I CSK 456/08

Sygn. akt I CSK 456/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa "K." S.A. z siedzibą w W.

przeciwko "N. O." Spółce z o.o. z siedzibą w W.

o wydanie nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 maja 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z 29 maja 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację strony

powodowej K. S.A. od wyroku Sądu Okręgowego z 28 listopada 2007 r., którym

oddalono jej powództwo wytoczone przeciwko stronie pozwanej N. O. spółka z o.o.

o wydanie jej części nieruchomości położonej w W. przy ul. O. 75, oznaczonej na

mapie numerem geodezyjnym 35 i pow. 8458 m2

, w granicach oznaczonych na tej

mapie punktami n, T2, S2, n o pow. 855 m2

.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo po uznaniu, że powodowa spółka akcyjna

nie ma tytułu prawnego do nieruchomości objętej żądaniem pozwu. Sąd ten ustalił,

że w 1989 r. zawarła ona z poprzednikiem prawnym strony pozwanej umowę

o przekazanie w użytkowanie obiektów zaplecza budowy, mocą której oddano jej

do używania nieruchomość położoną w W. przy ul. O. 75. Przedmiotem umowy

była cała działka nr 35 pow. 8458 m2

. Umowa była zawarta do końca 1993 r. i

zaopatrzona w datę pewną. Aneksem z 20 grudnia 1993 r. strony przedłużyły

trwanie tej umowy do końca 1995 r. Po wygaśnięciu umowy strona powodowa

nadal korzystała z nieruchomości, po czym w dniu 12 grudnia 1996 r. strony

sporządziły dwa kolejne aneksy do umowy z 1989 r. Aneksy były nie tylko z tej

samej daty, lecz miały poza tym ten sam numer: 1/96. Jeden z nich dotyczył

dzierżawy części działki nr 35 o pow. 4740 m2

w granicach oznaczonych punktami

ml, nl, ol, k, l, m, n, T2, S2, ml, a drugi dotyczył innej części tej działki również

o pow. 4740 m2

, z tym że w granicach oznaczonych punktami S2¸n, O, Y, X, C1,

T2, S2 i był oznaczony datą pewną. W wyniku procesu o wydanie prawomocnym

wyrokiem sądowym nakazano stronie powodowej, ażeby wydała na rzecz

poprzednika prawnego pozwanej pierwszą z tych działek (oznaczoną punktami ml,

nl, ol, k, l, m, n, T2, S2, ml oraz objętą aneksem bez daty pewnej). Powództwo

przeciwko pozwanej spółce o wydanie drugiej działki (oznaczonej punktami S2¸n,

O, Y, X, C1, T2, S2, przy czym objętej aneksem z datą pewną) zostało natomiast

prawomocnie oddalone. Pismem z 7 lutego 2007 r. pozwana spółka złożyła –

3

skuteczne według Sądu pierwszej instancji – oświadczenie o natychmiastowym

rozwiązaniu umowy z 1989 r.

Poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia Sąd Apelacyjny przyjął

jako własne. Na kanwie tych ustaleń Sąd Apelacyjny oddalenie apelacji uzasadnił

przede wszystkim argumentem, że jego prawomocnym wyrokiem z 2 grudnia

2005 r. nakazano stronie powodowej zwrócenie poprzednikowi prawnemu strony

pozwanej działki, której częścią była działka będąca przedmiotem obecnego sporu.

W wyniku egzekucji działka ta została zresztą przez stronę powodową wydana.

Ze względu na treść art. 365 § 1 k.p.c. Sąd, rozstrzygając o zasadności

powództwa, był wskazanym wyrokiem związany. Skoro zaś od chwili wydania tego

wyroku nie zaszły nowe okoliczności, w szczególności okoliczności świadczące

o nabyciu przez stronę powodową tytułu prawnego co do spornej działki, to jej

powództwo o wydanie tej działki nie mogło zostać uwzględnione. Tytułu tego nie

stanowi w każdym razie prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z 11 października

2005 r., którym z kolei oddalono powództwo przeciwko stronie powodowej o

wydanie działki obejmującej również część działki będącej przedmiotem obecnego

sporu (wyrokiem z 12 lipca 2006 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację od tego

wyroku). Rozwijając wątek związany z tym rozstrzygnięciem Sąd Apelacyjny

podkreślił, że nie jest związany ustaleniami i oceną zawartą w uzasadnieniu innego

wyroku. Prawomocność materialną łączyć bowiem należy jedynie z samym

rozstrzygnięciem, a nie z jego motywami. Zakwalifikowanie w innym wyroku,

chociażby prawomocnym, umowy jako umowy dzierżawy nie może stwarzać stronie

powodowej tytułu prawnego co do spornej części działki.

