II KO 22/09

WYROK Z DNIA 8 LIPCA 2009 R.

II KO 22/09

Wskazany w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego zakres w jakim ba-

dany przepis jest sprzeczny z Konstytucją RP – determinuje granice modyfi-

kacji, które są jego następstwem w wyrokach podlegających uchyleniu na

podstawie art. 540 § 2 k.p.k. Zatem, w sytuacji gdy przesłanką wznowienia

postępowania jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, w następstwie któ-

rego stracił moc lub uległ zmianie przepis, będący podstawą skazania lub wa-

runkowego umorzenia postępowania – a w konsekwencji zachodzi potrzeba

określenia na nowo jedynie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżo-

nemu oraz wymierzenia kary, ale przy zachowaniu dotychczasowych ustaleń

– uchylenie, w wyniku wznowienia postępowania, zaskarżonego orzeczenia

powinno nastąpić właśnie tylko w tym zakresie.

Przewodniczący: sędzia SN A. Siuchniński.

Sędziowie SN: P. Kalinowski (sprawozdawca), J. Skwierawski.

Sąd Najwyższy w sprawie Pawła W., skazanego za przestępstwo za-

kwalifikowane z art. 148 § 2 pkt 2 k.k. i in., w sprawie zakończonej wyrokiem

Sądu Apelacyjnego w Ł. z dnia 18 września 2007 r., utrzymującego w mocy

wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 26 kwietnia 2007 r., po rozpoznaniu 8

lipca 2009 r. w Izbie Karnej na posiedzeniu wniosku obrońcy skazanego o

wznowienie postępowania na podstawie art. 540 § 2 k.p.k. w zw. z art. 547 §

2 k.p.k.

2

1. w z n o w i ł postępowanie w sprawie Pawła W.,

2. u c h y l i ł wyrok Sądu Apelacyjnego w Ł. z dnia 18 września 2007 r.

oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 26

kwietnia 2007 r. w części dotyczącej kwalifikacji prawnej czynu przypi-

sanego oskarżonemu Pawłowi W. oraz wymierzonej mu kary i w tym

zakresie p r z e k a z a ł sprawę Sądowi Okręgowemu w Ł. do ponowne-

go rozpoznania (...).

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 26 kwietnia 2007 r., Paweł W.

został uznany za winnego tego, że w dniu 30 stycznia 2006 r. w G., działając

z zamiarem ewentualnym pozbawienia życia Zbigniewa S., używając przemo-

cy polegającej na uciskaniu z dużą siłą szyi pokrzywdzonego przewodem

elektrycznym, spowodował obrażenia naruszające czynności narządów ciała

na okres powyżej 7 dni, nie osiągając skutku w postaci śmierci pokrzywdzo-

nego z uwagi na przerwanie się przewodu elektrycznego, a następnie zabrał

w celu przywłaszczenia węgiel o wartości 135 zł, tj. czynu wyczerpującego

znamiona przestępstwa z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 2 pkt 2 k.k. i art.

157 § 1 k.k. oraz art. 280 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i za to na podstawie

art. 14 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 2 pkt 2 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. Sąd

pierwszej instancji wymierzył ówcześnie oskarżonemu karę 25 lat pozbawie-

nia wolności.

Po rozpoznaniu apelacji obrońcy oskarżonego Sąd Apelacyjny w Ł.

utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji. Kasacja wniesiona

3

w tej sprawie, także przez obrońcę skazanego, została oddalona jako oczywi-

ście bezzasadna.

Obecnie obrońca Pawła W. wystąpił z wnioskiem o wznowienie postę-

powania w tej sprawie i uchylenie wyroków: Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 26

kwietnia 2007 r. oraz Sądu Apelacyjnego w Ł. z dnia 18 września 2007 r. Jako

podstawę prawną wniosku wskazano przepisy art. 540 § 1 pkt 2 lit. b k.p.k.,

ale jednocześnie w pisemnych motywach jego autor powołał się na wyrok

Trybunału Konstytucyjnego, którym rozstrzygnięto o „niekonstytucyjności

znowelizowanego przepisu art. 148 § 2 k.k.”. Odnosząc się do tej inicjatywy

prokurator Prokuratury Krajowej w pisemnym wystąpieniu wniósł o uwzględ-

nienie wniosku i uchylenie wyroków sądów obu instancji wydanych w niniej-

szej sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Na wstępie odnotować należy, że wniosek obrońcy Pawła W. błędnie

odwołuje się do przesłanki wznowienia postępowania określonej w art. 540 §

1 pkt 2 lit. b k.p.k., czyli ujawnienia się nowej okoliczności, która powinna de-

terminować łagodniejszą odpowiedzialność oskarżonego. Jeżeli – w oparciu o

końcowy fragment uzasadnienia wniosku – przyjąć, że jego autor upatruje tej

nowej okoliczności w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, dotyczącym

oceny nowelizacji przepisu art. 148 § 2 k.k., na podstawie którego to przepisu

(w brzmieniu ustalonym w wyniku tej nowelizacji) skazano oskarżonego, to

sytuacja taka jest wprost przewidziana przez ustawodawcę i znajduje swoje

odrębne uregulowanie w przepisie art. 540 § 2 k.p.k. Utrata – w wyniku orze-

czenia Trybunału Konstytucyjnego – mocy obowiązującej normy prawnej, któ-

ra była podstawą odpowiedzialności karnej skazanego stanowi samodzielną

przesłankę wznowienia procesu karnego. Prawidłowo skonstruowany wniosek

o wznowienie postępowania w takiej sytuacji procesowej powinien zatem od-

4

woływać się do przesłanki określonej w art. 540 § 2 k.p.k. i wskazywać orze-

czenie Trybunału Konstytucyjnego, którym uchylono przepis będący podsta-

wą skazania oskarżonego. W niniejszej sprawie wymagania te zostały speł-

nione jedynie częściowo, ale nie ma wątpliwości, że autor wniosku wyraźnie

wiąże swoją inicjatywę z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16

kwietnia 2009 r., P 11/08, OTK-A 2009, z. 4, poz. 49, zawierającym negatyw-

ną ocenę w przedmiocie zgodności z Konstytucją modyfikacji dokonanych w

przepisie art. 148 § 2 k.k. w wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 27 lipca

2005 r. o zmianie ustawy Kodeks karny, ustawy Kodeks postępowania karne-

go i ustawy Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 163, poz. 1363). W tej sy-

tuacji należało uznać, że zostały spełnione minimalne wymagania stawiane

inicjatywie procesowej tego rodzaju, jaką jest wniosek o wznowienie postę-

powania, a zarzut mający zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku

został w istocie podniesiony, choć powiązano go z inną – nietrafnie zakwalifi-

kowaną – przesłanką nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Orzeczenie Try-

bunału Konstytucyjnego eliminujące z obrotu prawnego przepis będący pod-

stawą odpowiedzialności karnej nie jest bowiem nową okolicznością w rozu-

mieniu art. 540 § 1 pkt 2 lit. b k.p.k., lecz samodzielną przyczyną wznowienia

postępowania przewidzianą w art. 540 § 2 k.p.k.

Po tych uwagach wstępnych trzeba zgodzić się z poglądem zawartym

we wniosku oraz stanowiskiem zaprezentowanym przez prokuratora Prokura-

tury Krajowej w pisemnym wystąpieniu, co do konieczności rozważenia oko-

liczności mających przemawiać za wznowieniem postępowania w tej sprawie

w stosunku do oskarżonego Pawła W. Jak już odnotowano w części spra-

wozdawczej tego uzasadnienia, został on skazany za czyn popełniony w dniu

30 stycznia 2006 r., a jego zachowanie zakwalifikowano jako przestępstwo z

art. 148 § 2 pkt 2 k.k. w brzmieniu ustalonym w przepisie art. 1 pkt 15 ustawy

5

z dnia 27 lipca 2005 r. o zmianie ustawy Kodeks karny, ustawy Kodeks po-

stępowania karnego i ustawy Kodeks karny wykonawczy. Wyroki sądów obu

instancji w tej sprawie zostały wydane odpowiednio dnia 26 kwietnia 2007 r. i

dnia 18 września 2007 r. Nadmienić przy tym trzeba, że czyn przypisany

oskarżonemu stanowił przestępstwo usiłowania zabójstwa typu kwalifikowa-

nego – również w świetle treści przepisu art. 148 § 2 k.k. – w brzmieniu obo-

wiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej. Już po uprawo-

mocnieniu się skazania oskarżonego (a nawet po przeprowadzeniu kontroli

kasacyjnej) zapadło orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z

dnia 16 kwietnia 2009 r. uznał, że art. 1 pkt 15 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r.

o zmianie ustawy Kodeks karny, ustawy Kodeks postępowania karnego i

ustawy Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 163, poz. 1363) jest niezgodny

z art. 118 ust. 1 i art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez

to, iż został uchwalony przez Sejm bez dochowania trybu wymaganego do

jego uchwalenia.

