III CSK 13/09

Sygn. akt III CSK 13/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Wojciech Jan Katner (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa J. U.

przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi Spraw Zagranicznych i Ministrowi Skarbu

Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 27 czerwca 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

kwotę 3.600,- (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

W pozwie z dnia 2 lipca 2003 r. J. U. żądał zasądzenia od Skarbu Państwa

kwoty 639.863 złotych z tytułu odszkodowania za mienie pozostawione poza

obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej. Wartość tego mienia została

określona drogą administracyjną na kwotę 858.403 złotych, z czego 218.514

złotych powód zrealizował w postaci uprawnienia, wynikającego z prawa zaliczenia

wartości nieruchomości, nabytej w drodze przetargu od Skarbu Państwa. Dalszych

takich uprawnień, mimo podejmowanych prób nie mógł zrealizować. Sąd I instancji

zasądził dochodzoną kwotę, uznając Ministra Skarbu Państwa za właściwą

jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa, z której działalnością wiąże się

dochodzono roszczenie. Apelacja pozwanego, zarzucająca naruszenie art. 67 § 3,

art. 67 § 2 i art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 361 § 1 w zw. z art. 6 k.c., jak też art. 361

§ 2 w zw. z art. 362 k.c. oraz art. 77 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 417 k.c.

i art. 33 w zw. z art. 67 § 2 k.p.c. została uwzględniona a powództwo oddalone

wyrokiem Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 24 listopada 2006 r. Podstawą wyroku

były przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z

tytułu pozostawionych nieruchomości poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej (Dz.

U. Nr 169, poz. 1418, dalej jako: „ustawa z 2005 r.").

Na skutek skargi kasacyjnej powoda Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia

22 listopada 2007 r. III CSK 143/07 (Lex nr 398315) uchylił wyrok Sądu

Apelacyjnego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania wraz

z rozstrzygnięciem o kosztach. Uznał, że wprawdzie wymieniona ustawa

wyczerpała prawo do odszkodowania z tytułu rekompensaty za pozostawione

mienie, ale nie wyłączyła możliwości dochodzenia od Skarbu Państwa

odszkodowania za tzw. delikt normatywny, przy wykazaniu spełnienia przesłanek

odpowiedzialności ex delicto. Zakres szkody powinien być w takim przypadku

wyznaczony przez nadwyżkę wartości dawnego prawa ustaloną bez uwzględnienia

przepisów uznanych przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją

(chodzi o art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami z 1997 r.), nad wartością

prawa do rekompensaty przewidzianego wymienioną ustawą z 2005 r.

3

W następstwie powyższego wyroku Sądu Najwyższego, Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 27 czerwca 2008 r. zmienił swój wyrok poprzedni, zasądzając na

rzecz powoda kwotę 110.830,60 złotych z odsetkami ustawowymi, oddalając

powództwo w pozostałej części, jak też apelację w pozostałej części, znosząc

wzajemnie między stronami koszty procesu. Ze względu na objęcie przez powoda

swoim roszczeniem całości wartości niezrealizowanego prawa zaliczania

w stosunku do wartości pozostawionego mienia, Sąd Apelacyjny powołał się na

art. 39820

k.p.c. (mylnie w uzasadnieniu wskazany jako art. 49820

k.p.c.), jako

przepis nakazujący uwzględnić stanowisko Sądu Najwyższego, który przesądził, że

tak skonstruowane roszczenie powodowi nie przysługuje.

Skarga kasacyjna powoda, odnosząca się do części zaskarżonego wyroku,

w jakiej oddalone zostało powództwo co do kwoty 529.033 złotych, została oparta

na obu podstawach, wymienionych w art. 3983

k.p.c. W odniesieniu do naruszenia

prawa materialnego przez zaskarżony wyrok powołano się na niewłaściwe

zastosowanie art. 361 k.c. w zw. z art. 363 k.c., a naruszenie prawa procesowego

mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy związano z naruszeniem art. 39820

k.p.c. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z zasądzeniem kosztów.

W odpowiedzi na skargę Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wniosła

o oddalenie skargi z zasądzeniem kosztów.

Sąd Najwyższy zważył., co następuje:

Skarga kasacyjna jest niezasadna.

Podstawowe zagadnienie, które należy rozpatrzeć w związku z zarzutami

skarżącego sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy wspomniana już ustawa

z 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawionych

nieruchomości poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej, wyłączyła odpowiedzialność

Skarbu Państwa z tytułu deliktu normatywnego. Rozstrzygnięcie tej kwestii pozwoli

także ustalić prawidłowość zastosowania przez zaskarżony wyrok wykładni prawa,

dokonanej przez Sąd Najwyższy w dotyczącym tej samej sprawy wyroku z dnia

22 listopada 2007 r. sygn. akt III CSK 143/07, którą to wykładnią Sąd ponownie

rozpoznający sprawę był związany na podstawie art. 39820

k.p.c.

