I CSK 469/08

Sygn. akt I CSK 469/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa J.Z.

przeciwko J. S.A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 24 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

1. odrzuca skargę kasacyjną w części rozstrzygnięcia Sądu

Apelacyjnego dotyczącego roszczenia powódki G.Z.,

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części,

3. zasądza kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) złotych od

powoda J.Z. na rzecz pozwanego, tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 27 lipca 2007 r. zasądził od pozwanej

J. S.A. na rzecz powodów: J.Z. kwotę 679.398,30 złotych i G.Z. kwotę 916.957,90

złotych wraz z kosztami.

Sąd ten ustalił, że w 2000 r. „J.", będąca poprzednikiem pozwanej udzieliła

Spółce z o.o. „A." pożyczki na kwotę 2.500.000 złotych. Powodowie byli

poręczycielami tej pożyczki. Przed terminem zwrotu pożyczki powodowie sprzedali

pożyczkodawcy nieruchomości za łączną kwotę 1.596.356,20 złotych, a cena

sprzedaży została zarachowana na poczet spłaty pożyczki. Dłużnik nie spłacił

pożyczki w terminie i pożyczkodawca, będący pozwanym w niniejszej sprawie

uzyskał w postępowaniu upominawczym nakaz zapłaty na kwotę 5.071.353,57

złotych. Na kwotę tę składały się, poza kwotą pożyczki także skapitalizowane

odsetki. W wyniku egzekucji wierzyciel otrzymał kwotę 5.455.065,67 złotych od

dłużnika i poręczycieli. Pożyczka została w rzeczywistości rozliczona z nadpłatą, co

najmniej o kwotę 1.592.187 złotych, czyli o wartość poręczenia udzielonego przez

powodów.

Powództwo wniesione przez powodów przeciwko „J." S.A. i „A." Spółce z

o.o. zostało oddalone prawomocnie w 2006 r. z powodu nie udowodnienia

przesłanek odpowiedzialności, zarówno z tytułu czynu niedozwolonego, jak i

nienależytego wykonania umowy pożyczki oraz poręczenia. Roszczenie regresowe

skierowane przeciwko „A." Sp. z o.o., oparte na art. 518 § 1 pkt 1 k.c. zostało

uznane za przedawnione. W tej sytuacji, zdaniem Sądu wydającego wyrok w I

instancji, należało oprzeć powództwo na przepisach o nienależnym świadczeniu.

Roszczenie stało się wymagalne przeciwko J. SA. w oparciu o te przepisy, ze

względu na odpadnięcie podstawy prawnej świadczenia (art. 410 § 2 k.c.), ponad

kwotę wynikającą z umowy pożyczki i poręczenia.

Apelacja pozwanego zarzuciła naruszenie art. 410 § 2 k.c. przez jego

niewłaściwe zastosowanie oraz art. 233 § 1 i art. 316 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie

dowolnej oceny materiału dowodowego bez jego wszechstronnego rozważenia,

3

a także art. 328 § 2 k.p.c. przez niewskazanie i nie uzasadnienie w sposób

prawidłowy podstawy prawnej wyroku. Sąd Apelacyjny podzielił zastrzeżenia strony

pozwanej i zmienił wyrok Sądu I instancji, oddalając powództwo w całości.

Skarga kasacyjna jest oparta na obu podstawach wskazanych w art. 3983

§ 1 k.p.c. Zarzuty naruszenia prawa materialnego dotyczą art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

w zw. z art. 410 § 2 k.c. i art. 883 k.c. (błędnie określonego jako przepisu k.p.c.)

przez ich niewłaściwe zastosowanie lub niezastosowanie. Naruszenie prawa

procesowego odnosi się do art. 233 § 1 i art. 316 § 1 k.p.c., poprzez błędne

ustalenia faktyczne, a ze względu na ten zarzut, także naruszenia prawa

materialnego, to jest art. 883 k.c. w związku z art. 494 § 1 k.p.c. W uzasadnieniu

skargi kasacyjnej zarzuca się pozwanej Spółce podstępne działanie wobec

powodów przy udzielaniu pożyczki, za którą powodowie poręczyli, jak też odwołuje

do postępowania karnego prowadzonego przeciwko osobom związanym

bezpośrednio z pozwanym, w związku z przestępstwami popełnionymi przy

zawieraniu umowy, której dotyczyło poręczenie, wreszcie działania na szkodę

spółki będącej pożyczkobiorcą, a następnie włączonej do pozwanego. Wnioski

skarżącego obejmują uchylenie w całości zaskarżonego wyroku lub uchylenie tego

wyroku i zasądzenie na rzecz powoda dochodzonych kwot.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest niezasadna.

Najpierw należy rozstrzygnąć kwestię procesową która się pojawia w treści

skargi. Powód J.Z. poinformował w niej o nabyciu w drodze darowizny od powódki

G.Z. całej wierzytelności i w związku z tym wniósł skargę samodzielnie, już jako

jedyny powód. Tymczasem, zgodnie z art. 192 pkt 3 k.p.c. jednym ze skutków

doręczenia pozwu jest to, że „zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych

sporem, nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy, nabywca może jednak wejść na

miejsce zbywcy za zezwoleniem strony przeciwnej". Z akt sprawy, w tym z

odpowiedzi na skargę kasacyjną wynika, że takiej zgody pozwanego nie było, więc

skarga dotyczy tylko kwoty dochodzonej przez skarżącego i tylko w zakresie

zarzutów, które mu indywidualnie przysługują. W tej sytuacji należało odrzucić

4

skargę kasacyjną w tej części rozstrzygnięcia Sądu II instancji, która dotyczy

roszczenia powódki G.Z.

W odniesieniu do zarzutów podniesionych przez J.Z. stwierdzić należy, że w

okolicznościach tej sprawy, nie przysługuje mu roszczenie oparte na przepisach o

nienależnym świadczeniu mimo, że w przypadku przedawnienia roszczenia

służącego powodowi do dłużnika na podstawie art. 518 § 1 k.c. zazwyczaj można

się posłużyć, co powszechnie przyjmuje doktryna prawa, konstrukcją

bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnego świadczenia, art. 410 § 2 k.c. w zw. z

art. 405 k.c.). W tym przypadku tak nie jest, ponieważ dotychczasowi powodowie w

tej sprawie spełnili świadczenie jako poręczyciele wtedy, gdy ich zobowiązanie nie

było wymagalne. Spowodowane to było z kolei tym, że nie zostały spełnione

przesłanki z umowy poręczenia.

Z art. 876 § 1 k.c. wynika, że poręczenie jest umową przez którą poręczyciel

zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby

dłużnik zobowiązania nie wykonał. Tymczasem powodowie spełnili świadczenia

wynikające z poręczenia mimo, że wierzyciel ich do tego jeszcze nie wzywał.

Wykonanie to na moment spełniania świadczenia wypełniało przesłanki z art. 518

§ 1 k.c., jako spłacenie wierzyciela przez osobę trzecią, trudno je jednak uznać

wtedy za wykonanie zobowiązania z umowy poręczenia, jako zobowiązania

akcesoryjnego wobec zobowiązania dłużnika (art. 879 § 1 k.c.). Późniejsze nie

wykonanie zobowiązania przez dłużnika i potrzeba wyegzekwowania należności na

drodze sądowej nie ma dla tej kwestii znaczenia. W rezultacie doszło do wskazanej

wcześniej nadpłaty, należy zatem uznać, że świadczenie poręczycieli nie było

potrzebne dla zaspokojenia wierzyciela. W postępowaniu nie zostało wywiedzione,

z jakiej przyczyny prawnej powodowie spełniali świadczenia na rzecz pozwanej

Spółki, zanim należałoby to czynić z tytułu umowy poręczenia. Nie ma to znaczenia

dla stwierdzenia, że ze strony powoda J.Z. było to świadczenie na rzecz

pozwanego (sprzedanie nieruchomości) nie wynikające z zobowiązania, jakie na

chwilę jego spełniania rodziła umowa poręczenia.

Mimo to, świadczenie powoda, z natury swojej nienależne, nie podlega

zwrotowi. Z art. 411 pkt 1 k.c. wynika, że nie można żądać zwrotu świadczenia, jeśli

5

spełniający to świadczenie wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany

(wyjątki, które przepis wymienia nie mają w tym przypadku zastosowania).

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że wyczerpuje on przesłanki tego przepisu,

skoro spełnienie świadczenia nastąpiło zanim powód, jako poręczyciel dowiedział

się, że dłużnik świadczenia nie spełnił, albo, że to od niego wierzyciel oczekuje

spełnienia świadczenia (por. orz. SN z dnia 18 lipca 1952 r. C 809/52, OSN 1954,

nr II, poz. 27). Z kolei, art. 411 pkt 4 k.c. również wyłącza żądanie zwrotu

świadczenia, jeżeli świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stała się

wymagalna. I ten przepis jest wypełniony w ustalonym stanie faktycznym. Jeśli by

nawet uznać, że ze względu na świadczenie powoda nastąpiło bezpodstawne

wzbogacenie wierzyciela, który uzyskał nadpłatę ponad wierzytelność i, że to

nastąpiło kosztem powoda, jako poręczyciela, a podstawa jego świadczenia

odpadła wskutek spełnienia świadczenia wobec wierzyciela (art. 410 § 2 w zw.

z art. 405 k.c.), to i tak powód spełnił swoje świadczenie, jak to zostało powyżej

wykazane, zanim wierzytelność stała się wymagalna, mało tego, wymagalna i tak

się nie stała. Utracił zatem w tym przypadku roszczenie o zwrot na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (nienależnym świadczeniu); por. wyrok

SN z dnia 23 maja 1980 r. IV PR 200/80, LEX nr 8238. Nie oznacza to oczywiście,

że jeśli spełnienie świadczenia nie nastąpiłoby w takich okolicznościach, jak

w niniejszej sprawie, to poręczyciel nie mógłby skorzystać z przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu wobec wierzyciela, jeśli utracił możliwość

dochodzenia roszczenia od dłużnika, jak też na podstawie innych przepisów, co jest

podnoszone w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Zatem uogólniając powyższą sytuację można stwierdzić, że w przypadku,

w którym poręczyciel utracił możliwość dochodzenia wobec dłużnika świadczenia

spełnionego względem wierzyciela, tak jak w sprawie niniejszej z powodu

przedawnienia roszczenia wynikającego z art. 518 § 1 k.c., a wierzyciel otrzymał od

dłużnika świadczenie przewyższające wierzytelność, to oparcie roszczenia

poręczyciela wobec wierzyciela na przepisach o nienależnym świadczeniu, ze

względu na odpadnięcie podstawy prawnej świadczenia (art. 410 § 2 w zw.

z art. 405 k.c.), może mieć miejsce tylko wtedy, gdy spełnienie świadczenia przez

poręczyciela nie nastąpiło w okolicznościach wskazanych w art. 411 k.c.

6

Wobec powyższego nie jest potrzebne odrębne rozważanie zarzutów,

odnoszących się do naruszenia przez zaskarżony wyrok przepisów postępowania

cywilnego, jako że połączone one zostały w skardze kasacyjnej z rozważonymi już

przepisami materialnoprawnymi. Zarzuty odnoszące się do ustalonego stanu

faktycznego nie podlegają ocenie Sądu Najwyższego, nie mogą też być

uwzględnione w postępowaniu kasacyjnym nowe fakty, przytaczane w związku ze

sprawą, przez skarżącego (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c., a o kosztach rozstrzygnął na podstawie art. 98 k.p.c.

w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.