Przepis art. 1 pkt 15 powołanej ustawy deklarował nadanie nowego

brzmienia przepisowi art. 148 § 2 k.k., jednak istota tego nowego brzmienia

sprowadzała się jedynie do zawężenia sankcji przewidzianych w dotychcza-

sowej treści art. 148 § 2 k.k., przez ograniczenie możliwości wymiaru kary wy-

łącznie do dwóch sankcji, tj. kary 25 lat pozbawienia wolności i kary dożywot-

niego pozbawienia wolności. Jak wynika z uzasadnienia wystąpienia sądu,

który zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności nowego

brzmienia przepisu art. 148 § 2 k.k. z Konstytucją, jako zasadniczą podniesio-

no kwestię naruszenia zasady trójpodziału władzy i wkroczenia przez ustawo-

dawcę w sferę władzy sądowniczej w wyniku narzucenia takiego układu sank-

cji, który pozbawiał sądy możliwości spełniania swej podstawowej funkcji, tj.

indywidualizacji odpowiedzialności karnej zarówno na płaszczyźnie winy, jak

6

represji dostosowywanej do okoliczności czynu i właściwości sprawcy. Nowy

kształt art. 148 § 2 k.k. zbliżał przewidziane w nim środki represji do sankcji

bezwzględnie oznaczonych, a w pewnych konfiguracjach prawnych (określo-

nych w art. 54 § 2 k.k.) powodował konieczność operowania wyłącznie taką

sankcją, tj. karą 25 lat pozbawienia wolności. Trybunał Konstytucyjny nie zajął

się tym aspektem sprawy ograniczając swoją kontrolę wyłącznie do zagad-

nienia poprawności procesu legislacyjnego. Oceniając tryb procedowania nad

regulacją zawartą w art. 1 pkt 15 powołanej ustawy – Trybunał uznał, że był

on wadliwy i naruszał normy Konstytucji wskazane w wyroku. Takie rozstrzy-

gnięcie ma znaczenie dla wyroków sądów karnych, którymi przypisano odpo-

wiedzialność karną sprawcom czynów popełnionych po dniu wejścia w życie

wspomnianego art. 1 pkt 15 ustawy zmieniającej Kodeks karny, a zakwalifi-

kowanych z art. 148 § 2 k.k. W wypadkach, w których sąd skazał sprawcę

czynu zabronionego za przestępstwo zakwalifikowane z art. 148 § 2 k.k. w

brzmieniu ustalonym nowelizacją zakwestionowaną przez Trybunał Konstytu-

cyjny, a zatem orzekał w granicach zawężonych sankcji wprowadzonych do

porządku prawnego w sposób niezgodny z ustawą zasadniczą i dokonywał

wyboru jedynie między karą 25 lat pozbawienia wolności i karą dożywotniego

pozbawienia wolności – zachodzi potrzeba zbadania, czy orzekając bez ta-

kiego ograniczenia sąd ten wymierzyłby taką samą karę, czy też brałby pod

uwagę skazanie na karę pozbawienia wolności mieszczącą się w obszarze,

który wyeliminowała nowelizacja Kodeksu karnego z dnia 27 lipca 2005 r.

Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 148 § 2 k.k. sprzed nowelizacji, w grę

wchodziła jeszcze możliwość wymierzenia kary pozbawienia wolności w roz-

miarze od 12 do 15 lat. Zakres wznowienia postępowania i orzeczenia na-

stępcze powinny pozostawać w związku z ustaleniami poczynionymi w tym

zakresie. W wypadkach, gdy w wyrokach skazujących za czyny popełnione

7

po wejściu w życie ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. wymierzono łagodniejszą z

kar przewidzianych tam w nowym brzmieniu art. 148 § 2 k.k., tj. karę 25 lat

pozbawienia wolności, istnieje przesłanka uzasadniająca wznowienie postę-

powania. Zastosowanie niższej – z dwóch przewidzianych – sankcji wskazuje,

że na treść wyroku mogło istotnie wpłynąć wprowadzenie modyfikacji art. 148

§ 2 k.k., co do której proces legislacyjny dotknięty był wadą determinującą

niekonstytucyjność tej części nowelizacji. Niezbędne będzie zatem otworzenie

drogi do ponownego zajęcia przez sąd meriti stanowiska co do wymiaru kary,

z oczywistym w tej sytuacji zachowaniem drogi odwoławczej wynikającej z

obowiązującego modelu dwuinstancyjnego orzekania. Natomiast sądy orze-

kające w sytuacjach, w których skazując za przestępstwo z art. 148 § 2 k.k.

wymierzono karę dożywotniego pozbawienia wolności, mogą traktować do-

tychczasowe rozstrzygnięcie jako wyraz przekonania sądu, że właśnie taka

kara spełnia ustawowe dyrektywy jej wymiaru określone w przepisie art. 53

k.k. Wybór takiej kary – najsurowszej i jednocześnie wyjątkowej w obowiązu-

jącym porządku prawnym, a zarazem przewidzianej również za podstawowy

typ zabójstwa oznacza bowiem, że właśnie taką karę uznano za sprawiedliwą

i adekwatną w realiach istniejących w konkretnej sprawie. Z punktu widzenia

skazanego nie doszło zatem do wymierzenia mu – w oparciu o przepis uzna-

ny następnie za niekonstytucyjny – kary surowszej niż powinien otrzymać. W

grę może zatem wchodzić jedynie problem dokonania korekty kwalifikacji

prawnej czynu przypisanego oskarżonemu. Rozstrzygnięcie tej kwestii będzie

zależało od przyjęcia lub odrzucenia koncepcji „odżycia” normy prawnej, która

została zmieniona przez przepis uznany następnie za niekonstytucyjny. Apro-

bata dla poglądu, zgodnie z którym w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytu-

cyjnego, eliminującego z porządku prawnego przepis niekonstytucyjny, moż-

liwy jest bezpośredni powrót do stanu prawnego jaki istniał przed nowelizacją

8

– będzie oznaczała, że w takiej konfiguracji nie zajdzie potrzeba modyfikacji

kwalifikacji prawnej czynu przypisanego skazanemu. Skoro bowiem Trybunał

uznał za niezgodny z ustawą zasadniczą jedynie sposób uchwalenia przepisu

redukującego granice represji przewidziane w art. 148 § 2 k.k., to nie byłoby

podstaw do twierdzenia, że takie rozstrzygnięcie usuwa z istniejącego po-

rządku prawnego cały przepis art. 148 § 2 k.k. Przyjęcie odmiennego założe-

nia prowadziłoby do sytuacji trudnej do zaakceptowania, w której przepis no-

welizacyjny – zmieniający lub zwłaszcza derogujący poprzednią normę – był-

by z jednej strony uznany za niekonstytucyjny i usunięty z porządku prawne-

go, a drugiej, ten usunięty przepis wywierałby w tym samym porządku praw-

nym trwałe skutki w postaci derogacji poprzedniego stanu prawnego. Oczywi-

ście, koncepcja odżycia stanu prawnego zmienionego lub derogowanego

ustawą uznaną następnie za niekonstytucyjną z jednej strony jest najbardziej

pragmatyczna z punktu widzenia organów wymiaru sprawiedliwości, ale z

drugiej rodzi daleko idące implikacje i jedynie w ograniczonym zakresie znaj-

duje aprobatę w piśmiennictwie prawniczym i w orzecznictwie (por. szerzej na

ten temat – W. Wróbel, S. Zabłocki w glosie do wyroku Trybunału Konstytu-

cyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r., P 11/08, oraz cytowana tam literatura i

orzecznictwo – Pal. 2009, nr 7-8, s. 290). Trafnie zwraca się uwagę, że to

Trybunał Konstytucyjny powinien jasno dawać wyraz swej ocenie, czy w kon-

kretnej sytuacji uznaje swoje orzeczenie za przywracające poprzedni stan

prawny, którego zmianę uznał za niekonstytucyjną, czy też konieczna jest po-

nowna regulacja materii będącej przedmiotem nowelizacji, ocenionej jako nie-

zgodna z ustawą zasadniczą (tamże). Bez takiego wyraźnego stanowiska,

koncepcja samoczynnego odżywania przepisów zmienionych ustawą uznaną

za niekonstytucyjną, stanowi zagrożenie dla pewności stanu prawnego, wyni-

kające z braku jednoznacznego określenia jakie przepisy i w jakiej postaci

9

„odżyły” w wyniku uznania ich nowelizacji za sprzeczną z Konstytucją oraz

możliwej rozbieżności ocen w tym zakresie ze strony organów stosujących

prawo. W obszarze prawa karnego taki stan niepewności co do treści obowią-

zujących przepisów jest trudny do zaakceptowania. Stanowisko Trybunału

wyrażone w orzeczeniu, które jest podstawą wznowienia w tej sprawie nie jest

całkowicie jednoznaczne co do konsekwencji, jakie powoduje ono w ramach

obowiązującego porządku prawnego. Trudno bowiem odczytać jako wiążącą

wypowiedź zawartą w ostatnim fragmencie uzasadnienia wyroku Trybunału

Konstytucyjnego, z której miałoby wynikać, że „w rezultacie wyroku (…) pozo-

staje w mocy art. 148 § 1 k.k., co stwarza sędziemu możliwość wymierzenia

kary nie tylko 25 lat pozbawienia wolności albo dożywotniego pozbawienia

wolności, ale też – w indywidualnych sytuacjach – kary od 8 lat do 15 lat po-

bawienia wolności”. Tym samym, zdaniem Trybunału „w następstwie niniej-

szego wyroku sfera dyskrecjonalnej władzy sędziego w zakresie sankcji za

zabójstwo kwalifikowane zostaje poszerzona w porównaniu z dotychczaso-

wym stanem prawnym”. Te dwie wypowiedzi – umieszczone zresztą obok

siebie, a zarazem pozbawione jakiegokolwiek rozwinięcia lub argumentacji –

wydają się wyrażać dwa całkowicie sprzeczne stanowiska. Z pierwszej wyni-

ka, że jako następstwo swego orzeczenia Trybunał widzi całkowitą eliminację

przepisu art. 148 § 2 k.k., skoro wskazuje, że „pozostaje w mocy art. 148 § 1

k.k.”. Jednak, to nie przepis art. 148 § 2 k.k. jako taki został uznany za nie-

konstytucyjny i to sam Trybunał zredukował swoje rozstrzygnięcie do normy

art. 1 pkt 15 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. o zmianie ustawy Kodeks karny

(…) nie zajmując się merytoryczną stroną uregulowania kwalifikowanych ty-

pów zabójstwa. Brak jest też odpowiedzi na pytanie, dlaczego Trybunał Kon-

stytucyjny, mając za przedmiot orzekania przepis art. 1 pkt 15 ustawy z dnia

27 lipca 2005 r., wyeliminował rozwiązanie normatywne przewidujące typy

10

kwalifikowane zabójstwa, funkcjonujące od chwili uchwalenia obecnego ko-

deksu karnego i przez nikogo nie kwestionowane. Z motywów zamieszczo-

nych w pisemnym uzasadnieniu nie wynika też, że usunięcie typów kwalifiko-

wanych zabójstwa zostało potraktowane jako stworzenie luki prawnej wyma-

gającej interwencji ustawodawcy. Jest to sytuacja, której skutki są nawet dalej

idące niż koncepcja odżycia normy prawnej poprzednio obowiązującej, gdyż

oznacza aktywne kształtowanie obowiązującego porządku prawnego i przyję-

cie przez Trybunał Konstytucyjny roli pozytywnego ustawodawcy. W efekcie,

miałby bowiem nastąpić powrót do rozwiązania znanego w kodeksie karnym z

1969 r., który w art. 148 § 1 k.k. przewidywał jednolity typ zabójstwa z szeroko

określoną sankcją. Podkreślić wreszcie trzeba, że to nie orzeczenie Trybunału

otwiera drogę sędziemu do orzekania – na podstawie art. 148 § 1 obecnego

Kodeksu karnego – kar pozbawienia wolności w przedziale od 8 do 15 lat,

gdyż taka sankcja była dostępna w tym przepisie także przed orzeczeniem

Trybunału. Druga część wypowiedzi Trybunału zawarta w końcowym frag-

mencie pisemnych motywów, może sugerować, że zabójstwa kwalifikowane

jednak nie do końca znikają z porządku prawnego w następstwie wyroku z

dnia 16 kwietnia 2009 r., a jedynie „władza sędziego w zakresie sankcji” zo-

staje w takich wypadkach poszerzona. Trudno jednak dociec, czy chodzi je-

dynie o wskazówkę, że zabójstwa popełnione w warunkach opisanych w do-

tychczasowym przepisie art. 148 § 2 k.k. i traktowane jako typy zabójstwa

kwalifikowanego, stanowią obecnie przestępstwo zabójstwa typu podstawo-

wego opisanego w art. 148 § 1 k.k., czy też może nadal – zdaniem Trybunału

– mają funkcjonować typy zabójstwa kwalifikowanego, ale powiązane z sze-

roką sankcją przewidzianą w art. 148 § 1 k.k.

Zagadnienie to, niezwykle złożone i zakotwiczone w podstawowej swej

części w obszarze prawa konstytucyjnego, zostało w tej sprawie jedynie za-

11

sygnalizowane. Jej stan faktyczny nie pozostawia bowiem wątpliwości co do

konieczności wznowienia postępowania wobec oskarżonego Pawła W. W wy-

niku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r. utracił

moc przepis art. 1 pkt 15 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r., którego następstwem

było ograniczenie m. in. wobec oskarżonego Pawła W. sędziowskiego wymia-

ru kary wyłącznie do dwóch sankcji, tj.: kary 25 lat pozbawienia wolności i ka-

ry dożywotniego pozbawienia wolności. Znajdując się w takich uwarunkowa-

niach prawnych i orzekając w tej sprawie co do wymiaru kary pozbawienia

wolności, sądy wybrały karę odpowiadającą ówcześnie łagodniejszej z obo-

wiązujących kar. Oskarżony Paweł W. został bowiem skazany na karę 25 lat

pozbawienia wolności, a więc karę odpowiadającą minimum ustawowemu,

ukształtowanemu w wyniku wejścia w życie nowelizacji uznanej następnie za

niekonstytucyjną. Sądy obu instancji – w ramach pisemnych motywów – dały

wyraz temu, że taki kształt represji karnej jest bezpośrednim następstwem

dostosowania się do obowiązku zastosowania przepisu ustawy karnej w

brzmieniu przyjętym w nowelizacji z dnia 27 lipca 2005 r. Sąd Apelacyjny

zwrócił nadto uwagę na to, że wspomniana nowelizacja uniemożliwiła – w

sposób pośredni, ale w jego przekonaniu jednoznaczny – stosowanie niektó-

rych instytucji części ogólnej Kodeksu karnego, w tym przepisów o nadzwy-

czajnym złagodzeniu kary. Tym samym, w niniejszej sprawie istnieją realne i

skonkretyzowane przesłanki do wyrażenia przekonania, że w sytuacji, gdy nie

ma już takich ograniczeń, jakie przewidywał uchylony przepis wspomnianej

ustawy, w stosunku do tego oskarżonego mogłoby zapaść zupełnie inne

orzeczenie o wymiarze kary pozbawienia wolności. Taka konstatacja uzasad-

niała uwzględnienie wniosku obrońcy oskarżonego o wznowienie postępowa-

nia oraz uchylenie wyroków sądów obu instancji w tej sprawie i przekazanie

jej do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Ł. Spełniona została

12

przesłanka wznowienia postępowania przewidziana w art. 540 § 2 k.p.k., bo-

wiem w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stracił moc przepis

prawny będący podstawą skazania, jakim w odniesieniu do oskarżonego

Pawła W. był przepis art. 148 § 2 k.k., w brzmieniu nadanym mu powołaną

wyżej ustawą z dnia 27 lipca 2005 r., co może doprowadzić do istotnej zmiany

w sytuacji oskarżonego.

Odrębnym zagadnieniem na gruncie niniejszej sprawy jest zakres uchy-

lenia wyroków sądów obu instancji i w konsekwencji – zakres w jakim została

ona przekazana sądowi meriti do ponownego rozpoznania. Podkreślić trzeba

w sposób bardzo wyraźny, że zupełnie zasadnicze znaczenie ma tu materia,

której dotyczyła nowelizacja uznana – w wyroku Trybunału z dnia 16 kwietnia

2009 r. – za niekonstytucyjną. Jej istotą było zawężenie granic represji prze-

widzianych za kwalifikowane typy przestępstwa zabójstwa wyłącznie do

dwóch ściśle określonych sankcji. Wprowadzona zmiana nie dotyczyła zatem

ani przesłanek odpowiedzialności karnej ani sfery gwarancji procesowych, czy

też przebiegu procesu karnego. Jej konsekwencje ulokowane są w obszarze

wymiaru kary, a przy przyjęciu założenia, że po wyroku Trybunału przepis art.

148 § 2 k.k. nie odżył w poprzednim brzmieniu, lecz w całości został wyelimi-

nowany z obowiązującego porządku prawnego, modyfikacji podlegać powinna

także podstawa prawna skazania i wymiaru kary polegająca na zakwalifiko-

waniu ustalonego już zachowania oskarżonego jako zabójstwa typu podsta-

wowego z art. 148 § 1 k.k., w miejsce zabójstwa typu kwalifikowanego z art.

148 § 2 k.k. Wadą determinującą konieczność wznowienia postępowania nie

jest zatem dotknięty proces rozpoznawania sprawy i kształtowania jej pod-

stawy faktycznej, lecz stan prawny określający ramy konsekwencji prawnych

niekwestionowanego zachowania oskarżonego. Dlatego też – zdaniem składu

orzekającego w tej sprawie – uchyleniu powinny podlegać tylko te części do-

13

tychczasowego rozstrzygnięcia w stosunku do oskarżonego Pawła W., któ-

rych wprost dotyczą konsekwencje wyroku Trybunału Konstytucyjnego, będą-

cego przesłanką wznowienia postępowania. Możliwość częściowego uchyle-

nia rozstrzygnięcia, w wyniku uwzględnienia zwykłego środka odwoławczego

(art. 425 § 2 k.p.k.) lub nadzwyczajnego środka zaskarżenia (w tym wypadku

– art. 545 § 1 k.p.k.), jest wprost przewidziana w ustawie karnoprocesowej i z

tego punktu widzenia nie może budzić wątpliwości. Zarazem jednak obowią-

zująca procedura – poza wskazówkami zawartymi w art. 442 § 1 k.p.k. i art.

545 § 1 k.p.k. w zw. z art. 425 § 2 zd. 2 k.p.k. – nie precyzuje ani nie stawia

granic określających części prawomocnego wyroku, co do których miałoby

następować takie uchylenie. Z pierwszej wspomnianej dyrektywy wynika, że

uchylenie orzeczenia tylko co do kary lub środka karnego nie stoi na prze-

szkodzie uniewinnieniu lub umorzeniu postępowania, a z drugiej, że w postę-

powaniu o wznowienie postępowania nie ma możliwości ograniczenia zakresu

uchylenia wyłącznie do uzasadnienia orzeczenia. Prowadzi to wprost do kon-

kluzji, że w wypadkach, gdy przesłanka wznowienia jest związana bezpo-

średnio z wymierzoną karą uchylenie wyroku może i powinno ograniczyć się

wyłącznie do uchylenia orzeczenia o karze. Oznacza to, że sam ustawodaw-

ca opowiada się za tzw. horyzontalną prawomocnością części wyroku, która

wszelako nie stoi na przeszkodzie uniewinnieniu oskarżonego lub umorzeniu

wobec niego postępowania w toku ponownego procesu. W takim układzie

procesowym dochodzi więc do ponownego orzekania jedynie w części uchy-

lonej. W sytuacji, gdy przyczyną, dla której w drodze wznowienia procesu na-

stępuje zakwestionowanie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżo-

nemu nie jest błąd sądu lub wadliwa ocena zaprezentowana na etapie orze-

kania, lecz czynnik zewnętrzny wymieniony w art. 540 § 2 k.p.k., możliwe i

celowe jest skonstruowanie podobnego modelu postępowania, tj. wzruszanie

14

wyroku jedynie w części odnoszącej się do jego kwalifikacji prawnej i orze-

czonej w związku z tym kary. Zatem, to treść usterek lub istota przyczyny

wznowienia powinna określać zakres uchylenia kwestionowanego orzeczenia.

Opowiadając się za takim rozwiązaniem, również autorzy powołanej glosy do

wyroku Trybunału Konstytucyjnego zwracają też uwagę na to, że w odróżnie-

niu od wypadku przewidzianego w art. 425 § 2 zd. 2 k.p.k. – wyraźnie pomi-

niętego w katalogu zawartym w art. 545 § 1 k.p.k. – możliwość uchylenia wy-

roku w części dotyczącej kwalifikacji prawnej czynu oskarżonego, ustalonego

prawidłowo w toku dotychczasowego procesu, nie została wyłączona na

gruncie postępowania o wznowienie (tamże).

Powtórzyć więc trzeba, że przy przyjęciu za punkt wyjścia poglądu,

zgodnie z którym wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2005

r., P 11/08, rodzi potrzebę nie tylko ponownego ukształtowania represji karnej

zastosowanej wobec skazanego (chyba że wymierzono karę dożywotniego

pozbawienia wolności jako jedynie adekwatną do okoliczności czynu i osoby

sprawcy), ale również powołania nowej kwalifikacji prawnej jego czynu – od-

powiadającej podstawowemu typowi zabójstwa (wobec wyeliminowania typów

kwalifikowanych z obowiązującego porządku prawnego) – orzeczenie uchyla-

jące powinno obejmować dotychczasową kwalifikację prawną. Ta ostatnia

bowiem – w ocenie Trybunału – przestała istnieć. Skoro natomiast utrata mo-

cy obowiązującej przepisu uznanego przez Trybunał za niekonstytucyjny, nie

pozostaje w żadnym związku z tokiem procesu i ustaleniami poczynionymi w

jego wyniku, to nie ma dość istotnych racji uzasadniających pełne powtarza-

nie tego procesu i dokonywanie tych ustaleń na nowo. Wadliwość procesu

legislacyjnego nie tylko nie miała, ale w tych realiach nie mogła mieć żadnego

wpływu na okoliczności faktyczne odnoszące się do samego zdarzenia, jak i

związane z osobą sprawcy. Przedmiotem orzekania pozostanie dokładnie ten

15

sam obraz wydarzeń, jaki ustalił poprzedni sąd meriti, tyle tylko, że w czasie

obowiązywania przepisu art. 148 § 2 k.k. w brzmieniu ustalonym ustawą

uznaną za niekonstytucyjną, niektóre z elementów tego obrazu (sposób dzia-

łania, motywy, związek z innymi przestępstwami) determinowały jego ocenę

jako typu kwalifikowanego, a obecnie straciły one swoje znaczenie z punktu

widzenia tej kwalifikacji prawnej. Pozostają natomiast nadal okolicznościami,

które nie są obojętne z punktu widzenia wymiaru kary, również w ramach typu

podstawowego.

Podkreślić na koniec jeszcze raz należy, że przedmiotem postępowania

o wznowienie – w rozważanej tu konfiguracji – nie jest zagadnienie wiążące

się z potrzebą przeprowadzenia na nowo całej procedury badania faktycznych

i prawnych przesłanek odpowiedzialności karnej oskarżonego, lecz usunięcie

tych usterek procesu lub wad orzeczenia, które (w związku z orzeczeniem

Trybunału Konstytucyjnego) miały albo mogły mieć wpływ na treść dotych-

czasowego rozstrzygnięcia. Właśnie, dlatego zakres uchylenia wyroku kwe-

stionowanego tą drogą, a tym samym zakres ponownego orzekania, powinien

być bezpośrednio powiązany z przesłankami, jakie doprowadziły do wznowie-

nia postępowania.

Podsumowując stwierdzić trzeba, że wskazany w orzeczeniu Trybunału

Konstytucyjnego zakres w jakim badany przepis jest sprzeczny z Konstytucją

RP – determinuje granice modyfikacji, które są jego następstwem w wyrokach

podlegających uchyleniu na podstawie art. 540 § 2 k.p.k. Zatem, w sytuacji

gdy przesłanką wznowienia postępowania jest orzeczenie Trybunału Konsty-

tucyjnego, w następstwie którego stracił moc lub uległ zmianie przepis, będą-

cy podstawą skazania lub warunkowego umorzenia postępowania – a w kon-

sekwencji zachodzi potrzeba określenia na nowo jedynie kwalifikacji prawnej

czynu przypisanego oskarżonemu oraz wymierzenia kary, ale przy zachowa-

16

niu dotychczasowych ustaleń – uchylenie (w wyniku wznowienia postępowa-

nia) zaskarżonego orzeczenia powinno nastąpić właśnie tylko w tym zakresie.

Kierując się tymi przesłankami, przy ponownym rozpoznaniu sprawy

oskarżonego Pawła W. sądy w niej orzekające powinny wykorzystać zgroma-

dzony materiał dowodowy i oparte na nim ustalenia faktyczne poczynione w

dotychczasowym postępowaniu, orzekając na nowo o kwalifikacji prawnej

czynu i wymierzając na nowo karę.

Zapatrywania wyrażone powyżej i wiążące w zakresie określonym w art.

442 § 1 zd. 1 k.p.k., w sposób oczywisty nie stoją na przeszkodzie orzekaniu

w granicach przewidzianych w zdaniu drugim tego przepisu.

Stosownie do wniosku złożonego przez obrońcę oskarżonego zasądzo-

no na jego rzecz wynagrodzenie zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie.