III CZP 36/09

Uchwała z dnia 25 czerwca 2009 r., III CZP 36/09

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku syndyka masy upadłości "F.P.U.G.I.W.",

sp. z o.o. w K. przy uczestnictwie Michała Ł. o orzeczenie zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 25 czerwca 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie X Wydział Gospodarczy

postanowieniem z dnia 10 marca 2009 r.:

"Czy dopuszczalna jest apelacja uczestnika od postanowienia w części

dotyczącej rozstrzygnięcia o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu w

wypadku przyznania tych kosztów pełnomocnikowi ze Skarbu Państwa?"

podjął uchwałę:

Apelacja uczestnika postępowania w części dotyczącej rozstrzygnięcia o

kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w wypadku przyznania tych

kosztów pełnomocnikowi od Skarbu Państwa jest niedopuszczalna.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy apelacji uczestnika

postępowania od postanowienia Sądu Rejonowego, w którym Sąd ten orzekł w

stosunku do uczestnika postępowania pozbawienie prawa prowadzenia działalności

gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej,

reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie

państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu na okres ośmiu lat oraz

rozstrzygnął o kosztach postępowania pomiędzy jego stronami, a ponadto zasądził

od Skarbu Państwa Sądu Rejonowego dla Pragi-Północ na rzecz ustanowionego z

urzędu adwokata Włodzimierza O. kwotę 180 zł tytułem kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej uczestnikowi.

Sąd Okręgowy powziął wątpliwość odnośnie do dopuszczalności apelacji w

części zaskarżającej rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb

Państwa (art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze, jedn.

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.). Stosownie do przepisów

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat

za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.

– dalej: „rozporządzenie”), sąd – zasadzając opłatę za czynności adwokata z tytułu

zastępstwa prawnego – bierze pod uwagę niezbędny nakład pracy adwokata, a

także charakter sprawy i wkład pracy adwokata w przyczynienie się do jej

wyjaśnienia i rozstrzygnięcia. Podstawę opłaty stanowią stawki minimalne

określone w rozdziałach 3-5 rozporządzenia. W sprawach, w których strona

korzysta z pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu,

opłaty o których mowa w ust. 1 sąd podwyższa o stawkę podatku od towarów lub

usług (VAT) obowiązującą w dniu orzekania o tych opłatach. Koszty nieopłaconej

pomocy prawnej obejmują opłatę w wysokości nie wyższej niż 150% stawek

minimalnych oraz niezbędne udokumentowane wydatki. (...)

Wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu stanowi odrębny

składnik kosztów procesu (art. 98 § 3 k.p.c.), o którym sąd – zgodnie z art. 108 § 1

k.p.c. – powinien rozstrzygnąć w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji.

Koszty procesu są powodowane koniecznością poddania się określonemu

ustawowo postępowaniu sądowemu w celu uzyskania w drodze orzeczenia

urzeczywistnienia normy prawnej. Mają one w stosunku do przedmiotu sporu

charakter akcesoryjny (m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 25 czerwca 1966 r., III PZP 16/66, OSNCP 1966, nr 12, poz. 205), w związku z

czym postanowienie o kosztach procesu nie jest orzeczeniem kończącym

postępowanie, lecz orzeczeniem rozstrzygającym o żądaniu, które aktualizuje sam

fakt wszczęcia procesu i prowadzenia postępowania niezależnie od przedmiotu

sporu.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 grudnia 1996 r., I CZ

30/96 (OSNC 1997, nr 3, poz. 34), przepisy kodeksu postępowania cywilnego

zawierają uregulowania, które wprost wykluczają możliwość traktowania

postanowień sądu o kosztach procesu jako orzeczeń kończących postępowanie w

sprawie. Wyraźne rozróżnienie pomiędzy orzeczeniem kończącym postępowanie w

sprawie a orzeczeniem o kosztach procesu wynika z art. 108 § 1 k.p.c.,

określającego chwilę, w której sąd ma obowiązek orzec o kosztach procesu. Tak

samo ujmuje koszty procesu art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c., który wśród innych

postanowień wymienia postanowienie o zwrocie kosztów, co byłoby zbędne, gdyby

– ze względu na treść zdania pierwszego § 1 – orzeczenie o kosztach procesu było

orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie.

Postanowienie w przedmiocie przyznania wynagrodzenia pełnomocnikowi

ustanowionemu z urzędu nie zostało ujęte w zamkniętym katalogu postanowień, od

których przysługuje zażalenie do sądu drugiej instancji (art. 394 § 1 k.p.c.). Trudno

dostrzec racjonalne przyczyny, które jednoznacznie przekonują o słuszności

takiego rozwiązania, nie ma bowiem powodów, które dostatecznie wyjaśniają

dopuszczalność zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wynagrodzenia biegłego

(art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.) i jednocześnie odmawiają tego w przypadku

wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu. (...)

Nie ma dostatecznych argumentów uzasadniających odmienne uregulowanie

dopuszczalności zażalenia w przedmiocie wynagrodzenia biegłego i pełnomocnika

z urzędu. Brak regulacji dopuszczającej zaskarżenie postanowienia sądu pierwszej

instancji w przedmiocie kosztów pełnomocnika z urzędu powinien więc być

wypełniony na podstawie stosowanego w drodze analogii art. 394 § 1 pkt 9 in fine

(por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2003 r., III CZP 58/03, OSNC

2004, nr 11, poz. 173, oraz z dnia 20 listopada 2008 r., III CZP 111/08, OSNC 2009,

nr 10, poz. 138).

Podmiotami uprawnionymi do wniesienia w postępowaniu cywilnym apelacji i

zażalenia są strony i uczestnicy postępowania przed sądem pierwszej instancji, na

rzecz których, przeciwko którym i z udziałem których toczyło się to postępowanie.

W przypadku zażalenia, poza tymi podmiotami, legitymację do jego wniesienia mają

także osoby trzecie w kwestiach dotyczących ich osobiście, np. świadkowie, biegli,

pełnomocnicy (art. 394 § 1 pkt 5 k.p.c.). Zasadę, że zaskarżenie może nastąpić

tylko przez osobę uprawnioną uzupełnia przesłanka dopuszczalności zaskarżenia

orzeczeń w postaci interesu prawnego. Pierwsza z nich wskazuje osobę

uprawnioną do zaskarżenia orzeczenia, druga natomiast określa zakres, w jakim

zaskarżenie przez tę właśnie osobę jest dopuszczalne.

Istnienie interesu prawnego skarżącego jako przesłanki dopuszczalności, czy

też zasadności zaskarżenia należy w doktrynie do kwestii spornych. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego, inaczej niż w piśmiennictwie, niemal jednolicie

przyjmuje się, że interes prawny stanowi przesłankę dopuszczalności zaskarżenia

orzeczeń sądowych. Interes ten zachodzi w wypadku pokrzywdzenia (gravamen),

polegającego w klasycznym ujęciu na niezgodności orzeczenia z żądaniem

zgłoszonym w procesie przez stronę (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13

marca 1936 r., C III 1030/35, Zb.Urz. 1937, nr 11, poz. 11, z dnia 25 marca 1949 r.,

Wa.C. 302/48, OSN 1950, nr 1, poz. 5, i z dnia 11 sierpnia 1950 r., ŁC 990/50,

"Państwo i Prawo" 1951, nr 2, s. 360, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8

kwietnia 1997 r., I CKN 57/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 166 i z dnia 28 kwietnia

2004 r., I CK 106/04, nie publ. oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada

2003 r., III CKN 606/00, nie publ.). Pogląd ten podziela także Sąd Najwyższy w

obecnym składzie.

Podniesiona przez Sąd Okręgowy wątpliwość odnośnie do możliwości

zaskarżenia przez uczestnika postępowania postanowienia w przedmiocie kosztów

pomocy prawnej udzielonej z urzędu dotyczy w istocie kwestii interesu prawnego

skarżącego, a nie – jak błędnie określił ją Sąd Okręgowy – jego legitymacji do

wniesienia apelacji w tym zakresie. Interes prawny w omawianym znaczeniu

oznacza obiektywną, tj. wywołaną rzeczywistym naruszeniem lub zagrożeniem

określonej sfery prawnej, potrzebę uzyskania określonej treści rozstrzygnięcia. Nie

ma podstaw do twierdzenia, że uczestnik postępowania mógł doznać uszczerbku

prawnego na skutek wydania postanowienia przyznającego ustanowionemu dla

niego adwokatowi od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu, które ani nie zwiększyło jego obowiązków w sferze prawnej,

ani nie zmniejszyło jego uprawnień. Oceny tej nie może zmienić sama tylko

hipotetyczna możliwość cofnięcia ustanowienia adwokata z jednoczesnym

obciążeniem uczestnika kosztami jego wynagrodzenia (art. 120 k.p.c.). Prowadzi to

do wniosku, że strona nie ma interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia w

przedmiocie wynagrodzenia adwokata ustanowionego z urzędu. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1

k.p.c.).