II PK 9/09

Sygn. akt II PK 9/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z wniosku L. P.

przeciwko Bankowi PEKAO Spółka Akcyjna z siedzibą w W. oraz Skarbowi

Państwa reprezentowanemu przez Ministra Skarbu Państwa

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa od wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 9 września 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt II w części zasądzającej od

pozwanego Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa na rzecz

powódki 82 940 zł z ustawowymi odsetkami od 1 lipca 1998 r. do

dnia zapłaty tytułem odszkodowania za akcje, w pkt IV w części

oddalającej apelację pozwanego Skarbu Państwa - Ministra

Skarbu Państwa oraz w pkt V i w tym zakresie przekazuje

2

sprawę Sądowi Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w W. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Pozwem z 31 maja 1998 r. powódka L. P. wystąpiła do Sądu Rejonowego

dla W. w W. przeciwko Bankowi Polska Kasa Opieki S.A. w W. (powoływanego

dalej, jako „Bank Pekao S.A.”) z żądaniem przywrócenia uprawnień pracowniczych,

które w toku postępowania sprecyzowała jako żądanie ustalenia prawa do

nieodpłatnego nabycia akcji Banku. Jako podstawę tego żądania powódka

wskazała pozostawanie w stosunku zatrudnienia z Bankiem w okresie od 30

sierpnia 1955 r. do 31 maja 1974 r. oraz rozwiązanie stosunku pracy za

porozumieniem stron z przyczyn dotyczących zakładu pracy: zmiany organizacyjne

i wyodrębnienie Przedsiębiorstwa Eksportu Wewnętrznego „PEWEX”. W toku

postępowania do udziału w sprawie został wezwany Skarb Państwa

reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa. Pozwani wnieśli o oddalenie

powództwa: Bank Pekao S.A. ze względu na brak swej legitymacji procesowej

biernej, a Skarb Państwa z powodu braku podstaw prawnych uzasadniających

nabycie przez powódkę prawa do ww. akcji.

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z 21 czerwca 2002 r. oddalił powództwo L. P.,

a Sąd Okręgowy w W. oddalił jej apelację od tego wyroku wyrokiem z 23 maja 2003

r., od którego powódka wniosła kasację do Sądu Najwyższego. Wyrokiem z 23

września 2004 r. (sygn. akt I PK 644/03) Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu

Okręgowego z 23 maja 2003 r. oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego z

21 czerwca 2002 r. i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy

uznał za zasadny zarzut naruszenia art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r.

o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 118, poz.

561 ze zm.). Sąd Najwyższy uznał również za zasadny zarzut naruszenia art. 2 pkt

5 lit c. tej ustawy, wskazując, że przepis ten ma zastosowanie szersze tj. dotyczy

3

sytuacji gdy rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło z przyczyn określonych w art. 1

ust. 1 z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracow-

nikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.), a nie na podstawie tego przepisu, co

oznacza że przepis ten może być zastosowany także, gdy rozwiązanie stosunku

pracy nastąpiło przed wejściem w życie ustawy. Sąd Najwyższy stwierdził, że

wykładnia art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przyjęta przez

Sąd Rejonowy i Sąd Okręgowy była błędna, a w wyniku tego błędu Sąd pierwszej

instancji nie dokonał ustaleń w zakresie przyczyn rozwiązania stosunku pracy

pomiędzy powódką a Bankiem Pekao S.A.

Pismem z 4 marca 2005 r. powódka sprecyzowała żądanie pozwu,

domagając się zasądzenia od pozwanych solidarnie 223.184,00 zł tytułem

równowartości liczby akcji z odsetkami ustawowymi od 10 marca 2005 r. do dnia

zapłaty, zasądzenia od pozwanych solidarnie 89.273,60 zł tytułem podatku

dochodowego od osób fizycznych z odsetkami ustawowymi od 10 marca 2005 r. do

dnia zapłaty oraz odszkodowania z tytułu niewypłaconej dywidendy za lata 2001,

2002, 2003 i 2004. Pismem z 23 marca 2006 r. powódka ponownie sprecyzowała

powództwo, wyjaśniając, że dochodzi zapłaty odszkodowania z tytułu bezprawnego

i zawinionego pozbawienia jej należnych uprawnień w wysokości równowartości

akcji.

Wyrokiem z 25 kwietnia 2007 r. Sąd Rejonowy w pkt I zasądził od

pozwanego Skarbu Państwa na rzecz powódki 59 150 zł tytułem odszkodowania, i

w pkt II powództwo w pozostałym zakresie oddalił.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka była zatrudniona w Centrali Banku Pekao

S.A. w W. od 30 sierpnia 1955 r. do 31 maja 1974 r. W związku z utworzeniem

Przedsiębiorstwa Eksportu Wewnętrznego „Pewex", powódka została zatrudniona

w tym przedsiębiorstwie od 1 czerwca 1974 r. i pracowała w nim do 30 czerwca

1990 r., tj. do przejścia na emeryturę. 30 kwietnia 1997 r. pomiędzy Skarbem

Państwa reprezentowanym przez Ministra Skarbu Państwa a Bankiem Polska Kasa

Opieki S.A. - Grupa Pekao S.A. została zawarta umowa, w której pozwanemu

bankowi zlecono wykonanie czynności technicznych związanych z nieodpłatnym

udostępnieniem uprawnionym pracownikom akcji należących do Skarbu Państwa. 1

4

lipca 1997 r. nastąpiła konsolidacja sprawozdań finansowych banków wchodzących

do Grupy Pekao S.A. 28 sierpnia 1997 r. powódka złożyła w pozwanym banku

oświadczenie o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji Skarbu Państwa, jednakże

na liście osób uprawnionych do nabycia akcji, ogłoszonej przez pozwany bank 16

stycznia 1998 r., powódka się nie znalazła. Wobec powyższego, pismem z 29

stycznia 1998 r., wniosła reklamację, która nie została przez pozwany bank

uwzględniona.

Sąd Rejonowy uznał, że roszczenie powódki w zakresie odszkodowania z

tytułu bezprawnego i zawinionego uniemożliwienia nabycia akcji na zasadach

preferencyjnych jest co do zasady uzasadnione i zasługuje na uwzględnienie. Sąd

wskazał, że art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1996 r. o łączeniu i grupowaniu

niektórych banków w formie spółki akcyjnej (Dz.U. 1996 r. Nr 90, poz. 406 ze zm.),

przyznaje pracownikom zatrudnionym w bankach należących do grupy w dniu ich

przekształcenia z banku państwowego w spółkę akcyjną prawo do nabycia akcji

banku dominującego na zasadach określonych w ustawie o prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych, zastąpionej następnie ustawą z 30 sierpnia 1996 r. o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. Ta druga ustawa

rozszerzyła krąg uprawnionych do nieodpłatnego nabycia akcji, co potwierdziła

umowa z 30 kwietnia 1997 r. zawarta pomiędzy Skarbem Państwa

reprezentowanym przez Ministra Skarbu Państwa a Bankiem Polska Kasa Opieki

S.A. - Grupa Pekao S.A. oraz regulamin nieodpłatnego nabycia akcji wyżej

wymienionego banku. Sąd Rejonowy wskazał, że stosownie do art. 2 pkt 5 lit. c tej

ustawy, przesłankami uznania pracownika za uprawnionego do nabycia akcji są:

minimum 10-letni staż pracy w komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym

lub w przedsiębiorstwie, które zostało sprywatyzowane poprzez wniesienie do

spółki oraz rozwiązanie stosunku pracy wskutek przejścia na emeryturę lub rentę

albo z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy. Sąd Rejonowy uznał za bezsporny fakt, że

powódka była zatrudniona w Banku Pekao S.A. 19 lat, a rozwiązanie z nią stosunku

pracy nastąpiło w 1974 r., a zatem przed wejściem w życie ustawy o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

5

zakładu pracy. Jednakże, w ocenie Sądu Rejonowego, jeżeli rozwiązanie umowy o

pracę nastąpiło z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 tej ustawy, tj. z powodu

zmniejszenia zatrudnienia spowodowanego zmianami organizacyjnymi,

produkcyjnymi lub technologicznymi albo ze względów ekonomicznych, pracownik

posiadający wymagany staż pracy nabywa uprawnienie do nabycia akcji, bez

względu na to, czy rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło przed wejściem w życie

wyżej wymienionej ustawy, czy też w okresie jej obowiązywania. W konsekwencji,

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka należała do grona osób uprawnionych do

nieodpłatnego nabycia akcji Banku Pekao S.A. i otrzymałaby 1.300 akcji. Powódka

spełniła więc wymagania wynikające z art. 38 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, nabywając tym samym prawo do akcji.

Skoro jednak pozwany bank nie ma już tych akcji, to powódka zasadnie domagała

się zasądzenia odszkodowania z tytułu bezprawnego i zawinionego

uniemożliwienia nabycia akcji na zasadach preferencyjnych. Uznając, że Skarb

Państwa miał obowiązek udostępnienia akcji uprawnionym pracownikom spółek,

Sąd wskazał, że niewykonanie tego obowiązku rodzi po stronie uprawnionych, po

upływie czasu udostępniania akcji, roszczenie odszkodowawcze Skarbu Państwa

za niewykonanie zobowiązania polegające na uchylaniu się od nieodpłatnego

wydania akcji uprawnionym pracownikom. Uznając roszczenie powódki o

odszkodowanie za utracone akcje za uzasadnione Sąd Rejonowy nie podzielił

jednak jej stanowiska odnośnie do jego wysokości. W ocenie Sądu wysokość

odszkodowania należnego powódce należało określić według ceny akcji ustalonej

dla osób fizycznych, obywateli polskich, oferowanej w pierwszym dniu sprzedaży

tych akcji, tj. na dzień 30 czerwca 1999 r., w którym kurs wynosił 45 zł, co

przesądziło o zasądzeniu na rzecz powódki 59.150 zł (45 zł x 1.300 akcji).

