I CSK 510/08

Sygn. akt I CSK 510/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Wojciech Jan Katner

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa J.Ł., J.S., T.G., W.K., A.K., W.R., A.M., P.U. i L.M.

przeciwko M. Spółce z o.o.

o stwierdzenie nieważności lub uchylenie uchwały Nadzwyczajnego Zgromadzenia

Wspólników z dnia 10 marca 2006 r.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powodowie [...] wnieśli o stwierdzenie nieważności lub na wypadek nie

uwzględnienia tego żądania o uchylenie uchwały wspólników M. Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, podjętej na zgromadzeniu wspólników w dniu 10

marca 2006 r. w przedmiocie podwyższenia kapitału zakładowego o kwotę 205.000

zł. Wyrokiem z dnia 20 lutego 2007 r. Sąd Okręgowy w W. uchylił uchwałę. Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2008 r. oddalił apelację pozwanej od tego

wyroku. Rozstrzygnięcie to zostało oparte na ustaleniu, że jeden ze wspólników –

A.K. nie został zawiadomiony o zgromadzeniu, na którym podjęta została uchwała,

a drugi – J.S. został dopuszczony do głosowania tylko z prawem jednego głosu,

podczas gdy posiadał on dwadzieścia osiem udziałów. Sąd Apelacyjny nie podzielił

stanowiska pozwanej, według którego A.K. i J.S. utracili status wspólników,

albowiem ich udziały uległy umorzeniu. Wprawdzie w dniu 18 lipca 2002 r. pozwana

rozwiązała z nimi umowę o pracę, a § 11 umowy spółki w brzmieniu wówczas

obowiązującym przewidywał przymusowe umorzenie udziałów w przypadku

rozwiązania umowy o pracę, ale to postanowienie umowy Sąd Apelacyjny uznał za

zapis zmierzający do obejścia prawa (instytucji wyłączenia wspólnika – art. 266 § 1

k.s.h.) i w konsekwencji umorzenie udziałów w oparciu o to postanowienie za

„bezpodstawne”. Przyjął, że nie zawiadomienie o zgromadzeniu wspólników A.K. i

nie dopuszczenie do głosowania J.S. wszystkimi posiadanymi przez niego

udziałami uzasadnia stwierdzenie nieważności zaskarżonej uchwały, jako

sprzecznej z ustawą (art. 252 § 1 k.s.h.). Wprawdzie Sąd pierwszej instancji uchylił

uchwałę (art. 249 § 1 k.s.h.), ale zdaniem Sądu Apelacyjnego „orzeczenie Sądu

Okręgowego ostatecznie należało uznać za zasługujące na aprobatę, albowiem

eliminuje z porządku prawnego wadliwą uchwałę”.

Wyrok wymieniony na wstępie zaskarżyła skargą kasacyjną pozwana.

Podstawą skargi jest I. naruszenie prawa materialnego – 1) art. 250 k.s.h., 2)

art. 254 § 1 i 4 oraz art. 2 k.s.h. i art. 58 k.c., 3) art. 249, 252 i 254 k.s.h. a także

II. naruszenie przepisów postępowania, a to art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1,

art. 378 § 1, art. 316 § 1 w zw. z art. 391 § 1, art. 212 w zw. z art. 391 § 1, art. 217

§ 2, art. 224 § 1, art. 382, art. 227, art. 232, art. 233 § 1 w zw. z art. 391 § 1

i art. 47912

§ 1 k.p.c. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Podstawa skargi kasacyjnej w postaci naruszenia przepisów postępowania

nie uzasadnia uwzględnienia skargi. Jeżeli nawet w skardze zasadnie zarzucono

naruszenie przepisów postępowania, to uchybienia te nie mogły mieć istotnego

wpływu na wynik sprawy.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku wprawdzie w ogóle nie odnosi się

do kwestii legitymacji procesowej powodów, ale zawiera wyjaśnienie podstawy

faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia pozwalające na kontrolę wyroku w ramach

podstaw kasacyjnych, na których oparta została skarga kasacyjna (art. 39813

§ 1

k.p.c.).

Zarzut naruszenia art. 316 § 1 w zw. z art. 391 k.p.c. skarżąca oparła

na twierdzeniu o przyznaniu przez pełnomocnika powodów na rozprawie

przed Sądem Apelacyjnym w dniu 23 kwietnia 2008 r. faktu umorzenia udziałów

wszystkich powodów z wyjątkiem A.K. Jednakże protokół rozprawy nie stwierdza

zaistnienia tego zdarzenia. Nie uwzględnienie go przez Sąd Apelacyjny nie może

zatem być przedmiotem skutecznego zarzutu.