4

Na postawione ogólnie pytanie odpowiedział Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 2 lutego 2007 r. IV CSK 376/06 (Lex nr 369145), stwierdzając, że

przewidziane przepisami wymienionej ustawy z 2005 r. prawo do odszkodowania

pieniężnego, nazwane „prawem do rekompensaty" wyczerpuje prawo do

odszkodowania z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Państwa

w wyniku wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w związku

z wojną rozpoczętą w 1939 r. Jeśli ktoś domaga się rekompensaty w formie

świadczenia pieniężnego, to sposób ustalania tego świadczenia i jego wysokość

określa ta ustawa. Odbywa się to na drodze administracyjnej, wypłaty

rekompensaty dokonuje bank, droga sądowa jest wyłączona. Nie zamyka to

wszakże możliwości, jak stwierdził SN w tym wyroku, a co aprobuje skład

orzekający w niniejszej sprawie, dochodzenia odszkodowania, które może

przewyższać kwotę rekompensaty, jeśli ma miejsce delikt (czyn niedozwolony)

Skarbu Państwa. Delikt ten polega na działaniach normatywnych, niezgodnych

z Konstytucją oraz na działaniach faktycznych, uniemożliwiających zrealizowanie

prawa przewidzianego ustawowo. Chodzi w tym ostatnim przypadku o możliwość

zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionej za granicą na poczet ceny

nieruchomości nabywanej od Skarbu Państwa („prawo do zaliczenia").

W tym samym wyroku z dnia 2 lutego 2007 r. Sąd Najwyższy przypomniał,

że przypisanie Skarbowi Państwa odpowiedzialności deliktowej wymaga wykazania

przez powoda przesłanek tej odpowiedzialności. Powód winien zatem najpierw

wykazać szkodę doznaną na skutek niemożliwości zrealizowania swego prawa,

pozostającą w normalnym związku przyczynowym z deliktem Skarbu Państwa.

Szkodą taką mogłaby być strata lub utracona korzyść (art. 361 § 2 k.c.),

przewyższająca wysokość rekompensaty, jaka przysługuje uprawnionemu na

podstawie wymienionej ustawy z 2005 r., będąca normalnym następstwem (art. 361

§ 1 k.c.) niemożliwości skorzystania z prawa do zaliczenia.

Ponownie należy się odwołać do wyroku SN z dnia 22 listopada 2007 r.,

uchylającym poprzedni wyrok Sądu II instancji w niniejszej sprawie, w którym

przyjęte zostało stanowisko Sądu Najwyższego, wyrażone z kolei w wyroku z dnia

21 listopada 2003 r. I CK 323/02 (OSNC 2004, nr 6, poz. 103). Uznano w nim, że

szkoda Zabużan polega na obniżeniu wartości prawa zaliczenia i jest wyznaczana

5

przez różnicę między wartością prawa zaliczenia, ustaloną bez uwzględnienia

przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją a wartością tego prawa istniejąca

w konsekwencji ich obowiązywania. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela

stanowisko wyrażone w tezie powyższego wyroku z dnia 22 listopada 2007 r.,

w której stwierdza się, że „w sytuacji, w której prawo zaliczenia o obniżonej wartości

zostaje przez ustawodawcę zastąpione przez inne uprawnienie, należy uznać, że

szkoda ulega kompensacie w zakresie, w jakim nowe uprawnienie przewyższa

prawo dawne (o obniżonej, na skutek bezprawnych działań, wartości). Zakres

szkody powinien być zatem wyznaczony przez nadwyżkę wartości dawnego prawa

ustaloną bez uwzględnienia przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją, nad

wartością prawa do rekompensaty przewidzianego ustawą z 2005 r. o realizacji

prawa do rekompensaty z tytułu pozostawionych nieruchomości poza granicami

Rzeczypospolitej Polskiej."

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa

podniosła, że wyrok SN z dnia 22 listopada 2007 r. nie przedstawił nowej koncepcji,

tylko podzielił przytoczony wcześniej pogląd Sądu Najwyższego z lutego 2007 r.

Stanowisko to nie koliduje zatem z rozstrzygnięciem zawartym w wyroku Sądu

II instancji w niniejszej sprawie i jego uzasadnieniem, dlatego zarzut naruszenia

art. 39820

k.p.c. jest bezzasadny.

To pozwala stwierdzić, że Sąd II instancji, wydając zaskarżony wyrok

wykonał treść wyroku SN z dnia 22 listopada 2007 r., uchylającego poprzedni

wyrok tego samego Sądu i uznał, ze szkoda powoda polega na zawyżeniu wartości

nieruchomości nabytych przez niego od Skarbu Państwa w ramach wykonania

prawa do zaliczenia. Różnica tej wartości wynosiła 157.690 złotych, a więc

zasądzona kwota w zaskarżonym wyroku stanowiła różnicę między tą kwotą

a kwotą uzyskaną ze sprzedaży nieruchomości. Przyjęta została cena uzyskana

przez powoda, a w toku postępowania powód nie wykazał innej szkody,

w szczególności szkody spowodowanej innym działaniem organów publicznych, niż

zawyżenie wskazanej wartości nieruchomości. Na wcześniejszych etapach sprawy

pojawiło się wprawdzie ograniczanie powodowi uczestniczenia w przetargu na

uzyskanie kolejnej nieruchomości w celu uzyskania dalszej rekompensaty, ale nie

jest to przedmiotem niniejszego postępowania ze skargi kasacyjnej.

6

Stwierdzić również należy, że skarżący nie wykazał normalnego związku

przyczynowego pomiędzy zdarzeniem powodującym szkodę a jej wysokością,

szacowaną przez niego na 639.863 złotych. W szczególności nie wykazał, aby

poniesiona szkoda przewyższała wysokość rekompensaty, należnej na podstawie

ustawy z 2005 r. Wysokość szkody powoda jest zasadnie ustalona przez Sąd

II instancji w odniesieniu do wartości prawa do zaliczenia, przysługującego

powodowi na gruncie ustawy z 2005 r.

Zaznaczyć należy, że skarżący od początku sprawy nie zgadza się

z określeniem należnej rekompensaty w wysokości 20% w stosunku do wartości

mienia, tak jak to przewiduje ustawa z 2005 r. Konsekwentnie twierdzi, że

przysługuje mu 100% wartości utraconego majątku i wszelkie odliczenia

dotychczasowej realizacji roszczeń powinny następować od tej kwoty

z przyznaniem mu odszkodowania w wysokości różnicy. Tymczasem, zgodnie

z wcześniej już przytoczonym wyrokiem SN z dnia 21 listopada 2003 r.

stwierdzono, że kwestia wykazania szkody i jej wysokości obciąża powoda, ale

szkodą w rozumieniu prawnym nie jest uszczerbek rozumiany jako wartość

utraconego mienia, zaś rekompensata w 100% wysokości nie stanowi

przysługującego mu odszkodowania. Sprzeciwia się temu obowiązywanie

przepisów odrębnych, „w których ustawodawca – w ramach autonomii legislacyjnej

– uregulował formę i tryb realizacji prawa do ekwiwalentu". Trzeba uznać na

gruncie obecnie obowiązujących przepisów, że takimi przepisami odrębnymi jest

ustawa z 2005 r., przewidująca 20% ekwiwalent w mieniu zamiennym albo

w świadczeniu pieniężnym.

W powyższym wyroku SN podaje się także ważny argument, że ze względu

na mały procent zrealizowanych roszczeń Zabużan nie można powodować

nierówności wśród uprawnionych, którzy powinni korzystać z jednakowych

uprawnień. Można zrozumieć subiektywne poczucie krzywdy wśród osób, które

utraciły majątki na terenach, które nie są dzisiaj w granicach Państwa Polskiego,

nie otrzymując pełnej rekompensaty, chociaż z roszczeniami występują już z reguły

5 jak w sprawie niniejszej – ich następcy prawni. Powinni jednak zauważyć, że

kwestia rozliczeń majątkowych, związanych z II wojną światową i jej następstwami

nie jest jeszcze uregulowana wobec innych grup poszkodowanych. W przypadku

7

Zabużan to nastąpiło, jest zatem konieczne respektowanie przepisów odrębnych

ich dotyczących, obowiązujących w czasie rozstrzygania sprawy. Do takich

przepisów należy ustawa z 2005 r. W związku z tym twierdzenie skarżącego o

naruszeniu art. 361 k.c. w zw. z art. 363 k.c. jest bezzasadne.

Mając na uwadze zasadę pełnego odszkodowania przewidzianego

przepisami kodeksu cywilnego, należy stwierdzić, że po uwzględnieniu legis

speciali w stosunku do kodeksu cywilnego, w postaci przepisów ustawy z 2005 r.,

jest w stosunku do Zabużan zachowana ta zasada, ponieważ wysokość

rekompensaty przewidzianej w ustawie z 2005 r. odpowiada pełnemu

odszkodowaniu, należnemu zgodnie z tą ustawą. Jeżeli zatem poszkodowany

z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczpospolitej Polskiej

(Zabużanin) nie wykazał innej szkody, spowodowanej działaniami organów

publicznych, niż zawyżenie wartości nieruchomości nabytych przez niego od

Skarbu Państwa, w ramach wykonania prawa do zaliczenia, to nie należy mu się od

Skarbu Państwa odszkodowanie wyższe, niż różnica pomiędzy wartością

rekompensaty w wysokości 20% wartości pozostawionej nieruchomości, w postaci

mienia zamiennego albo świadczenia pieniężnego (zgodnie z ustawą z 2005 r.),

a wartością rynkową nieruchomości nabytych od Skarbu Państwa. Dlatego

rozstrzygnięcie Sądu w zaskarżonym wyroku jest prawidłowe.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814

k.p.c. 5 rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98

k.p.c. w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.

md