Wyrok Sądu Apelacyjnego z 29 maja 2008 r. strona powodowa zaskarżyła

skargą kasacyjną. W skardze tej w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§

1 pkt 2 k.p.c.) zarzuciła temu Sądowi naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. przez przyjęcie

związania jego prawomocnym wyrokiem z 2 grudnia 2005 r., chociaż dotyczył on

innego stosunku prawnego niż ten, z którego wywodzi ona tytuł prawny względem

działki objętej sporem, oraz jednoczesne przyjęcie braku związania wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z 12 lipca 2006 r. ze względu na to, że bliższe określenie

nieruchomości objętej orzeczeniem zostało dokonane w jego uzasadnieniu, nie zaś

4

w sentencji. Powołując się na tę podstawę, wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony

i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy

administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne

osoby. Przytoczony przepis określa zasadnicze skutki każdego prawomocnego

orzeczenia sądowego w sprawie cywilnej. Jednym z takich skutków jest moc

wiążąca orzeczenia cechującego się prawomocnością. Jeżeli chodzi o orzeczenia

wydawane w procesie, to moc wiążącą mają przede wszystkim wyroki. Podkreślić

też trzeba, że w rezultacie uprawomocnienia się orzeczenia nikt nie może

kwestionować nie tylko faktu jego istnienia, lecz także jego treści, i to bez względu

na to, czy ktoś był, czy też nie był stroną postępowania zakończonego tym

orzeczeniem.

Mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu nie można wprawdzie

identyfikować z powagą rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku (art. 366 k.p.c.),

gdyż powaga ta ma charakter podmiotowo względny (odnosi się wyłącznie do tych

samych stron procesu), jednakże nie ma żadnych przeszkód, ażeby przy

wyjaśnianiu istoty i swoistości mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu

wykorzystać dorobek orzecznictwa dotyczący pewnych aspektów zagadnienia

powagi rzeczy osądzonej. W szczególności wchodziłyby tu w rachubę orzeczenia

Sądu Najwyższego, w których wyjaśniono sposób określania granic

przedmiotowych i podmiotowych powagi rzeczy osądzonej przysługującej

wyrokowi. W realiach procesowych postępowania kasacyjnego wywołanego skargą

kasacyjną strony powodowej zakres rozważań można zawęzić do problematyki

granic przedmiotowych mocy wiążącej prawomocnego wyroku i powagi rzeczy

osądzonej takiego wyroku.

Według art. 366 k.p.c., granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej

prawomocnego wyroku wyznacza przedmiot rozstrzygnięcia w związku z jego

podstawą. Ażeby ustalić te granice trzeba brać pod rozwagę żądanie pozwu

5

i rozstrzygnięcie o tym żądaniu zawarte w wyroku. Powagę rzeczy osądzonej ma

w zasadzie tylko rozstrzygnięcie zawarte w sentencji. Ma zatem rację

Sąd Apelacyjny podkreślając, że motywom zamieszczonym w uzasadnieniu

wyroku, w tym zwłaszcza ustaleniom faktycznym powaga rzeczy osądzonej nie

przysługuje i nie wiążą one sądu w innej sprawie cywilnej. Stwierdzeń tych nie

można jednak absolutyzować, gdyż w pewnych wypadkach uzasadnienie

prawomocnego wyroku może być wykorzystane przy wyjaśnianiu granic powagi

rzeczy osądzonej (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 17 września

1957 r., 1 CO 20/57, OSPiKA 1958, nr 10, poz. 261, LEX 168796). Takie podejście

do omawianego zagadnienia jest wskazane szczególnie w sytuacji, w której na

podstawie samej sentencji nie można dokładnie określić przedmiotu rozstrzygnięcia

sądu. Co więcej, jeżeli uzasadnienie wyroku nie zostało sporządzone, to może

nawet zajść konieczność zanalizowania akt innej sprawy i odtworzenia przez sąd

orzekający w nowej sprawie rozumowania sądu, które doprowadziło od wydania

określonego wyroku (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z 18 czerwca 1955 r., 3

CR 199/54, OSN 1956, nr 4, poz. 100).

Stanowisko to – mutatis mutandis – należy odnieść do instytucji mocy

wiążącej prawomocnego orzeczenia. Oznacza to, że podniesiony w skardze

kasacyjne zarzut naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. należy uznać za trafny. Do uznania

bowiem, że z sentencji wyroku Sądu Apelacyjnego z 12 lipca 2006 r. nie wynika

wiążąca inne sądy kwalifikacja łączącej strony umowy co do spornej działki (albo

tylko jej części) jako umowy dzierżawy nie wystarcza samo stwierdzenie, że

prawomocność materialną łączyć należy jedynie z samym rozstrzygnięciem, a nie z

jego motywami. Jeżeli bowiem istnieją w tym zakresie wątpliwości, a takowe mają

jednak miejsce na gruncie poczynionych przez Sąd drugiej instancji ustaleń

faktycznych, to niezbędna jest także odpowiednia analiza uzasadnienia

wskazanego wyroku.

Jeżeli zatem istnieją poważne wątpliwości co do trafnego wyjaśnienia mocy

wiążącej poprzednich wyroków sądowych dotyczących działki objętej obecnym

sporem między stronami, to zaskarżony skargą kasacyjną wyrok nie mógł się ostać

6

i podlegał uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania. Dlatego

też Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

db