V CSK 458/08

Sygn. akt V CSK 458/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa E.P., N.L., R.P. i R.P.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta B.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 30 lipca 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną; zasądza od strony pozwanej na

rzecz powodów kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w B. wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2008 r. dokonał

uzgodnienia treści księgi wieczystej KW [...], prowadzonej w tymże Sądzie

Rejonowym dla nieruchomości położonej w B. przy ul. M. 17, z rzeczywistym

stanem prawnym w ten sposób, że w dziale II w miejsce wpisu Skarbu Państwa

wpisał jako właścicieli R.P., R.P., E.P. i N.L. po ¼ części.

Sąd Rejonowy poczynił następujące ustalenia:

Postanowieniem z dnia 14 września 2005 r. Sąd Rejonowy w B. utrzymał w

mocy zaskarżony skargą na orzeczenie referendarza sądowego wpis w wyżej

opisanej księdze wieczystej na mocy którego w dziale II w miejsce R.P., R.P., E.P. i

N.L. wpisany został jako właściciel Skarb Państwa. Apelację od powyższego

postanowienia Sąd Okręgowy w B. oddalił postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2007

r., następnie Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 12 grudnia 2007 r. oddalił

skargę kasacyjną. Podstawą dokonanego wpisu była decyzja Ministra Finansów z

dnia 6 maja 2005 r., w której stwierdzono przejście na rzecz Skarbu Państwa

przedmiotowej nieruchomości stanowiącej własność R.P., R.P., E.P. i N.L.

Powodowie nabyli spadek po B.P., zmarłym 1 maja 1957 r., po ¼ części, co

zostało stwierdzone postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z dnia 21 lutego 2001

r. Powodowie nie składali wniosku o odszkodowanie, nie brali udziału w

postępowaniu przed Komisją do spraw odszkodowań w USA, nie otrzymali

żadnego odszkodowania, nie składali oświadczeń o zrzeczeniu się swoich praw.

Komisja Stanów Zjednoczonych do spraw uregulowania Roszczeń

Zagranicznych decyzją [...], na podstawie wniosku zarejestrowanego w Komisji na

mocy układu pomiędzy rządem USA a rządem PRL podpisanego 16 lipca 1960 r.

przyznała odszkodowanie J.P., R.P., E.P. i T.P. za prawo własności spornej

nieruchomości, jednocześnie osoby te złożyły przed Amerykańską Komisją

Odszkodowawczą oświadczenia o zrzeczeniu się praw do tej nieruchomości.

Sąd Rejonowy po rozważeniu przepisów ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r.

o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisu na rzecz Skarbu Państwa w oparciu

o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12,

3

poz. 65) oraz kwestii łączących się ze związaniem Sądu w postępowaniu cywilnym

decyzjami administracyjnymi doszedł do przekonania, że uprawnienie Sądu do

samodzielnego ustalania okoliczności faktycznych, tworzących podstawę

rozstrzygnięcia nie może być w świetle art. 233 k.p.c. poddawane w wątpliwość.

Ewentualne ograniczenia w tym względzie musiałyby wynikać z uregulowania

ustawowego, co ma miejsce w przypadku skazującego wyroku karnego (art. 11

k.p.c.). Kognicja Sądu nie może być ograniczona również, co do możliwości

wywodzenia dalszych skutków cywilno[prawnych z faktów poddanych ocenie

organu administracyjnego w sytuacji, w której decyzja administracyjna tych

dalszych skutków nie dotyczy.

Sąd Rejonowy uznał, że oświadczenia o zrzeczeniu się majątku przed

Amerykańską Komisją Odszkodowawcza złożyły osoby nieuprawnione. Nie może

być mowy o pozbawieniu powodów ich prawa własności, gdyż Skarb Państwa nie

wykazał istnienia podstawy prawnej nabycia spornej nieruchomości.

Apelację pozwanego od wyroku Sądu pierwszej instancji Sąd Okręgowy w B.

oddalił wyrokiem z dnia 30 lipca 2008 r. Sąd Okręgowy dodatkowo ustalił, że w

dziale II księgi wieczystej KW [...] jako pierwszy został wpisany J.P. syn B. i E. na

podstawie wniosku z dnia 29 października 1992 r. oraz postanowienia Sądu

Rejonowego w B. z dnia 23 kwietnia 1992 r. w sprawie o stwierdzenie nabycia

spadku po B.P. zmarłym w dniu 1 maja 1957 r. J.P. został wpisany w dziale II w

dniu 16.11.1993 r. Wpis ten wykreślono. Jako drugi w tym dziale figurował wpis na

rzecz następujących osób: R.P., N.L., R.P. i E.P. po ¼ części na rzecz każdego z

nich. Wpisano 24 maja 2004 r. Wpis ten wykreślono. Trzeci i ostatni wpis

właściciela dotyczy Skarbu Państwa na podstawie wniosku z dnia 17 maja 2005 r.

oraz decyzji Ministra Finansów z dnia 6 maja 2005 r. Wpisano 10 czerwca 2005 r.

W ocenie Sądu Okręgowego z powyższych ustaleń wynika, że w dacie

wejścia w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach

wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe

umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych, czyli w dniu 17 kwietnia 1968 r.

rzekomi spadkobiercy B.P. zrzekający się własności nieruchomości na rzecz

Skarbu Państwa nie byli wpisami w księdze wieczystej. Gdyby byli wpisani

4

zadziałałaby rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych z art. 5 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece.

Sąd Okręgowy rozstrzygając kwestie związania sądu w sprawie

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym treścią

decyzji Ministra Finansów wydaną w oparciu o ustawę z dnia 9 kwietnia 1968 r.

o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w parciu

o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych nie stwierdził aby

powołana ustawa ustanawiała reżim związania decyzją Ministra Finansów

w sprawach o prawo własności. Art. 2 tej ustawy odnosi się do wpisu do księgi

wieczystej i był do tej pory rozumiany w ten sposób, że związanie dotyczy

postępowania w przedmiocie wpisu. Wszystkie organy i sądy, które dotychczas

zajmowały się tą sprawą wyraziły jednomyślny pogląd, że spór o własność jest

możliwy i należy do drogi procesu cywilnego. Chronologicznie taki pogląd został

wyrażony na etapie wydawania przez Ministra Finansów decyzji z dnia 6 maja

2005 r., potem na etapie rozstrzygnięcia Sądu Administracyjnego, następnie na

etapie postępowania wieczystoksięgowego w przedmiocie wpisu oraz

postępowania apelacyjnego dotyczącego wpisu.

W ocenie Sądu Okręgowego w rozpoznawanej sprawie znajduje

zastosowanie wykładnia prawa przedstawiona w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

12 maja 2005 r., III CK 565/04, zgodnie z którą przy rozpoznaniu powództwa

z art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece sądowi nie wolno badać

ważności decyzji administracyjnej, jednakże sąd ma obowiązek badania

rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości dla której prowadzona jest księga

wieczysta. Sąd bada prawo własności takiej nieruchomości, a więc ocenia

skuteczność zdarzenia cywilnoprawnego, z którego wywodzi się prawo. Jeżeli tym

zdarzeniem jest decyzja, wówczas obowiązkiem sądu jest rozważyć dla potrzeb

postępowania cywilnego czy istotnie zdarzenie takie wprowadziło, czy też nie

dokonało zmiany prawa własności konkretnej nieruchomości.

Powołana decyzja Ministra Finansów z dnia 6 maja 2005 r. nie dokonała zmiany

prawa własności przedmiotowej nieruchomości, gdyż była decyzją deklaratoryjną,

zaś do zmiany stanu prawnego nieruchomości mogło dojść tylko na skutek

ziszczenia się stanu faktycznego obejmującego zrzeczenie się przez właściciela

5

nieruchomości praw do niej, przyznanie odszkodowania za tę nieruchomość

i wejście w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r.

Ten stan faktyczny prowadzący do zmiany właściciela nieruchomości nie ziścił się.

Brakującym elementem była okoliczność, że spadkobiercy B.P. nie wzięli udziału w

postępowaniu przed Amerykańską Komisją Odszkodowawczą, co spowodowało, że

nie mogło nastąpić przejście własności nieruchomości zgodnie z powołaną ustawą.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany wniósł skargę kasacyjną.

W skardze zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny

wpływ na wynik sprawy tj.

- art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych

wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy

o uregulowaniu roszczeń finansowych przez zakwestionowanie wpisu do księgi

wieczystej dokonanego na podstawie tego przepisu, pomimo, że nie została

usunięta z obrotu decyzja administracyjna stanowiąca podstawę wpisu;

- art. 2 § 3 k.p.c. poprzez rozstrzygnięcie kwestii, której rozpoznanie zostało

przekazane przez przepisy szczególne do właściwości organów innych niż sąd

powszechny;

- art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed

sądami administracyjnymi przez podjęcie rozstrzygnięcia sprzecznego z treścią

prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 6 marca

2006 r., w którym Sąd oddalił skargę na decyzję Ministra Finansów z dnia 17

czerwca 2005 r.;

- art. 2, 7 i 10 Konstytucji przez nieuwzględnienie zasad Konstytucyjnych

wyrażonych we wskazanych przepisach.

Zarzucono także naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie

art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece przez

przyjęcie, że w stanie faktycznym ustalonym w niniejszej sprawie istnieje

niezgodność między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej KW [...] Sądu Rejonowego w B. a rzeczywistym stanem prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Istota zagadnienia sprowadza się do oceny zakresu orzekania oraz zakresu

mocy wiążącej decyzji Ministra Finansów utrzymanej w mocy przez Wojewódzki

Sąd Administracyjny. Zakres ten określony został przepisami ustawy z dnia

9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu

Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń

finansowych, gdyż na podstawie przepisów wymienionej ustawy decyzja została

wydana. Ponieważ zaś – zgodnie z treścią art. 1 pkt 1 ustawy – ma ona

zastosowanie tylko do wpisów na rzecz Skarbu Państwa w księgach wieczystych

tytułu własności, przeto zakres deklaratoryjnego stwierdzenia o przejściu na rzecz

Skarbu Państwa nieruchomości na podstawie umowy międzynarodowej ogranicza

się wyłącznie do kwestii uzyskania przez Skarb Państwa tytułu własności jako

podstawy wpisu do księgi wieczystej, a nie prawa własności. Minister Finansów po

ustaleniu, że zostały spełnione określone przesłanki na podstawie art. 2 ustawy

z dnia 9 kwietnia 1968 r., obowiązany był do wydania decyzji stwierdzającej

przejście na rzecz Skarbu Państwa prawa własności spornej nieruchomości, która

była podstawą wpisu do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela tej

nieruchomości. Minister Finansów nie był natomiast uprawniony do kwestionowania

ustaleń Komisji Stanów Zjednoczonych do spraw uregulowania Roszczeń

Zagranicznych i dokonywania ustaleń samodzielnych sprzecznych z ustaleniami

Komisji. Jeżeli w wyniku wydania tej decyzji powstał spór co do prawa własności tej

nieruchomości, to uprawnionym do jego rozstrzygnięcia jest sąd powszechny.

Wbrew odmiennej ocenie skarżącego Sąd Okręgowy nie kwestionował

decyzji administracyjnej Ministra Finansów, ani wyroku Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego. Ostateczna decyzja Ministra Finansów upoważniała do wpisu

w księdze wieczystej i taki wpis został dokonany. Wpis w księdze wieczystej na

podstawie decyzji administracyjnej nie może stanowić przeszkody w wytoczeniu

powództwa opartego na art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece,

wręcz przeciwnie, dopiero dokonanie wpisu przesądza o możliwości wystąpienia

z roszczeniem opartym na podstawie art. 10 ust. 1. Ponieważ zarzuty skargi

kasacyjnej dotyczące naruszenia wszystkich wskazanych w niej przepisów prawa

opierają się na wadliwym założeniu, że ostateczna decyzja Ministra Finansów

wydana została nie tylko dla dokonania wpisu w Księdze wieczystej ale kreuje

7

prawo własności Skarbu Państwa, niezależnie od tego komu własność

przysługiwała przed wydaniem decyzji, zarzuty te uznać należy za chybione.

Nie bez znaczenia jest, że zarówno Minister Finansów., Wojewódzki Sąd

Administracyjny jak również Sąd obu instancji w postępowaniu

wieczystoksięgowym odmówiły badania czy powodom przysługuje prawo własności

spornej nieruchomości odsyłając ich na drogę procesu. W tej sytuacji podzielenie

stanowiska skarżącego prowadziłoby w istocie nie tylko do pozbawienia powodów

prawa do sądu, ale pozbawiałoby ich prawa do rozpatrzenia sprawy przez

jakikolwiek organ Państwa.

Z powyższych względów na mocy art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji.