia i oddalił powództwo z powodu

niesprostania przez nią ciężarowi dowodu.

Kwestia ciężaru dowodu może być rozpatrywana w aspekcie procesowym

i materialnoprawnym. Aspekt procesowy (formalny) dotyczy obowiązków

(powinności) stron procesu cywilnego w zakresie przedstawiania dowodów

potrzebnych do rozstrzygnięcia sprawy. Wynika on z przepisów art. 3 i art. 232

k.p.c., które stanowią, że strony i uczestnicy postępowania są obowiązani dawać

wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania

czegokolwiek oraz wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą

skutki prawne. Aspekt materialno prawny dotyczy natomiast negatywnych skutków,

jakie wiążą się – w myśl przepisów prawa cywilnego – z nieudowodnieniem przez

stronę faktów, z których wywodzi ona skutki prawne (art. 6 k.c.).

Przyjmuje się, że przedstawienie przez stronę dowodu w celu wykazania

określonych twierdzeń o faktach sprawy, z których wywodzi ona korzystne dla

siebie skutki, nie jest jej prawem czy obowiązkiem procesowym, lecz ciężarem

procesowym, wynikającym i zagwarantowanym przepisami prawa, przede

wszystkim w jej własnym interesie. To interes strony, jakim jest wygranie procesu,

nakazuje jej podjąć wszelkie możliwe czynności procesowe w celu udowodnienia

przedstawionych twierdzeń o faktach; strony nie można zmusić do ich podjęcia.

Pojęcia tzw. ciężaru dowodu w znaczeniu formalnym i ciężaru dowodu

w znaczeniu materialnym, choć są wzajemnie zależne, ponieważ uznanie przez

sąd twierdzeń strony za udowodnione jest oparte na treści informacji uzyskanych

dzięki zebranym środkom dowodowym, nie mogą być utożsamiane, albowiem

materialny ciężar dowodu traktuje się nie jako powinność dowodzenia, lecz jako

regułę określająca, która strona poniesie negatywne skutki nieudowodnienia

określonych twierdzeń o faktach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Podniesiony przez skarżącą zarzut dotyczy uregulowanego w art. 6 k.c.

ciężaru dowodu w znaczeniu materialnoprawnym. Chodzi bowiem o regułę

wskazującą, która ze stron poniesie negatywne skutki w wypadku, gdy sąd uzna

określone twierdzenia za nieudowodnione.

5

Zgodnie z art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która

z faktu tego wywodzi skutki prawne. Opierając się na tej regule, doktryna

i judykatura przyjmują zgodnie, że powód powinien udowodnić fakty, z których

wywodzi dochodzone roszczenie, a pozwany – fakty uzasadniające jego zarzuty

przeciwko roszczeniu powoda; fakty tamujące lub niweczące roszczenie powinien

udowodnić przeciwnik tej strony, która wystąpiła z roszczeniem, a więc w zasadzie

pozwany (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 października 1969 r., II PR

313/69, OSNC 1970, nr 9, poz. 147; z dnia 20 kwietnia 1982 r., I CR 79/82,

niepubl.; z dnia 19 listopada 1997 r., I PKN 375/97, OSNP 1998, nr 18, poz. 537;

z dnia 11 czerwca 1999 r., II CKN 390/98, OSNC 1999, nr 12, poz. 217).

O tym, co strona powinna udowodnić w konkretnym procesie decydują

przede wszystkim: przedmiot sporu, prawo materialne regulujące określone

stosunki prawne i prawo procesowe normujące zasady postępowania

dowodowego. Powódka w sprawie, w której został wydany zaskarżony wyrok,

dochodzi roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Rozmiar tego

roszczenia określiła jako odpowiadające uzgodnionemu przez strony

wynagrodzeniu za wykonane roboty budowlane i przedstawiła stosowne dowody.

Nie ma przeszkód, aby równowartość ustalonego – jak się okazało na podstawie

nieważnej umowy – wynagrodzenia dochodzić na podstawie przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu (por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 7 listopada

2007 r., II CSK 344/07, niepubl.). W tej sytuacji powódka (zubożona) powinna

udowodnić przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia (wzbogacenie, zubożenie,

związek między nimi, rozmiar roszczenia). Udowodnienie okoliczności

zmniejszających lub wykluczających roszczenie z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia obciąża natomiast pozwaną (wzbogaconą). Podnosząc zatem

w odpowiedzi na pozew okoliczności uzasadniające obniżenie dochodzonego

roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, pozwana powinna

je udowodnić, ponieważ ona wywodzi z nich skutki prawne. W konsekwencji

negatywne skutki niesprostania ciężarowi dowodu w tym zakresie nie mogą

obciążać powódki, gdyż nie można ich wyciągać w stosunku do strony

nieobciążonej ciężarem dowodu w znaczeniu materialoprawnym. Zarzut wydania

6

zaskarżonego wyroku z naruszeniem art. 6 w związku z art. 405 k.c. należało więc

uznać za uzasadniony.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).