Roszczenie powódki w zakresie odszkodowania z tytułu niewypłaconej dywidendy

za lata 2001, 2002, 2003 i 2004, Sąd Rejonowy uznał za niezasadne, wskazując,

że w nie zostało ono należycie udowodnione. Za niezasadne Sąd uznał także

żądanie zapłaty 89.273 zł, ponieważ stosownie do art. 21 ust. 1 pkt 3b ustawy z

dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, odszkodowania

otrzymane na podstawie wyroku lub ugody sądowej, do wysokości określonej w tym

wyroku lub ugodzie, są wolne od podatku, z wyjątkiem odszkodowań otrzymanych

6

w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą lub dotyczących korzyści,

które podatnik mógł osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Z tych względów

Sąd Rejonowy uznał żądanie powódki za uzasadnione wyłącznie w zakresie

odszkodowania z tytułu bezprawnego i zawinionego uniemożliwienia nabycia akcji

co do 59.150 zł., w pozostałym zaś zakresie powództwo oddalił.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wnieśli: pozwany Skarb Państwa

reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa, zaskarżając wyrok Sądu

Rejonowego w części dotyczącej pkt I sentencji, pozwany Bank Pekao S.A.

zaskarżając wyrok Sądu Rejonowego w części dotyczącej pkt I sentencji oraz

powódka, zaskarżając wyrok Sądu Rejonowego w części dotyczącej pkt II

sentencji. Powódka wniosła o zasądzenie od pozwanych in solidum na jej rzecz

393.588 zł z ustawowymi odsetkami od 25 kwietnia 2007 r. do dnia zapłaty, tytułem

odszkodowania liczonego według kursu akcji w dniu wyrokowania, względnie

223.184 zł z ustawowymi odsetkami od 10 marca 2005 r. do dnia zapłaty, tytułem

odszkodowania liczonego według kursu akcji w dacie sprecyzowania powództwa,

względnie 202.826 zł z ustawowymi odsetkami od 25 kwietnia 2005 r. do dnia

zapłaty, tytułem odszkodowania liczonego według kursu średniego akcji oraz o

zasądzenie od pozwanych in solidum na jej rzecz 28.471,04 zł z ustawowymi

odsetkami od 10 marca 2005 r. do dnia zapłaty, jako odszkodowanie z tytułu

niewypłaconej dywidendy.

Zaskarżonym rozpoznawaną skargą wyrokiem Sąd Okręgowy: (I) uchylił

wyrok Sądu Rejonowego w punkcie II w zakresie odszkodowania z tytułu

niewypłaconej dywidendy i w tym zakresie sprawę przekazał do ponownego

rozpoznania temu Sądowi, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach w instancji

odwoławczej w tym zakresie; (II) zmienił wyrok Sądu Rejonowego w punkcie l w ten

sposób, że zasądził od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz powódki 82.940 zł z

ustawowymi odsetkami od 1 lipca 1998 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania

za akcje i w pozostałym zakresie powództwo oddalił; (III) oddalił apelację powódki

w pozostałym zakresie; (IV) oddalił apelacje obu pozwanych; (V) zniósł wzajemnie

między stronami koszty zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

Odnośnie do apelacji Skarbu Państwa Sąd Okręgowy stwierdził, że w

wydanym w niniejszej sprawie wyroku z 23 września 2004 r. (I PK 644/03),

7

wiążącym Sąd pierwszej i drugiej instancji, Sąd Najwyższy uznał, wbrew

twierdzeniom apelującego, że warunkiem uznania byłych pracowników za

uprawnionych do nabycia akcji jest rozwiązanie umowy o pracę z przyczyn

określonych w art. 1 ust. 1 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, a nie, jak

twierdzi apelujący, na podstawie tego przepisu. W konsekwencji, o ile tylko

rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z powodu zmniejszenia zatrudnienia

spowodowanego zmianami organizacyjnymi, produkcyjnymi lub technologicznymi

albo ze względów ekonomicznych, uznać należy, że przedmiotowy warunek

nabycia akcji został spełniony, pomimo że rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło

przed wejściem w życie tej ustawy. Wobec tego do Sądu pierwszej instancji

należało jedynie ustalenie, jakie przyczyny spowodowały rozwiązanie umowy o

pracę z powódką, co też uczynił. Prawidłowo również Sąd Rejonowy ustalił, że

rozwiązanie umowy o pracę z powódką nastąpiło z przyczyn organizacyjnych, o

których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy. Dlatego apelację Skarbu Państwa należało oddalić. Z kolei apelacja

pozwanego Banku Pekao S.A. nie zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ

powództwo w odniesieniu do niego zostało w całości oddalone. Nie było więc

możliwe uznanie, że wyrok Sądu Rejonowego narusza jego prawa, co jest

warunkiem dopuszczalności środków odwoławczych.

Natomiast apelacja powódki zasługiwała, zdaniem Sądu drugiej instancji, na

uwzględnienie w części, tj. w zakresie zarzutu naruszenia przez Sąd Rejonowy art.

363 § 2 k.c., przez określenie wysokości należnego powódce odszkodowania

według ceny akcji ustalonej dla osób fizycznych, obywateli polskich, oferowanej w

dniu 30 czerwca 1999 r., podczas gdy pierwszym dniem sprzedaży akcji na

zasadach ogólnych był 30 czerwca 1998 r., zarzutu naruszenia przez Sąd

Rejonowy art. 481 k.c., przez oddalenie powództwa o zasądzenie odsetek

ustawowych w całości bez jakiegokolwiek uzasadnienia tego rozstrzygnięcia i

zarzutu sprzeczności ustaleń Sądu Rejonowego z treścią zgromadzonego w

sprawie materiału dowodowego, przez uznanie, że powódka uprawniona była do

otrzymania jedynie 1300 akcji Banku Pekao S.A., podczas gdy powódce

8

przysługiwałoby 1508 akcji tego przedsiębiorstwa. W szczególności, biorąc pod

uwagę fakt, że pierwszym dniem sprzedaży był 30 czerwca 1998 r., kiedy wartość

akcji wynosiła 55 zł., Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok przez zasądzenie

82.940 zł (1.508 x 55 zł.) z odsetkami w wysokości ustawowej od 1 lipca 1998 r. do

dnia zapłaty, w pozostałym zakresie oddalając apelację jako bezzasadną. Za

zasadne Sąd Okręgowy uznał także zarzuty naruszenia przepisów postępowania

związane z oddaleniem przez Sąd Rejonowy powództwa w części dotyczącej

żądania powódki wypłaty dywidendy za lata 2001, 2002, 2003, 2004.

W skardze kasacyjnej pozwany Skarb Państwa - Minister Skarbu Państwa

zaskarżył powyższy wyrok w części, tj. w punkcie II, w zakresie w jakim Sąd

Okręgowy zasądził od niego na rzecz powódki 82.940 zł z ustawowymi odsetkami

od 1 lipca 1998 r. do dnia zapłaty, w punkcie IV, w zakresie w jakim Sąd Okręgowy

oddalił jego apelację od wyroku Sądu Rejonowego i w punkcie V, w zakresie w

jakim Sąd Okręgowy zniósł między stronami koszty zastępstwa procesowego w

instancji odwoławczej i nie uwzględnił jego wniosku o zasądzenie od powódki na

jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej. Skarżący

zarzucił wyrokowi Sądu Okręgowego naruszenie przepisów postępowania, które

miało wpływ na wynik postępowania, tj. art. 378 § 1 k.p.c., a także naruszenie art.

321 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., polegające na przekroczeniu granic

apelacji oraz wyrokowaniu co do przedmiotu i jego zakresu nieobjętego żądaniem

strony powodowej. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego,

przez:

1) błędną wykładnię art. 19 ust. 2 ustawy z 14 czerwca 1996 r. o łączeniu i

grupowaniu niektórych banków w formie spółki akcyjnej, polegającą na uznaniu, że

przepis ten nie wskazuje w sposób zupełny kręgu osób uprawnionych do

nieodpłatnego nabycia akcji Banku Pekao S.A. w W.;

2) niewłaściwe zastosowanie art. 2 pkt 5 lit. c w związku z art. 63 ust. 2

ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji oraz art. 19 ust. 2 i art.

20 ust. 2 ustawy o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie spółki

akcyjnej, polegające na uznaniu, że art. 2 pkt 5 lit c stanowi uzupełnienie art. 19

ust. 2 ustawy o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie spółki akcyjnej w

zakresie ustalania kręgu osób uprawnionych do nieodpłatnego nabycia akcji Banku

9

Pekao S.A. i daje dodatkową podstawę ustalania kręgu osób uprawnionych do

nieodpłatnego nabycia akcji tego Banku;

3) niewłaściwe zastosowanie art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji, polegające na uznaniu, że rozwiązanie stosunku pracy powódki z

Bankiem Pekao S.A. nastąpiło z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw;

4) niewłaściwe zastosowanie art. 471 k.c., polegające na uznaniu, że Skarb

Państwa był zobowiązany względem powódki do nieodpłatnego udostępnienia jej

1.508 akcji Banku Pekao S.A., nie wykonał tego zobowiązania, za co ponosi

odpowiedzialność, wskutek czego poniosła ona szkodę w wysokości 82.940 zł;

5) niewłaściwe zastosowanie art. 455 k.c. w związku z art. 481 § 1 k.c.,

polegające na uznaniu, że powódce należą się odsetki ustawowe od 1 lipca 1998 r.,

a nie od wezwania Skarbu Państwa do spełnienia świadczenia polegającego za

zapłacie odszkodowania.

W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

części, tj. w punktach II, IV, i V i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania lub o uchylenie i zmianę wyroku Sądu Okręgowego w

części, tj. w punktach II i IV, przez uwzględnienie apelacji Skarbu Państwa od

wyroku Sądu Rejonowego z 25 kwietnia 2007 r. i zmianę tego wyroku przez

oddalenie powództwa L. P. wobec Skarbu Państwa w całości i w punkcie V, przez

zasądzenie od powódki na rzecz Skarbu Państwa kosztów zastępstwa

procesowego w instancji odwoławczej, a ponadto, orzeczenie na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c. lub art. 39816

k.p.c. w związku z art. 415 k.p.c. o zwrocie

spełnionego świadczenia i w każdym przypadku o zasądzenie od powódki na rzecz

Skarbu Państwa kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego,

za wszystkie instancje według norm przepisanych z uwzględnieniem wielokrotnego

rozstrzygania w każdej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

10

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Przyjęte w niniejszej sprawie ustalenia

faktyczne powinny zostać poddane ocenie z punktu widzenia podstawy prawnej

domagania się przez powódkę nieodpłatnego udostępnienia jej akcji Banku Polska

Kasa Opieki S.A. – Grupa Pekao SA (stanowiącego przesłankę dochodzonego

odszkodowania z tytułu pozbawienia jej tego prawa) w sytuacji, gdy powódka była

zatrudniona w tym Banku od 30 sierpnia 1955 r. do 31 maja 1974 r., a następnie w

związku z utworzeniem Przedsiębiorstwa Eksportu Wewnętrznego „Pewex",

umowa o pracę z powódką została rozwiązana z przyczyn, o których mowa w art. 1

ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy i została ona

zatrudniona w tym przedsiębiorstwie od 1 czerwca 1974 r. i pracowała w nim do 30

czerwca 1990 r., tj. do przejścia na emeryturę.

W pierwszej kolejności należy wskazać na przepisy powołanej wcześniej

ustawy z dnia 14 czerwca 1996 r. o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w

formie spółki akcyjnej. Bank Polska Kasa Opieki SA od początku swego istnienia

prowadził działalność w formie spółki akcyjnej, nigdy nie działał w formie

przedsiębiorstwa państwowego ani banku państwowego. Nie podlegał więc

komercjalizacji, czyli przekształceniu z przedsiębiorstwa państwowego w spółkę

prawa handlowego na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji

i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. Z tej przyczyny uprawnienia

pracowników tego Banku oraz pracowników banków, które weszły w skład Grupy

Pekao SA, do nabycia akcji Banku Polska Kasa Opieki SA powinny być ocenione

przede wszystkim w kontekście regulacji wynikającej z art. 19 ust. 2 ustawy o

łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie spółki akcyjnej, zgodnie z którym

pracownikom banku należącego do grupy bankowej, zatrudnionym w tym banku w

dniu konsolidacji sprawozdań finansowych albo zatrudnionym w bankach

należących do grupy w dniu ich przekształcenia z banku państwowego w spółkę

akcyjną, przysługuje prawo nabycia wyłącznie akcji banku dominującego, na

zasadach określonych w ustawie z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 ze zm.), a liczba nabywanych

w ten sposób akcji ustalana jest łącznie dla pracowników banków danej grupy

bankowej. Z chwilą wejścia w życie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

11

przedsiębiorstw państwowych, udostępnianie akcji miało się odbywać według

zasad określonych w tej ustawie (zgodnie z art. 75 ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, który stanowi, że jeżeli obowiązujące

przepisy powołują się na ustawę o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych lub

odsyłają ogólnie do przepisów o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych,

stosuje się w tym zakresie odpowiednio przepisy ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych).

Ocena uprawnień powódki do nabycia akcji banku dominującego według art.

