II CSK 124/09

Sygn. akt II CSK 124/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

w sprawie z powództwa H.W. – S.

przeciwko M. W. – B. i W. B.

o stwierdzenie nieważności czynności prawnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 15 października 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 18 stycznia 2008 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił powództwo

H. W.–S. w sprawie przeciwko M. W.– B. i W. B. o stwierdzenie nieważności

umowy ustanawiającej odrębną własność lokali i umowy darowizny z dnia 20

października 2004 r. oraz podobnych umów z dnia 29 października 2004 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 6 czerwca 1986 r. powódka wytoczyła W.

W., jedynemu spadkobiercy jej babki, proces o wykonanie zapisu i zobowiązanie do

przeniesienia na jej rzecz udziału wynoszącego ½ w prawie własności

nieruchomości położonej w P., przy ul. G. 61. Powództwo zostało zabezpieczone

postanowieniem Sądu Wojewódzkiego z dnia 27 września 1990 r. poprzez

ustanowienie zakazu sprzedaży udziału wynoszącego ½ w prawie własności

nieruchomości i zakazu zawierania umów cywilnoprawnych na czas oznaczony

oraz o dłuższym od ustawowego terminie wypowiedzenia i uprawniających

kontrahenta pozwanego do przebudowy lub innych przeróbek lokali. Po śmierci W.

W., wskutek postępowania o częściowy dział spadku, obowiązek przeniesienia

udziału na rzecz powódki przeszedł na pozwaną M. W.–B.

Wyrokiem z 26 października 2004 r., który uprawomocnił się w dniu 14 lipca

2005 r., w wyniku oddalenia apelacji M. W.–B., uwzględniono roszczenie powódki o

wykonanie zapisu. H. W.–S. została wpisana jako współwłaścicielka nieruchomości

do księgi wieczystej w dniu 20 lutego 2006 r.

W toku postępowania o wykonanie zapisu, w dniach 20 października 2004 r.

i 29 października 2004 r. pozwani zawarli umowy o ustanowienie odrębnej

własności lokali i umowy darowizny objęte pozwem. Na ich mocy pozwany stał się

wyłącznym właścicielem 4 lokali mieszkalnych i 3 lokali użytkowych spośród

21 lokali znajdujących się w nieruchomości.

W ocenie Sądu Okręgowego, mimo że pozwani zawierając umowy wiedzieli

o roszczeniu powódki oraz wytoczonym procesie o wykonanie zapisu

testamentowego i zmierzali do ograniczenia prawa powódki, uznaniu umów

za nieważne na podstawie art. 58 § 2 k.c. sprzeciwiała się treść art. 59 k.c.

Zgodnie bowiem z orzecznictwem Sądu Najwyższego, dla uznania czynności za

bezwzględnie nieważną niezbędne jest wykazanie dalszych, poza wiedzą stron

3

o istnieniu roszczenia osoby trzeciej, okoliczności świadczących o sprzeczności

umowy z zasadami współżycia społecznego.

Sąd Okręgowy uznał, że kwestionowane umowy darowizny nie

uniemożliwiały wykonania wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 października 2004 r.

Jednocześnie powódka nie przedstawiła dowodów na okoliczność szczególnej

wartości wyodrębnionych lokali, nie wskazała także, jaka zasada współżycia

społecznego poza prawem do ochrony wierzyciela została działaniem pozwanych

naruszona. Nie było też podstaw do orzeczenia nieważności kwestionowanych

umów na podstawie art. 58 § 1 k.c.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę na skutek apelacji powódki, podzielił

zaprezentowany przez Sąd pierwszej instancji pogląd, że samo zawarcie umów z

naruszeniem praw wierzyciela w warunkach przewidzianych w art. 59 k.c. nie jest

wystarczające do uznania, iż umowy te są bezwzględnie nieważne. Konieczne jest

wykazanie dalszych, szczególnych okoliczności, które mogą uzasadniać uznanie

czynności prawnej za nieważną z powodu jej sprzeczności z zasadami współżycia

społecznego.

Zdaniem tego Sądu przedstawione przez powódkę dowody nie pozwalały na

ustalenie, że pozwani uzyskali jej kosztem korzyść majątkową. Powódka nie

wykazała, aby wartość jej udziału w nieruchomości była obecnie niższa, niż przed

wyodrębnieniem i darowaniem lokali pozwanemu. Bowiem w wyniku dokonanych

czynności pozwany uzyskał korzyść z majątku matki, a nie z majątku powódki.

Sąd nie podzielił poglądu skarżącej, że skoro do przeniesienia własności

udziału doszło już po wyodrębnieniu lokali, to powódka otrzymała nie ½ udziału

w całej nieruchomości, lecz tylko ½ udziału w nieruchomości umniejszonej o lokale

odrębne. W ocenie tego Sądu twierdzenie to pozostawało w sprzeczności z treścią

art. 3 ust. 3 ustawy o własności lokali oraz zapisami księgi wieczystej prowadzonej

dla nieruchomości. Ponadto na podstawie zebranego w sprawie materiału

dowodowego nie można było stwierdzić, że lokale do tej pory niewydzielone

są znacznie mniej atrakcyjne i przedstawiają niższą wartość, niż lokale, które od

matki otrzymał pozwany.

4

Mając to na uwadze Sąd Apelacyjny stwierdził brak przesłanek

wykraczających poza hipotezę art. 59 k.c. i w konsekwencji wyrokiem z dnia

15 października 2008 r. oddalił apelację.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosła powódka. W skardze,

opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 3983

§ 1 k.p.c.), zarzucała naruszenie

prawa materialnego, tj. art. 58 § 2 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu z instytucji określonej w art. 59 k.c. przesłanki niemożności zaspokojenia

roszczenia osoby trzeciej do wykładni tego przepisu i na tej podstawie przyjęcie,

iż w sprawie tej przepis nie ma zastosowania oraz przyjęcie, iż brak podstaw do

stwierdzenia nieważności umów w wyniku pominięcia wskazanych przez skarżącą

okoliczności świadczących o naruszeniu zasad współżycia społecznego. W ramach

drugiej podstawy kasacyjnej zarzucała naruszenie przepisów postępowania, które

miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 387 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie w uzasadnieniu orzeczenia

okoliczności przemawiających za tym, iż czynności zostały zawarte w sposób

sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. W konkluzji skarżąca wniosła

o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podnoszone w ramach drugiej podstawy kasacyjnej nie są zasadne.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku poddaje się kontroli kasacyjnej, odpowiada

wymogom określonym w art. 328 § 1 k.p.c., stosowanym w postępowaniu

drugoinstancyjnym poprzez odesłanie z art. 391 k.p.c. Kwestia zaś, czy rozważone

zostały wszelkie okoliczności mające wpływ na ocenę, czy będąca przedmiotem

oceny czynność prawna została dokonana w sposób sprzeczny z zasadami

współżycia społecznego, podlega ocenie w ramach zarzutu naruszenia prawa

materialnego, a nie procesowego.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżąca zarzucała

naruszenie art. 58 § 2 k.c. poprzez wadliwą wykładnię, polegającą na przejęciu do

hipotezy tego przepisu dodatkowej przesłanki, to jest, niemożności zaspokojenia

roszczenia osoby trzeciej, podczas, gdy przesłanka ta mieści się w hipotezie innego

przepisu, to jest art. 59 k.c. Istotnie, Sąd Apelacyjny oddalając apelację skarżącej

5

uznał, że postępowanie pozwanej było co prawda nieprawidłowe, jednak dokonana

przez nią czynność prawna polegająca na wyodrębnieniu lokali i darowaniu

własności niektórych z nich synowi nie doprowadziła do pomniejszenia udziału

skarżącej we współwłasności nieruchomości, a tym samym nie uniemożliwiła

uczynienia zadość jej roszczeniu o wykonanie zapisu. Trafnie podnosiła skarżąca,

że przesłanką uznania czynności prawnej za nieważną jest, stosownie do art. 58

§ 2 k.c., sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, nie zaś to, czy poprzez

fakt dokonania takiej czynności pokrzywdzony traci możliwość zaspokojenia

swojego roszczenia. Przepisy art. 58 § 2 i art. 59 k.c. nie są tożsame, brak też

ustawowych podstaw aby pojęcie „zasady współżycia społecznego” z art. 58 § 2

k.c. wypełniać treścią zawartą w art. 59 k.c., inaczej bowiem art. 59 k.c. byłby

zbędny. Nie występuje tu zbieg roszczeń, a strona powodowa nie jest uprawniona

do wyboru roszczeń wynikających z różnych podstaw wadliwości czynności

prawnych. Czynność prawna jest albo bezwzględnie nieważna, jako sprzeczna

z zasadami współżycia społecznego, co stwierdza sąd w orzeczeniu

deklaratywnym (art. 58 § 2 k.c.), albo może być przez sąd uznana za bezskuteczną

(orzeczenie konstytutywne), gdy występuje inna wadliwość, np. określona w art. 59

k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 902/99,

niepubl.). Nie oznacza to jednak, że umowa, o jakiej mowa w art. 59 k.c., nie

podlega skutkom z art. 58 § 2 k.c., o ile zachodzą dalsze przesłanki. W praktyce

często zdarza się, że domagający się stwierdzenia nieważności czynności prawnej

powołuje się na okoliczność wiedzy stron tej czynności o istnieniu roszczenia osoby

trzeciej. Stosunek, jaki zachodzi pomiędzy art. 58 § 2 k.c. a art. 59 k.c. został

wyjaśniony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 1993 r., II CRN 94/92

(Wokanda 1993, nr 6, poz. 4). W wyroku tym przyjęto, że nie jest dopuszczalne

ustalenie w oparciu o art. 58 § 2 k.c. nieważności umowy zawartej w warunkach art.

59 k.c. na tej tylko podstawie, że strony wiedziały o istnieniu roszczenia osoby

trzeciej. Sąd Najwyższy wskazał, że czynność prawna zawarta w warunkach art. 59

k.c. może podlegać, tak jak każda czynność prawna, skutkom z art. 58 § 2 k.c.,

jednakże do uznania jej bezwzględnej nieważności niezbędne jest wykazanie

dalszych, poza wiedzą stron o istnieniu roszczenia osoby trzeciej, okoliczności

świadczących o sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego.

6

Pogląd ten zyskał potwierdzenie w wyżej powołanym wyroku z dnia 12 lutego

2002 r., w którym również wskazano, że także w wypadku, gdy umowa

uniemożliwia zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, możliwe jest ustalenie jej

nieważności na podstawie art. 58 § 2 k.c., jednak konieczną przesłanką jest

wykazanie interesu prawnego (art. 189 k.p.c.) i istnienia innych (poza wiedzą)

okoliczności świadczących o sprzeczności czynności fraudacyjnej z zasadami

współżycia społecznego. Stanowisko to należy uznać za utrwalone, a Sąd

Najwyższy w obecnym składzie pogląd ten podziela. Jeżeli roszczenie jest oparte

wyłącznie na twierdzeniu, że czynność prawna uniemożliwiła zadośćuczynienie

roszczeniu osoby trzeciej, jego podstawę prawną stanowi art. 59 k.c.

Dla zasadności zaś powództwa z art. 58 § 2 k.c. niezbędne jest wykazanie innych

jeszcze okoliczności, które pozwolą na uznanie, że zawarta umowa nie tylko

uniemożliwiła realizację roszczenia osoby trzeciej (wówczas, jak wskazano,

wystarczy art. 59 k.c.), ale ponadto jest sprzeczna z zasadami współżycia

społecznego i przez to bezwzględnie nieważna.

Skarżąca w toku procesu wskazywała szereg takich okoliczności, które

zresztą orzekające w sprawie Sądy uznały za wykazane. Okolicznościami tymi było

zawarcie jednej z umów po zamknięciu rozprawy w wieloletnim procesie

o wykonanie zapisu, a drugiej już po wydaniu nieprawomocnego

wyroku uwzględniającego powództwo, i to pomimo istnienia postanowienia

o zabezpieczeniu powództwa, zakazującego dysponowania udziałem ½

w nieruchomości. Trafnie zarzucała skarżąca, że intencją pozwanych było

uniemożliwienie jej objęcia po uprawomocnieniu się wyroku tych wyodrębnionych

i darowanych pozwanemu lokali, co prowadziło do jej pokrzywdzenia, chociaż nie

uniemożliwiało całkowicie zadośćuczynienia jej roszczeniu, skoro nadal możliwe

było przeniesienie na nią udziału ½ w nieruchomości (jednak już nie takiej samej,

bowiem szereg lokali wyodrębniono i rozdysponowano na rzecz innej osoby).

Okolicznością taką jest również świadome opóźnianie wykonania zapisu, pomimo

niewątpliwej wiedzy o jego istnieniu. Nie bez znaczenia są również stan zdrowia

skarżącej oraz inne okoliczności, które zostały w sprawie ustalone, jednak nie

poddano ich właściwej ocenie według kryteriów z art. 58 § 2 k.c. z tej przyczyny,

że – zdaniem Sądu drugiej instancji – skarżąca w istocie nie została pokrzywdzona,

7

bowiem pozwana wyodrębniła i darowała synowi lokale „ze swojego udziału”,

a skarżącej nadal pozostał udział ½ w całej nieruchomości, łącznie z częściami

wspólnymi budynku. Wniosek o braku pokrzywdzenia nie jest jednak bynajmniej

oczywisty, skoro prawidłowe wykonanie zapisu winno doprowadzić do przeniesienia

na skarżącą idealnej części wynoszącej 1/2 w całej nieruchomości. Skarżąca

została pozbawiona istotnego wpływu na sposób wyjścia za współwłasności,

pozbawiono ją możliwości współdecydowania w kwestii wyodrębnienia lokali

i dysponowania nimi. Sama zatem okoliczność, że skarżąca nadal jest

współwłaścicielką przedmiotowej nieruchomości w ½ części nie może przekreślać

oceny, czy w świetle innych wykazanych okoliczności czynności prawne zostały

dokonane pomiędzy pozwanymi w warunkach określonych w art. 58 § 2 k.c.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c.

jz