Podstawę zaskarżonego wyroku stanowi m.in. ustalenie treści umowy spółki

w chwili rozwiązania umowy o pracę z A.K. i J. S. (18 lipca 2002 r.), tj. w chwili

miarodajnej dla oceny, czy na skutek rozwiązania z nimi umowy o pracę udziały ich

uległy umorzeniu, a co za tym idzie, czy w chwili podejmowania zaskarżonej

uchwały mieli oni status wspólników. Dla oceny tej nieustalenie zmiany umowy

spółki dokonanej w dniu 3 grudnia 2005 r. nie miało znaczenia. Nie ustalenie tej

zmiany nie wpłynęło na rozstrzygnięcie sprawy także i dlatego, że podstawą

uchylenia zaskarżonej uchwały nie była ocena jej zgodności z umową spółki

(o treści obowiązującej w chwili podejmowania tej uchwały) lecz stwierdzenie

uchybień formalnych przy podejmowaniu uchwały.

Ze względu na przepis art. 3983

§ 1 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej

nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Podstawy tej

nie może zatem stanowić m.in. zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

Umorzenie udziałów A.K. i J.S. było argumentem obrony pozwanego w

sprawie. Powodowie nie mieli obowiązku już w pozwie zamieszczać twierdzenia,

4

że udziały nie zostały umorzone i zgłaszać dowody na poparcie tego twierdzenia

(art. 47912

§ 1 k.p.c.).

II. 1. Dla uzasadnienie zarzutu naruszenia art. 250 k.s.h. skarżąca powołała

się na fakt umorzenia udziałów wszystkich powodów. Kwestię umorzenia

udziałów Sąd Apelacyjny rozważał jedynie co do powodów A.K. i J.S. W sprawie

brak jest ustalenia o umorzeniu udziałów pozostałych powodów.

Ponieważ w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2

k.p.c.), co do tych powodów zarzut naruszenia art. 250 k.s.h. jest niezasadny.

Uznanie przez Sąd Apelacyjny, że nie doszło do umorzenia udziałów powodów

A.K. i J.S. nie było wynikiem zastosowania (nie zastosowania) art. 250 k.s.h.

Przyjęcie na podstawie tego przepisu, że są oni legitymowani do zaskarżenia

uchwały wspólników było konsekwencją ustalenia, że są oni wspólnikami pozwanej.

Ocena prawidłowości tego ustalenia wiąże się zaś z kolejnym zarzutem

podniesionym w skardze kasacyjnej w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

2. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 254 § 1 i 4 oraz art. 2 k.s.h.

i art. 58 k.c. należy zauważyć, że przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, iż na skutek

rozwiązania umowy o pracę z powodami A.K. i J.S. nie nastąpiło umorzenie ich

udziałów, było wynikiem uznania przez ten Sąd, że § 11 umowy spółki w brzmieniu

wówczas obowiązującym, który zdaniem pozwanej był podstawą przymusowego

umorzenia udziałów, jest postanowieniem zmierzającym do obejścia prawa, wobec

czego – jak należy rozumieć stanowisko Sądu – jest postanowieniem nieważnym i

nie dawał on podstawy do umorzenia udziałów. Wbrew temu co utrzymuje

skarżąca, Sąd Apelacyjny nie stwierdził w ten sposób nieważności uchwały

wspólników, która nie została we właściwym trybie zaskarżona (art. 249 i art. 252

k.s.h.), wobec czego obowiązywała w stosunkach pomiędzy spółką a wspólnikami

(chociaż stosownie do art. 252 § 4 k.s.h. upływ terminów do zaskarżenia uchwały

nie wyłącza możliwości podniesienia zarzutu jej nieważności). Jak wynika z ustaleń

stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku (brak w tym zakresie odmiennych

ustaleń), § 11 umowy spółki w brzmieniu obowiązującym w chwili rozwiązania

umowy o pracę z powodami A.K. i J.S. nie był wynikiem uchwały wspólników o

zmianie umowy spółki, ale był postanowieniem umowy zawartej przy powstaniu

5

spółki. Nie mógł więc on być kwestionowany w drodze powództwa o uchylenie (art.

249 k.s.h.) albo stwierdzenie nieważności uchwały wspólników (art. 252 k.s.h.).

Wprawdzie sąd rejestrowy badał, czy dołączona do zgłoszenia spółki do rejestru

umowa spółki jest zgodna pod względem formy i treści z przepisami prawa (art. 23

ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst

jedn.: Dz.U z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.), ale nie wyłącza to zarzutu, że jest

ona (zawarte w niej postanowienie) nieważna, jako sprzeczna z ustawą, ma na celu

obejście ustawy albo jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Podstawą stwierdzenia nieważności – na użytek sprawy, w której podniesiony

został zarzut nieważności – jest przepis art. 58 k.c. w związku z art. 2 k.s.h.

Omawianym zarzutem rozpoznawanej skargi kasacyjnej nie objęta została

kwestia zasadności uznania przez Sąd Apelacyjny, że § 11 umowy spółki

w brzmieniu, które podlegało ocenie, jest nieważny. Kwestia ta uchyla się więc

spod oceny Sądu Najwyższego (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

3. Zarzucając naruszenie art. 249, 252 i 254 k.s.h. skarżąca ma rację,

że uchylenie zaskarżonej uchwały orzeczone przez Sąd Apelacyjny nastąpiło

pomimo braku stwierdzenia istnienia przesłanek do takiego rozstrzygnięcia.

W sprawie nie zostało bowiem ustalone, że treść uchwały wspólników z dnia

10 marca 2006 r. w przedmiocie podwyższenia kapitału zakładowego jest

sprzeczna z umową spółki bądź dobrymi obyczajami i godzi w interesy spółki

lub ma na celu pokrzywdzenie wspólnika (art. 249 § 1 k.s.h.). Wprawdzie uchwała

wspólników może być sprzeczna z ustawą, jeżeli przy jej podjęciu naruszone

zostały przepisy ustawy określające zasady podejmowania uchwał (uchybienia

formalne), ale takie uchybienia mogą powodować nieważność uchwały (art. 252 § 1

k.s.h.) tylko wówczas, gdy miały wpływ na treść uchwały. Pogląd taki, znajdujący

zastosowanie do powództw dotyczących uchwał organów różnych osób prawnych

i jednostek organizacyjnych nie będących osobami prawnymi, należy przyjąć

za utrwalony w orzecznictwie (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 grudnia

1998 r., I CKN 243/98, OSNC 243/98, z dnia 16 października 2002 r. IV CKN

1351/00, OSNC 2004, nr 3, poz. 40, z dnia 8 lipca 2004 r., IV CSK 543/03, OSNC

2005, nr 7-8, poz. 132, z dnia 16 lutego 2005 r., III CK 296/04, OSNC 2006, nr 2,

poz. 31, z dnia 10 marca 2005 r., III CSK 477/04, Wokanda 2005, nr 5-7, s. 15,

6

z dnia 28 listopada 2007 r., V CSK 285/07, niepubl., z dnia 26 marca 2009 r., I CSK

253/08, niepubl.). Tymczasem uznanie przez Sąd Apelacyjny, że nie

zawiadomienie o zgromadzeniu wspólników A.K. i nie dopuszczenie do głosowania

J.S. wszystkimi posiadanymi przez niego udziałami uzasadnia stwierdzenie

nieważności zaskarżonej uchwały, nie poprzedzone zostało ustaleniami

pozwalającymi na przyjęcie, że wskazane uchybienia miały wpływ na treść

uchwały. Uzasadnia to zarzut naruszenia art. 252 k.s.h.

Osobną kwestię stanowi zaaprobowanie przez Sąd Apelacyjny wyroku sądu

pierwszej instancji uchylającego zaskarżoną uchwałę wspólników w sytuacji,

gdy Sąd Apelacyjny uznał, że zachodzi podstawa do stwierdzenia jej nieważności.

Po pierwsze, inne są przesłanki uchylenia uchwały wspólników (art. 249 § 1 k.s.h.)

a inne stwierdzenia nieważności takiej uchwały (art. 252 § 1 k.s.h.), aczkolwiek

rację ma Sąd Apelacyjny, że mogą być przypadki, gdy równocześnie spełnione są

przesłanki uchylenia i stwierdzenia nieważności uchwały. Inne są też skutki

uchylenia i stwierdzenia nieważności uchwały wspólników (ex nunc, ex tunc,

aczkolwiek jest to sporne). Po drugie, o treści rozstrzygnięcia sądu decyduje

żądanie powoda (art. 321 § 1 k.p.c.). Powodowie zgłosili żądanie określane

w nauce procesu cywilnego jako żądanie ewentualne, a nie jako żądanie

alternatywne, jak błędnie zakwalifikowane ono zostało w sprawie. Oznacza to,

że o uchyleniu zaskarżonej uchwały wspólników sąd mógł orzec tylko w razie

uprzedniego oddalenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały. Było to

jednakże uchybienie sądu pierwszej instancji, nie wytknięte w apelacji pozwanego.

Jako zdarzenia procesowe pozostały: wydanie przez Sąd pierwszej instancji wyroku

uchylającego uchwałę wspólników i zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu

drugiej instancji oddalającego apelację, aczkolwiek Sąd ten uznał, że zachodzi

podstawa do stwierdzenia nieważności uchwały. Wyrok Sądu Apelacyjny oznacza

utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji uchylającego uchwałę

wspólników, pomimo że nie zostały ustalone przesłanki uzasadniające w świetle

art. 249 § 1 k.p.c. takie orzeczenie. Nie jest wystarczającym uzasadnieniem

rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd Apelacyjny to, że według tego Sądu uchylenie

uchwały wspólników – jak należy rozumieć, tak samo jak i stwierdzenie jej

nieważności – eliminuje uchwałę z obrotu prawnego. Nie można bowiem pomijać,

7

na co wskazano już wyżej, odmiennych przesłanek uchylenia i stwierdzenia

nieważności uchwały wspólników i różnych ich skutków.

Z przyczyn przytoczonych w pkt II. 3 Sąd Najwyższy uwzględnił skargę

kasacyjną (art. 39815

§ 1 k.p.c.) i na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.

orzekł w przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego.