II PK 275/08

Sygn. akt II PK 275/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 sierpnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Katarzyna Gonera

w sprawie z powództwa P. B.

przeciwko PKP Cargo S.A. Zakładowi Taboru w W.

o odprawę pieniężną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 sierpnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 10 lipca 2008 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 1350 zł

(jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt) tytułem kosztów zastępstwa

prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

W niniejszej sprawie powód wniósł o zasądzenie od pozwanego PKP

Cargo S.A. Zakładu Taboru w W. kwoty 10.500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

1 stycznia 2007 r. do dnia zapłaty tytułem odprawy pieniężnej. Następnie, na

rozprawie w dniu 4 stycznia 2008 r. pełnomocnik powoda rozszerzył żądanie pozwu

do kwoty łącznej 10.623,84 zł. Pełnomocnik powoda w pozwie podniósł, że w

listopadzie 2006 r. pozwana spółka na podstawie art. 231

k.p. przekazała powoda

do Koleje […] Sp. z o.o., a powód rozwiązał stosunek pracy na podstawie 231

§ 4

k.p. Stwierdził także, że rozwiązanie stosunku pracy w tym trybie uznane jest za

rozwiązanie stosunku pracy przez pracodawcę za wypowiedzeniem i domagał się

wypłacenia odprawy pieniężnej na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 marca

2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy

z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 z 2003 r. ze zm.)

Wyrokiem z dnia 4 stycznia 2008 roku Sąd Rejonowy – Sąd Pracy

zasądził od pozwanego PKP Cargo S.A. Zakład Taboru w W. na rzecz powoda P.

B. kwotę 10.623,84 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 2007 r. do dnia

zapłaty tytułem odprawy pieniężnej. Sąd Rejonowy ustalił, iż powód był

zatrudniony w PKP przedsiębiorstwie państwowym na podstawie umów o pracę na

czas nieokreślony od dnia 1 września 1982 r. Na podstawie ustawy z dnia 8

września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych powód z dniem 1 stycznia 2001 r. stał się pracownikami PKP S.A. z

zachowaniem poprzednich warunków pracy i płacy. Od października 2002 r. powód

stał się pracownikiem pozwanej. Dnia 21 listopada 2006 r. zawarto porozumienie

na mocy którego Koleje […] przejęły na stałe zadania obejmujące obsługę

pojazdów trakcyjnych przez drużyny trakcyjne podczas prowadzenia pociągów

pasażerskich oraz pracowników te zadania wykonujących. Jednym z nich był

powód. W porozumieniu zagwarantowano przejmowanym pracownikom, mającym

te zadania wykonywać warunki zatrudnienia na dotychczasowym poziomie - do

dnia 30 czerwca 2010r. Pismem z dnia 24 listopada 2006r. pozwany poinformował

powoda, że z dniem 1 stycznia 2007 r. staje się on pracownikiem Koleje […], a

3

przez okres 1 roku mają wobec niego zastosowanie postanowienia Zakładowego

Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników zatrudnionych przez Zakłady PKP

Cargo S.A. W piśmie tym pouczono powoda, że w terminie 2 miesięcy od dnia

przejścia części zakładu pracy na nowego pracodawcę może rozwiązać stosunek

pracy za 7-dniowym uprzedzeniem, a rozwiązanie takie spowoduje skutki, jakie

prawo pracy wiąże z rozwiązaniem stosunku pracy przez pracodawcę za

wypowiedzeniem. Powód w styczniu 2007 r. rozwiązał stosunek pracy w tym trybie.

Powód zwrócił się do pozwanego o wypłatę odprawy. W odpowiedzi pozwany

poinformował powoda, że jego pismo zostało przesłane do Koleje [...], która

odmówiła wypłaty odprawy z uwagi na to, iż rozwiązanie przez powoda stosunku

pracy nastąpiło w trybie art. 231

k.p. i w związku z tym odprawa z ustawy o

zwolnieniach grupowych się nie należy.

Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Rejonowy stwierdził, że w myśl art.

231

§ 4 k.p. - pracownik składa pracodawcy oświadczenie o rozwiązaniu umowy o

pracę bez wypowiedzenia, w wyniku którego umowa o pracę rozwiązuje się,

natomiast w drodze fikcji prawnej wprowadzonej do tego przepisu uważa się, że

skutki prawne powyższego rozwiązania są takie, jakie byłyby, gdyby pracodawca

wypowiedział umowę o pracę. Znaczenie rozważanej regulacji polega więc na

zapewnieniu pracownikowi uprawnień, jakie wynikają lub mogą wyniknąć dla

pracowników w wyniku rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę za

wypowiedzeniem. Wprawdzie rozwiązanie przez pracownika stosunku pracy bez

wypowiedzenia za siedmiodniowym wyprzedzeniem nie jest zawarte w katalogu

sposobów rozwiązywania umów o pracę w ujęciu normatywnym art. 30 § 1 k.p.,

który należy do przepisów ogólnych o rozwiązywaniu umów o pracę, to należy

przyjąć, że ten wyjątkowy sposób ustania stosunku pracy wynika z przepisów

szczególnych o rozwiązywaniu umów o pracę. Ostatecznie Sąd Rejonowy uznał, że

prawo powoda do odprawy pieniężnej przysługuje na podstawie art. 231

§ 4 zdanie

drugie k.p., według którego rozwiązanie stosunku pracy w trybie art. 231

§ 4 zdanie

pierwsze k.p. jest dla pracownika w skutkach równoznaczne z rozwiązaniem

stosunku pracy przez pracodawcę za wypowiedzeniem, tym samym w związku z

treścią art. 8 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych

zasądził od pozwanej odprawę pieniężną na rzecz powoda.

4

Apelację od powyższego orzeczenia wniosła PKP Cargo S.A. wie Zakład

Taboru w W. zaskarżając wyrok w całości, wnosząc o jego zmianę w całości i

oddalenie powództwa.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy wyrokiem z dnia 10 lipca 2008 r. zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił. Sąd stwierdził, że na skutek

zawarcia opisanego wyżej porozumienia powód z dniem 1 stycznia 2007 r. przestał

być pracownikiem pozwanego, a stał się pracownikiem Kolei [...]. To właśnie temu

podmiotowi, słusznie, powód złożył stosowne pismo z rozwiązaniem umowy o

pracę, korzystając właśnie z postanowień art. 231

§ 4 kp. Na skutek tego działania

powoda umowa o pracę łącząca go już z Kolejami rozwiązała się skutecznie w dniu

31 stycznia 2008 r. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że przepis art. 231

§ 2

k.p. nie może być jednak zastosowany w niniejszym stanie faktycznym, bowiem

żądanie odprawy pieniężnej nie jest zobowiązaniem wynikającym ze stosunku

pracy, powstałym przed przejściem zakładu pracy lub jego części na nowego

pracodawcę. Jest zobowiązaniem wynikającym ze stosunku pracy, powstałym po

przejściu zakładu pracy lub jego części na nowego pracodawcę. Ciąży ono,

zgodnie z treścią obowiązującej ustawy o zwolnieniach grupowych, zawsze na

każdoczesnym pracodawcy. Dlatego powód stając się z dniem 1 stycznia 2007 r. z

mocy prawa pracownikiem Kolei, powinien do tej spółki skierować swoje roszczenie

o zapłatę odprawy pieniężnej. Z kolei co do skutków rozwiązania stosunku pracy

przewidzianych w art. 231

§ 4 k.p. Sąd w pełni podzielił linię orzecznictwa Sądu

Najwyższego przyjmującą, że uproszczone rozwiązanie stosunku pracy

przewidziane w art. 231

§ 4 k.p. nie ma na celu nadawania pracownikom

przywilejów (w tym przypadku prawa do odprawy). Stwierdzenie zdania drugiego

tegoż przepisu (rozwiązanie stosunku pracy w tym trybie powoduje dla pracownika

skutki, jakie przepisy prawa pracy wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy przez

pracodawcę za wypowiedzeniem) ma być gwarancją niepogarszania sytuacji

formalnej i faktycznej pracowników u kolejnego pracodawcy. Sąd stwierdził, że nie

można tego odnosić wprost do ustawy o zwolnieniach grupowych, która jest

regulacją swoistą i nie dotyczy przypadków, w których przyczyna rozwiązania

stosunku pracy leży po stronie pracowników. Sąd wypowiedział się także

negatywnie co do zasadności i możliwości uzyskania odprawy pieniężnej od Kolei

5

stwierdzając, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego odprawa

pieniężna określona w ustawie o zwolnieniach grupowych nie przysługuje w razie

przejęcia zakładu pracy w trybie art. 231

§ 2 k.p. Ponadto Sąd wskazał, że już sama

nazwa tej ustawy niejako określa sens i uzasadnienie dla jej istnienia. Jest to

ustawa „o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy

z przyczyn niedotyczących pracowników". Tym samym - a contrario - nie dotyczy

przypadków, w których przyczyna rozwiązania stosunku pracy leży po stronie

pracowników. Nie dotyczy wreszcie przypadków, kiedy to pracownicy są

inicjatorami rozwiązania stosunków pracy (ich przyczyną). Właśnie ta ostatnia

sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, gdyż to powód był inicjatorem

rozwiązania stosunku pracy ze swoim pracodawcą - Koleje […], a nie odwrotnie i to

powód skorzystał z przysługującego mu, zgodnie z treścią art. 231

§ 4 k.p.,

uprawnienia do rozwiązania bez wypowiedzenia, za siedmiodniowym

uprzedzeniem, wiążącego go stosunku pracy. Z powyższych względów Sąd

Okręgowy zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji poprzez oddalenie powództwa.

Na powyższe orzeczenie powód wniósł skargę kasacyjną powołując się w

niej na:

- naruszenie art. 231

§ 2 k.p. przez uznanie, że dotychczasowy pracodawca

(pozwana) u którego nastąpiło zmniejszenie zatrudnienia, nie posiada legitymacji

biernej w sprawie o wypłatę odprawy pieniężnej, gdyż umowę o pracę w trybie art.

231

§ 4 k.p. można rozwiązać tylko z nowym pracodawcą,

- naruszenie art. 1 i art. 8 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących

pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 z 2003 r. ze zm.) przez uznanie, że

rozwiązanie umowy o pracę w trybie art. 231

§ 4 kp nie uprawnia do otrzymania

odprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Podstawową kwestią jaką

należało się zająć w niniejszej sprawie była potrzeba wyjaśnienia jakie skutki

prawne ma rozwiązanie umowy o pracę przez pracownika na podstawie art. 231

§ 4

k.p. - czy takie rozwiązanie uprawnia do nabycia odprawy o której mowa w art. 8

ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

6

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Na

wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 231

§ 4 k.p. w terminie 2 miesięcy od

przejścia zakładu pracy lub jego części na nowego pracodawcę, pracownik może

bez wypowiedzenia za siedmiodniowym uprzedzeniem rozwiązać stosunek pracy.

Rozwiązanie stosunku pracy w tym trybie powoduje dla pracownika skutki, jakie

przepisy prawa pracy wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy z pracodawcą za

wypowiedzeniem. Z kolei w myśl art. 8 ustawy o zwolnieniach grupowych

pracownikowi, w związku z rozwiązaniem stosunku pracy w ramach grupowego

zwolnienia, przysługuje odprawa pieniężna. Przepis ten stosuje się odpowiednio w

razie konieczności rozwiązania przez pracodawcę zatrudniającego co najmniej 20

pracowników stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, jeżeli

przyczyny te stanowią wyłączny powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku

pracy lub jego rozwiązanie na mocy porozumienia stron, a zwolnienia w okresie

nieprzekraczającym 30 dni obejmują mniejsza liczbę pracowników niż określona w

art. 1.

W sensie systemowym wymienione uregulowania są od siebie oddalone,

znajdują się nie tylko w różnych aktach prawnych, ale dotyczą również zupełnie

różnych sytuacji. Regulacja kodeksowa wiąże się wyraźnie z przejściem zakładu

pracy (jego części) na innego pracodawcę i dotyczy rozwiązania umowy o pracę

przez pracownika. Unormowanie w ustawie o zwolnieniach grupowych dotyczy

zwolnienia dokonanego przez pracodawcę z przyczyn leżących po jego stronie lub

w drodze porozumienia stron. Należy sądzić, że w tych warunkach, gdyby

zamiarem ustawodawcy było otworzenie możliwości przyznania pracownikom

prawa do odprawy w sytuacjach określonych art. 231

§ 4 k.p., posłużyłby się

wyraźnym odesłaniem do ustawy o zwolnieniach grupowych. Przytoczony tu

argument był już wcześniej podnoszony w piśmiennictwie (por. wypowiedzi M.

Gersdorf, K. Rączki, T. Zielińskiego). Dodatkowo należy zwrócić uwagę na zakres

zastosowania interesujących nas regulacji. Ustawa o zwolnieniach grupowych

znajduje zastosowanie do pracodawców zatrudniających co najmniej 20

pracowników. Przepisy dotyczące przejścia zakładu pracy (jego części) nie

przewidują takich ograniczeń. Na tym tle odrębność systemowa tych rozwiązań

rysuje się jeszcze wyraźniej. Wreszcie należałoby zwrócić uwagę, że obciążenie

7

pracodawcy - przejemcy skutkami wynikającymi z art. 8 ustawy o zwolnieniach

grupowych pozostawałoby w sprzeczności z istotą przejęcia zakładu pracy, opartej

na kalkulacji ekonomicznej przejemcy, uwzględniającej zobowiązania ciążące na

przejmowanym podmiocie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego w myśl wyżej

wskazanych argumentów został przyjęty pogląd, że fikcję prawną przyjmującą, że

rozwiązanie stosunku pracy przez pracownika w trybie art. 231

§ 4 k.p. zdanie

pierwsze k.p. powoduje dla niego skutki, jakie przepisy prawa wiążą z

rozwiązaniem stosunku pracy przez pracodawcę za wypowiedzeniem, należy

odnosić do przyszłego zatrudnienia - wyrok z dnia 25 maja 2000 r. I PKN 647/99,

OSNP 2001/21/644. Stanowisko to wyłącza możliwość przyznania odprawy

przewidzianej w art. 8 ustawy o zwolnieniach grupowych.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie przychyla się

jednak do stanowiska, iż przepis art. 231

§ 4 nie daje podstaw do ograniczenia

oddziaływania zawartej w nim fikcji prawnej jedynie do przyszłego zatrudnienia. W

rozpatrywanym art. 231

§ 4 k.p nie ma wyrażenia ani jakiegokolwiek ułożenia

składni, która wskazałaby na to, że skutki o których mowa skierowane są tylko na

przyszłe stosunki pracy z pominięciem stosunku pracy, którego przepis ten wprost

dotyczy. Wprowadzenie „przyszłości" do art. 231

§ 4 k.p. w drodze wykładni wydaje

się być raczej nieodpowiednie do rytmu czasu teraźniejszego wyrażonego w

regulacji. Chodzi wszak o uchwycenie momentu „przejścia zakładu pracy" i

określenie w tym momencie sytuacji stosunków pracy, że dotychczasowe stosunki

pracy „idą" co do zasady niezmienione do nowego pracodawcy. Wszystko co tu

następuje, regulacja obowiązków poprzedniego i nowego pracodawcy, ochrona

statusu pracownika z jednoczesnym daniem mu możliwości rozwiązania stosunku

pracy, wszystko to odnosi się do określonego stosunku pracy i ograniczonego

kręgu jego podmiotów - pracownika oraz pracodawców; pracodawców jest dwóch,

ten drugi „staje się z mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy"

(art. 231

§ 1 k.p.).

Niezależnie od przyjętego stanowiska w tej kwestii, stwierdzić należy, że

skarga kasacyjna nie jest uzasadniona, ponieważ wyposażenie w art. 231

§ 4 k.p.

pracownika skutkami jakie przepisy prawa wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy

nie może, samo przez się, stanowić podstawy do przyznania mu odprawy

8

określonej w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

pracowników. Stosownie do tego przepisu odprawa przysługuje w związku z

rozwiązaniem stosunku pracy w ramach grupowego zwolnienia. Do jej warunków,

oprócz rozwiązania stosunku pracy przez pracodawcę (także na mocy

porozumienia stron) i określonej minimalnej liczby zatrudnienia pracowników,

należy rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (art. 1

ustawy). Na podstawie art. 10 tej ustawy odprawa przysługuje także, w przypadku

tzw. zwolnień indywidualnych, jeżeli następują one wyłącznie z przyczyn

niedotyczących pracowników. Jednakże przejście zakładu pracy stanowiące powód

rozwiązania stosunku pracy w trybie art. 231

§ 4 k.p. może w określonych

okolicznościach stanowić przyczynę niedotyczącą pracownika w rozumieniu ustawy

o zwolnieniach grupowych, co jednak w niniejszej sprawie nie wystąpiło. Powyższa

sytuacji nie będzie miała miejsca, gdy pracownik rozwiązał stosunek pracy

wyłącznie z przyczyn jego dotyczących, na przykład z powodów osobistych, zmiany

miejsca i zamieszkania, uzyskania możliwości korzystniejszego zatrudnienia itp.

Jest oczywiste, że w takich wypadkach akt wypowiedzenia stosunku pracy nie ma

nic wspólnego z warunkami zatrudnienia u nowego pracodawcy, a pracownik tylko

korzysta z przyznanego mu szczególnego uprawnienia do rozwiązania stosunku

pracy. Inaczej natomiast należałoby ocenić sytuację, w której pracownik podejmuje

akt woli rozwiązania stosunku pracy z powodu istotnego pogorszenia warunków

pracy u nowego pracodawcy. Ochrona przed istotnym pogorszeniem warunków

zatrudnienia, której środkiem jest miedzy innymi tryb rozwiązania stosunku pracy z

art. 231

§ 4 k.p. inicjowany przez pracownika, ale traktowany prawnie tak jakby to

była inicjatywa pracodawcy - jest immanentnie uwolniona od różnicowania

konsekwencji prawnych od tego, kto zainicjował rozwiązanie stosunku pracy.

Decydujące znaczenie mają przyczyny tego rozwiązania. Przyczyna pierwsza to -

sam fakt zmiany pracodawcy; zaś przyczyną drugą mogą być - w określonych

sytuacjach - pogorszone warunki pracy. Tę drugą przyczynę, gdyby zachodziła

trzeba oceniać z zastosowaniem przepisów określających uprawnienie do odprawy

pracownika, z którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn pracownika

niedotyczących. Z ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie nie wynika, aby powód

9

u nowego pracodawcy miał pogorszone warunki pracy, skoro na podstawie

porozumienia, na mocy, którego Koleje […] przejęły na stałe zadania obejmujące

obsługę pojazdów trakcyjnych przez drużyny trakcyjne podczas prowadzenia

pociągów pasażerskich oraz pracowników te zadania wykonujących,

zagwarantowano przejmowanym pracownikom warunki zatrudnienia na

dotychczasowym poziomie do dnia 30 czerwca 2010 r.

Mając powyższe motywy na uwadze oraz okoliczność, że występująca w

niniejszej sprawie kwestia prawnej możliwości nabycia prawa do odprawy

pieniężnej, o której mowa w art. 8 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

niedotyczących pracowników, w sytuacji, gdy doszło do rozwiązania umowy o

pracę na podstawie art. 231

§ 4 k.p., została rozstrzygnięta w uchwale siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2009 r., III PZP 1/09, Biul.SN

2009/6/2, w której przyjęto, że „rozwiązanie stosunku pracy w trybie art. 231

§ 4 k.p.

nie uprawnia do nabycia odprawy pieniężnej, o której mowa w art. 8 ustawy z dnia

13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. Nr 90, poz. 844

ze zm.), chyba że przyczyną rozwiązania stosunku pracy była poważna zmiana

warunków pracy na niekorzyść pracownika – Sąd Najwyższy orzekający w

niniejszym składzie, na podstawie art. 39814

k.p.c., oddalił skargę kasacyjną

powoda.

/tp/