III CZP 40/09

Uchwała z dnia 25 czerwca 2009 r., III CZP 40/09

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminy Miasto K. przeciwko

wspólnocie mieszkaniowej nieruchomości położonej w K. przy ulicy S. nr 5 o

uchylenie uchwał wspólnoty mieszkaniowej, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 25 czerwca 2009 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z dnia 24

marca 2009 r.:

"Czy w razie objęcia jednym pozwem żądania uchylenia kilku uchwał

pozwanej wspólnoty mieszkaniowej stronie wygrywającej proces, a

reprezentowanej przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, przysługuje

uprawnienie do domagania się od drugiej strony zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w wysokości określonej w § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze

zm.), czy też w wysokości wielokrotności tej stawki minimalnej, uzależnionej od

ilości zaskarżonych uchwał?"

podjął uchwałę:

W razie objęcia jednym pozwem żądania uchylenia kilku uchwał

pozwanej wspólnoty mieszkaniowej, podstawę zasądzenia kosztów

zastępstwa procesowego strony reprezentowanej przez radcę prawnego

stanowi stawka minimalna, o której mowa w § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za

czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu

(Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), niezależnie od liczby zaskarżonych uchwał.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny Katowicach zażalenia na

postanowienie w przedmiocie zwrotu kosztów procesu zawarte w wyroku Sądu

pierwszej instancji. Sąd ten uwzględnił w całości powództwo o uchylenie dwóch

uchwał pozwanej wspólnoty mieszkaniowej i na podstawie art. 98 k.p.c. zasądził na

rzecz powoda reprezentowanego przez pełnomocnika będącego radcą prawnym

kwotę 580 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym 180 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego.

Wątpliwość Sądu Apelacyjnego budzi wysokość zasądzonych kosztów

zastępstwa procesowego, gdyż w jego ocenie – zgodnie z § 10 ust. 1 pkt 1 w

związku z § 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm. – dalej: „rozporządzenie")

– stawka minimalna powinna być ustalona w zależności od liczby zaskarżonych

uchwał, a nie jedynie ze względu na przedmiot sprawy. Sąd Apelacyjny wskazał

również na analogię do przepisów ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej:

"u.k.s.c."), na gruncie której upowszechniła się praktyka, że gdy należna opłata jest

opłatą stałą i dochodzi do przedmiotowej kumulacji roszczeń, od których taka opłata

jest pobierana, to pobiera się jej wielokrotność.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(...) Zgodnie z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia, sąd zasądzając opłatę za

czynności radcy prawnego z tytułu zastępstwa prawnego bierze pod uwagę

niezbędny nakład pracy radcy prawnego, charakter sprawy i wkład pracy radcy

prawnego w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia. Podstawą

zasądzenia opłaty stanowią stawki minimalne określone w rozporządzeniu; opłata

ta nie może być wyższa niż sześciokrotna stawka minimalna ani przekraczać

wartości przedmiotu sprawy. Stawka minimalna została określona w zależności od

wartości przedmiotu sprawy lub jej rodzaju, a w postępowaniu egzekucyjnym od

wartości wyegzekwowanego roszczenia (§ 4), natomiast wysokość stawek

minimalnych ustala się, przyjmując za podstawę stawkę w sprawach o najbardziej

zbliżonym rodzaju (§ 5).

Rozporządzenie nie określa stawki minimalnej w sprawach o uchylenie

uchwały wspólnoty mieszkaniowej spółdzielni. Ze względu na charakter prawny

wspólnoty mieszkaniowej najbliższej stosunkom wewnątrzspółdzielczym i cel jej

działalności (z reguły niezarobkowy), do ustalenia wysokości stawki minimalnej w

sprawie o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej ma zastosowanie § 10 ust. 1

pkt 1 rozporządzenia.

Problem z wysokością zasądzanej stawki minimalnej nie powstaje w razie

kumulacji wyłącznie roszczeń majątkowych, gdyż wtedy dochodzi – na podstawie

art. 21 k.p.c. – do zsumowania wartości wszystkich roszczeń i obliczenia wartości

przedmiotu sporu, która stanowi samoistną przesłankę wyliczenia stawki minimalnej

(§ 6 rozporządzenia). Inaczej jest w przypadku skumulowania kilku roszczeń w

odniesieniu do których rozporządzenie posługuje się odmiennymi kryteriami, tj.

wartości przedmiotu sprawy i rodzaju sprawy, lub gdy kumulacja dotyczy dwóch

roszczeń, do których ma zastosowanie wyłącznie kryterium rodzaju sprawy. W

pierwszym przypadku rozporządzenie z reguły zawiera przepisy szczególne

określające, czy stawka minimalna ustalana w zależności od rodzaju sprawy

obejmuje również wynagrodzenie od dochodzonych łącznie roszczeń majątkowych

(np. § 6a ust. 2 i 3), czy ich nie obejmuje (np. § 10 ust. 2). Nie ma jednak podobnej

regulacji w odniesieniu do kumulacji kilku roszczeń, od których wyliczana jest

stawka minimalna ze względu na kryterium rodzaju sprawy. W świetle § 4 ust. 1

rozporządzenia należy przyjąć, że gdy dochodzi do kumulacji różnych rodzajów

spraw, to należne od każdej z nich stawki minimalne podlegają zsumowaniu.

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczy jednak kumulacji

roszczeń jednorodzajowych, tj. kilku roszczeń o uchylenie uchwał wspólnoty

mieszkaniowej.

Odwołanie się przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu postanowienia do

wykładni i praktyki stosowania art. 27 i 29 u.k.s.c., jako możliwych do przyjęcia

także w odniesieniu do budzących wątpliwości przepisów rozporządzenia, wymaga

przedstawienia poglądów wyrażanych w tym zakresie.

Artykuł 27 pkt 9 u.k.s.c. przewiduje pobranie opłaty stałej w wysokości 200 zł

od pozwu w sprawie o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej. Jak wskazuje

się w piśmiennictwie, każda zaskarżona uchwała kreuje samodzielność roszczenia i

nie ma znaczenia prawnego, że każda z zaskarżonych uchwał prowadzi do tego

samego skutku. Rozstrzygające znaczenie ma okoliczność, iż każdą z tych uchwał

podjęto z innych przyczyn, co prowadzi do wniosku, że tyle jest opłat, ile jest

zaskarżonych uchwał. Taki sam pogląd przyjęty został w orzecznictwie. Odnosząc

go do wysokości opłaty od skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy uznał, że od skargi

kasacyjnej dotyczącej orzeczenia w przedmiocie uchylenia kilku uchwał wspólnoty

mieszkaniowej (także organu spółki) pobiera się wielokrotność opłaty stałej

przewidzianej w odrębnych przepisach, w zależności od tego ilu uchwał dotyczy

skarga (postanowienia z dnia 10 listopada 2004 r., IV CK 407/04, nie publ. i z dnia 3

sierpnia 2006 r., IV CZ 64/06, nie publ.).

Istnieją jednak istotne względy sprzeciwiające się przenoszeniu wykładni

przyjętej na gruncie ustawy o kosztach sądowych na przepisy rozporządzenia. W

§ 10 ust. 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia, odmiennie niż w art. 29 u.k.s.c.,

jest mowa o sprawie, a nie o pozwie, od którego pobierana jest opłata. Ta różnica

terminologiczna wyraża odmienną istotę i funkcję opłat przewidzianych w ustawie o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych i stawek minimalnych określonych w

rozporządzeniu. W przypadku ustawy chodzi o opłaty od pozwu jako pisma

procesowego, co jest związane z fiskalną funkcją kosztów, natomiast w

rozporządzeniu o stawki odnoszące się do rodzaju sprawy prowadzonej przez

pełnomocnika, a więc o odtworzenie potencjalnego nakładu pracy pełnomocnika i

ograniczenie wysokości zasądzanych kosztów. W przypadkach typowych nakład

pracy pełnomocnika w sprawie kumulującej roszczenia jest z zasady mniejszy niż w

oddzielnych sprawach o uchylenie poszczególnych uchwał, gdzie w grę wchodzi

konieczność przygotowania większej liczby pism procesowych i udział w większej

liczbie posiedzeń sądowych.

Nie można podzielić prezentowanego przez Sąd Apelacyjny poglądu, że ta

różnica unormowań rozporządzenia i ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych prowadzi do niezamierzonej przez ustawodawcę i nieuzasadnionej

sprzeczności, której usunięcie wymaga odejścia od literalnej wykładni § 10 ust. 1

pkt 1 rozporządzenia. (...) Zgodnie z art. 98 § 2 k.p.c., uiszczona opłata, należąca

do kosztów sądowych, podlega pełnemu zwrotowi przez stronę przegrywającą

sprawę, podczas gdy określona w § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia stawka

minimalna, stanowiąca podstawę do obliczenia kosztów zastępstwa, jest tylko dolną

granicą tych opłat, a także stanowi minimalną kwotę wynagrodzenia radcy

prawnego (§ 3 ust. 2 rozporządzenia).

Kumulacja roszczeń – w szczególności roszczeń jednorodzajowych – nie

powinna jednak pozostać bez wpływu na zasądzone przez sąd koszty zastępstwa

procesowego. Kierując się zasadami odpowiedzialności za wynik sprawy i zwrotu

kosztów celowych, w każdym przypadku sąd powinien rozważyć, w ramach

przesłanek przewidzianych w § 2 ust. 2 rozporządzenia, możliwość zasądzenia

wielokrotności stawki minimalnej do jej sześciokrotnej wysokości. Pozwoli to na

właściwe, a nie tylko oparte na mechanicznym przeliczeniu – w zależności od liczby

zaskarżonych uchwał – zindywidualizowanie oceny należnego pełnomocnikowi

wynagrodzenia w zależności od charakteru sprawy wyrażającego się obiektywnym

stopniem jej skomplikowania w zakresie stanu faktycznego oraz występujących

problemów jurydycznych. Ocena ta powinna uwzględniać m.in. przedmiot

zaskarżonych uchwał i istniejący między nimi związek faktyczny oraz zakres

związanego z każdym z żądań postępowania dowodowego prowadzonego w

większości wspólnie czy też odrębnie dla każdego z nich.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1

k.p.c.).