19 ust. 2 ustawy o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie spółki

akcyjnej prowadzi do wniosku, że nie spełnia ona przesłanek przewidzianych w tym

przepisie, ponieważ ani nie była zatrudniona w banku należącym do grupy

bankowej w dniu konsolidacji sprawozdań finansowych (co w przypadku banków

należących do grupy Pekao S.A. miało miejsce 1 lipca 1997 r.), ani nie była

zatrudniona w banku należącym do grupy w dniu jego przekształcenia z banku

państwowego w spółkę akcyjną.

Wobec powyższego należy poddać ocenie roszczenia powódki dotyczące

przyznania jej akcji Banku Polska Kasa Opieki S.A. – Grupa Pekao SA według

przepisów ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.

Zgodnie z art. 36 ust. 1 tej ustawy, uprawnionym pracownikom przysługuje prawo

do nieodpłatnego nabycia do 15% akcji spółki należących do Skarbu Państwa

według stanu sprzed zbycia pierwszych akcji na zasadach ogólnych, zaś zgodnie z

art. 36 ust. 4, akcje zbywa się nieodpłatnie w grupach wyodrębnionych ze względu

na okresy zatrudnienia uprawnionych pracowników w komercjalizowanym

przedsiębiorstwie państwowym i w spółce powstałej w wyniku komercjalizacji tego

przedsiębiorstwa państwowego. Definicję legalną pojęcia „uprawniony pracownik”

zawiera art. 2 pkt 5 tej ustawy. Zgodnie z tym przepisem, uprawnionymi

pracownikami są, między innymi, osoby będące w dniu wykreślenia z rejestru

komercjalizowanego przedsiębiorstwa państwowego pracownikami tego

przedsiębiorstwa lub osoby będące pracownikami przedsiębiorstwa państwowego

w dniu zawarcia umowy rozporządzającej przedsiębiorstwem poprzez jego

wniesienie do spółki (pkt a), osoby, które przepracowały co najmniej dziesięć lat w

komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym lub w przedsiębiorstwie, które

12

zostało sprywatyzowane poprzez wniesienie do spółki, a rozwiązanie stosunku

pracy nastąpiło wskutek przejścia na emeryturę lub rentę albo z przyczyn

określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze

zm.) (pkt c), osoby, które po przepracowaniu dziesięciu lat w przedsiębiorstwie

państwowym podlegającym prywatyzacji zostały przejęte przez inne zakłady pracy

w trybie art. 231

Kodeksu pracy (pkt d). Sytuacja powódki jest najbliższa temu, o

czym stanowi art. 2 pkt 5 lit. c. Nie można jednak przyjąć, że powódka spełniła

wymagania przewidziane tym przepisem. Zaliczenie do grupy osób wymienionych

w tym przepisie wymagałoby łącznego spełnienia dwóch przesłanek – po pierwsze,

przepracowania co najmniej 10 lat w komercjalizowanym przedsiębiorstwie

państwowym (komercjalizowanym banku państwowym), po drugie – rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Powódka spełnia drugą z

tych przesłanek, nie spełnia natomiast pierwszej. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, przez

komercjalizowane przedsiębiorstwo należy rozumieć wyłącznie przedsiębiorstwo

państwowe podlegające przekształceniu w spółkę Skarbu Państwa (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1998 r., I PKN 198/98, OSNAP 1999 nr 13,

poz. 426, a także wyrok z 19 kwietnia 2001 r., I PKN 362/00, OSNP 2003 nr 4, poz.

97 i 19 kwietnia 2001, I PKN 365/00, OSNP 2003 nr 4, poz. 98 oraz z 26 września

2001 r., I PKN 640/00). W rozpoznawanej sprawie Bank Polska Kasa Opieki SA od

początku swego istnienia prowadził działalność w formie spółki akcyjnej, nigdy nie

działał w formie przedsiębiorstwa państwowego ani banku państwowego, a więc nie

podlegał komercjalizacji. Nie było więc ustawowych podstaw do zaliczenia okresu

zatrudnienia powódki w tym Banku od 30 sierpnia 1955 r. do 31 maja 1974 r. do

okresu branego pod uwagę przy kwalifikowaniu jej do grupy osób uprawnionych do

nieodpłatnego nabycia akcji Banku Polska Kasa Opieki SA. Na podstawie art. 36

ust. 4 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz § 1

ust. 1 rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. w sprawie

szczegółowych zasad podziału uprawnionych pracowników na grupy, ustalania

liczby akcji przypadających na każdą z tych grup oraz trybu nabywania akcji przez

13

uprawnionych pracowników (Dz.U. Nr 33, poz. 200) możliwe byłoby uwzględnienie

jedynie okresu zatrudnienia powódki w komercjalizowanym banku państwowym, co

w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w

dwóch powołanych wyżej wyrokach z 19 kwietnia 2001 r. (I PKN 362/00 oraz I PKN

365/00), stwierdzając, że z przepisu art. 36 ust. 4 wynika, że przy ustalaniu stażu

pracy (okresu zatrudnienia), od którego zależy liczba przysługujących

uprawnionemu pracownikowi akcji uwzględnia się tylko okres zatrudnienia w

komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym i w spółce powstałej w wyniku

jego komercjalizacji. W przepisie tym nie wymienia się innych okresów zatrudnienia

(u innych pracodawców). Oznacza to, że powódka nie może być zakwalifikowana

do kręgu osób uprawnionych, wskazanego w art. 2 pkt 5 ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. W konsekwencji analiza przepisów art.

19 ust. 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1996 r. o łączeniu i grupowaniu niektórych

banków w formie spółki akcyjnej oraz art. 2 pkt 5 lit c i art. 36 ust. 4 ustawy z dnia

30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

prowadzi do wniosku, że powódka nie spełnia wymogów ustawowych

przewidzianych w tych przepisach pozwalających na zaliczenie jej do grona osób

uprawnionych do nabycia akcji w ich świetle.

Powyższy wywód opiera się na argumentacji przedstawionej przez Sąd

Najwyższy w wyroku z 7 sierpnia 2002 r., I PKN 561/01, OSNP-wkł. 2003 nr 5, poz.

7 (potwierdzonej następnie w uchwale składu siedmiu sędziów z 26 czerwca 2003

r., III PZP 22/01, OSNP 2003 nr 21, poz. 511 oraz w wyroku z 23 października 2003

r., I PK 242/02), którą Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni akceptuje.

Przedstawione stanowisko znajduje także uzasadnienie w podkreślanym w

orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego wymaganiu ścisłej

wykładni przepisów uprawniających do preferencyjnego lub nieodpłatnego

nabywania akcji prywatyzowanych przedsiębiorstw. W szczególności Trybunał

Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 28 maja 2002 r., P 10/01, OTK 2002 r. nr

3a, poz. 35) stwierdził, że wprowadzenie preferencji pracowniczych w ustawie z

dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz późniejsze

nadanie mocą ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych określonym grupom osób prawa do nieodpłatnego

14

nabycia akcji spółek powstałych w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstw,

pozostawało w ścisłym związku z podstawowym celem tych ustaw, tj.

przekształceniem własności państwowej przedsiębiorstw we własność prywatną.

Preferencyjne zasady nabywania akcji przez pracowników zostały wprowadzone

nie jako forma rekompensaty lub dodatkowego wynagrodzenia za wkład pracy, czy

też za wytworzenie majątku prywatyzowanych przedsiębiorstw, ani tym bardziej

jako forma powszechnego uwłaszczenia obywateli, ale jako zachęta dla załóg

służąca przyśpieszeniu prywatyzacji. Prawo do nieodpłatnego nabycia akcji

prywatyzowanego przedsiębiorstwa państwowego było też pomyślane jako środek

urzeczywistnienia idei akcjonariatu pracowniczego. Akcje przyznawane

pracownikom nieodpłatnie miały na celu powiązanie ich dochodów z finansowymi

wynikami spółki oraz włączenie w procesy decyzyjne w sprywatyzowanych

spółkach. Przedstawione cele ustawodawcze uzasadniają przyznanie tego prawa

wyłącznie ściśle oznaczonej grupie osób, spełniającej określone przesłanki (zob.

też, uzasadnienia powołanej wyżej uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 26 czerwca 2003 r., III PZP 22/01 oraz wyroku Sądu Najwyższego z

4 grudnia 2003 r., I PK 111/03, OSNP 2004 nr 21, poz. 368).

W rezultacie powyższych rozważań należy uznać, że posiadanie co najmniej

dziesięcioletniego okresu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w banku, który

nie podlegał komercjalizacji (jak Bank Polska Kasa Opieki SA – Grupa Pekao S.A.)

nie daje podstawy do uznania pracownika za uprawnionego pracownika w

rozumieniu art. 2 pkt 5 lit. c w związku z art. 36 ust. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia

1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych i w związku z

art. 19 ust. 2 ustawy o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie spółki

akcyjnej. Odmienne stanowisko przyjęte w tej kwestii przez Sąd Okręgowy okazało

się więc nieuzasadnione. Wbrew przekonaniu Sądu Okręgowego nie ma ono

usprawiedliwienia w związaniu wykładnią prawa dokonaną w niniejszej sprawie w

wyroku Sądu Najwyższego z 23 września 2004 r. (sygn. akt I PK 644/03). W

orzeczeniu tym Sąd Najwyższy przyjął, że pracownik prywatyzowanego

przedsiębiorstwa państwowego posiadający wymagany staż pracy, z którym

rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

15

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z

2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.) przed wejściem w życie tej ustawy, jest

uprawniony do nieodpłatnego nabycia akcji (art. 2 pkt 5 lit. c ustawy z dnia 30

sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji, jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr

171, poz. 1397 ze zm.). Następnie Sąd Najwyższy stwierdził, że wykładnia art. 2

pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przyjęta przez Sąd Rejonowy i

Sąd Okręgowy była błędna, a w wyniku tego błędu Sąd pierwszej instancji nie

dokonał ustaleń w zakresie przyczyn rozwiązania stosunku pracy pomiędzy

powódką a Bankiem Pekao S.A.

Stosując wymieniony art. 2 pkt 5 lit. c Sąd Okręgowy nie wziął jednak pod

uwagę, że Sąd Najwyższy, wydając powyższe orzeczenie, był związany podstawą

kasacji, która w zakresie naruszenia przepisów prawa materialnego opierała się na

zarzucie błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania tego przepisu (oraz art. 38

ust. 2) ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych. W związku z tym Sąd Najwyższy, uznając trafność

zarzutu skarżącej odnośnie do wykładni art. 2 pkt 5 lit. c tej ustawy, wskazał na

prawidłowe w jego ocenie znaczenie jego treści, nie wypowiadając się co do jego

relacji do art. 19 ust. 2 ustawy o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie

spółki akcyjnej, którego błędna wykładnia została wytknięta dopiero w obecnie

rozpoznawanej skardze kasacyjnej strony pozwanej. Trafnie więc skarżący

podkreślił, że „Sąd Najwyższy rozpoznający sprawę w dniu 23 września 2004 r. nie

zajmował się przepisem art. 19 ust. 2 ustawy o łączeniu i grupowaniu banków, zajął

się jedynie art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, przy czym nie

dokonał analizy, czy przepisy te konkurują między sobą jako lex specialis i lex

generalis czy też się uzupełniają, a nadto, nie odniósł się do kwestii zastosowania

art. 2 pkt 5 lit c ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji do podmiotu nie

podlegającego komercjalizacji.”

Uwzględnienie powyższego stanu rzeczy prowadzi do wniosku, że

rozpoznawana skarga nie stoi w sprzeczności z art. 39820

k.p.c., zgodnie z którym

sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną

w tej sprawie przez Sąd Najwyższy, a skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego

po ponownym rozpoznaniu sprawy nie można oprzeć na podstawach sprzecznych

16

z wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Należy bowiem

stwierdzić, że w świetle art. 39820

k.p.c. dokonanie przez Sąd Najwyższy wykładni

przepisu prawa, którego błędną wykładnię zarzucono w kasacji (skardze

kasacyjnej) nie zobowiązuje sądu orzekającego w sprawie przekazanej do

ponownego rozpoznania do zastosowania tego przepisu, jeżeli z jej okoliczności

wynika, że jej prawidłowe rozstrzygnięcie wymaga zastosowania innego przepisu,

którego niezastosowanie podniesiono w kolejnej skardze kasacyjnej. W

rozpatrywanej skardze pozwany Skarb Państwa nie zakwestionował wykładni art. 2

pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji dokonanej w wyroku z 23

września 2004 r., lecz oparł zaskarżenie na trafnym, jak wynika z wcześniejszych

rozważań, zarzucie jego błędnego zastosowania w sytuacji, gdy przy ocenie

roszczeń powódki uwzględni się także art. 19 ust. 2 ustawy o łączeniu i grupowaniu

niektórych banków w formie spółki akcyjnej.

W rezultacie, podstawowe w konstrukcji rozpatrywanej skargi zarzuty

naruszenia art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji oraz art. 19 ust.

2 ustawy o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie spółki akcyjnej,

okazały się uzasadnione. W tej sytuacji, zważywszy na niezasadność zaliczenia

powódki do kręgu pracowników uprawnionych do nabycia akcji pozwanej, za trafny

należy również uznać zarzut naruszenia art. 471 k.c.

Ponadto, tylko dla porządku, należy dodać, że usprawiedliwione są także

zarzuty naruszenia art. 378 § 1 i 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

polegającego na przekroczeniu granic apelacji oraz wyrokowaniu co do przedmiotu

i jego zakresu nieobjętego żądaniem strony powodowej. Istotnie, zasądzając w pkt

II wyroku odsetki ustawowe od 1 lipca 1998 r., Sąd Okręgowy nie wziął pod uwagę,

że powódka nie żądała ich zasądzenia od tej daty. W szczególności w apelacji

wskazała ona jako daty ich wymagalności alternatywnie dni: 25 kwietnia 2007 r., 10

marca 2005 r. i 25 kwietnia 2005 r. Tym samym trafne są też zarzuty naruszenia

art. 455 związku z art. 481 § 1 k.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art.

108 § 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.

17

/tp/