III UK 28/09

Sygn. akt III UK 28/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 sierpnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. K.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 sierpnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 22 stycznia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 stycznia 2009 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (organ rentowy) od wyroku Sądu Okręgowego z

dnia 7 listopada 2008 r., w sprawie z wniosku A. K. (wnioskodawczyni) o emeryturę.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z

dnia 23 lipca 2008 r., organ rentowy odmówił wnioskodawczyni prawa do emerytury

z uwagi na nie zgłoszenie wniosku o rozwiązanie stosunku pracy.

Wnioskodawczyni wniosła odwołanie od powyższej decyzji domagając się jej

zmiany i przyznania dochodzonego świadczenia argumentując, że w dacie złożenia

przez nią wniosku o emeryturę obowiązywał art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela, który

pozwalał na przejście na emeryturę nauczycieli urodzonych po 31 grudnia 1948 r.,

a przed 1 stycznia 1969 r. bez konieczności rozwiązywania stosunku pracy.

Wyrokiem z dnia 7 listopada 2008 r. Sąd pierwszej instancji zmienił zaskarżoną

decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury, stwierdzając że przepis

art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela w brzmieniu nadanym przez art. 1 ustawy z dnia

23 sierpnia 2007 r. zmieniającej Kartę Nauczyciela z dniem 31 sierpnia 2007 r.

jednoznacznie wskazuje, że w stosunku do nauczycieli urodzonych po dniu 31

grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. warunkiem uzyskania prawa do

emerytury nie jest uprzednie rozwiązanie nauczycielskiego stosunku pracy na swój

wniosek. Organ rentowy zaskarżył powyższy wyrok apelacją w całości i wniósł o

jego zmianę i oddalenie odwołania.

Oddalając apelację organu rentowego Sąd drugiej instancji wskazał, że

ustawą z dnia 23 sierpnia 2007 r. o zmianie Karty Nauczyciela (Dz. U. z 2007 r., Nr

158, poz. 1103), ustawodawca z dniem 31 sierpnia 2007 r. wprowadził do art. 88

ust. 2a zmianę, zgodnie z którą wymóg rozwiązania stosunku pracy jest wyłączony

dla tych nauczycieli urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1

stycznia 1969 r., którzy spełnili warunki do uzyskania emerytury określone w art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela w ciągu 10 lat od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 162, poz. 1118, obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353

ze zm.), a nadto nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego lub złożyli

3

wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w takim funduszu na

dochody budżetu państwa. Ponadto, Sąd Apelacyjny wskazał, że w dniu złożenia

wniosku o przyznanie prawa do emerytury, to jest w dniu 7 lipca 2008 r.,

wnioskodawczyni spełniała warunki wynikające z art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela,

zatem określony w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela warunek rozwiązania stosunku

pracy nie miał do niej zastosowania.

Organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości skargą

kasacyjną, opartą na obu podstawach. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił

naruszenie art. 88 ust. 1 i ust. 2a pkt 1 Karty Nauczyciela poprzez błędną wykładnię

oraz naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 316 § 1. k.p.c. w

zw. z art. 233 § 1 i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382, 385 oraz art. 386 § 1 i 4

k.p.c. poprzez „wadliwość zarówno sentencji jak i uzasadnienia wyroku Sądu

Apelacyjnego w zakresie jego istotnych elementów”, gdyż zdaniem organu

rentowego Sąd drugiej instancji „winien stosować wykładnię gramatyczną

(językową) tj. literalne brzmienie art. 88 Karty Nauczyciela, który zdaniem

skarżącego podlega ścisłej wykładni”.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

1. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, ponieważ jej podstawa

dotycząca prawa materialnego okazała się uzasadniona.

2. Przepisy art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela

(jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.), powoływanej dalej

jako: „Karta Nauczyciela”, tworzą pełną i wyczerpującą regulację warunków

przejścia na emeryturę nauczycieli bez względu na wiek, a po wykazaniu 30-

letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w

szczególnym charakterze, lub 25-letniego okresu zatrudnienia, w którym co

najmniej 20 lat przypada na pracę w szczególnym charakterze w

szkolnictwie specjalnym. W art. 88 ust. 1 in fine postanowiono, że nauczyciel

po spełnieniu tych warunków może przejść na emeryturę po rozwiązaniu na

swój wniosek stosunku pracy. Ugruntowany jest pogląd, że jest to

dodatkowe wymaganie powstania prawa do emerytury nauczycielskiej (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1999 r., II UKN 149/99,

4

OSNP 2001 nr 2, poz. 46, z dnia 30 sierpnia 2001 r., II UKN 525/00, OSNP

2003 nr 12, poz. 298, z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 626/00, OSNP

2003 nr 16, poz. 390, z dnia 13 czerwca 2007 r., II UK 232/06,

niepublikowany, z dnia 19 września 2007r., III UK 43/07, niepublikowany, z

dnia 17 kwietnia 2008 r., II UK 194/07, niepublikowany, z dnia 25 kwietnia

2008 r., I UK 267/07, niepublikowany).

3. W brzmieniu obowiązującym przed dniem 31 sierpnia 2007 r., a po dniu 1

stycznia 1999 r., nadanym przez art. 150 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. zgodnie z zasadami nowego systemu

emerytalnego, art. 88 Karty Nauczyciela uzupełniony został o dodatkową

regulację ust. 2a, obejmującą nauczycieli urodzonych po dniu 31 grudnia

1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., którym zagwarantowano prawo do

emerytury, o której mowa w ust. 1, bez względu na wiek, w ciągu ośmiu lat

od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach pod warunkiem

nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego. W trakcie kolejnych

nowelizacji okres zachowania uprawnień był przedłużany, ostatnio do

dziesięciu lat od dnia 1 stycznia 1999 r. (ustawa z dnia 7 września 2007 r. o

zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 191, poz.1369).

4. W ówczesnym stanie prawnym nie budziło wątpliwości istnienie jednolitych

reguł przechodzenia na emeryturę nauczycieli urodzonych przed dniem 1

stycznia 1949 r. i po tej dacie; wszyscy przechodzili na emeryturę, „o której

mowa w ust. 1”. Po zmianie od dnia 31 sierpnia 2007 r. treści art. 88 ust. 2a

Karty Nauczyciela ustawą z dnia z dnia 23 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy

- Karta Nauczyciela nauczyciele urodzeniu po dniu 31 grudnia 1948 r., a

przed dniem 1 stycznia 1969 r. zachowują prawo do przejścia na emeryturę

bez względu na wiek, jeżeli spełnili warunki do emerytury, określone w ust.

1, z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy oraz nie przystąpili do

otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie

środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym,

za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody budżetu

państwa. Ta zmieniona konstrukcja przepisu, w której nie ma odwołania do

5

„emerytury, o której mowa w ust. 1”, lecz nawiązuje się do „warunków do

emerytury, określonych w ust. 1, z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku

pracy”, może rodzić istotną wątpliwość co do tego, czy ustawodawca

całkowicie odstąpił od warunku rozwiązania przez tę grupę nauczycieli

stosunku pracy, czy też mogą oni przejść na emeryturę po spełnieniu tego

warunku, lecz bez czasowego ograniczenia jego wypełnienia przed dniem 31

grudnia 2008 r., jeżeli pozostałe warunki przewidziane w art. 88 ust. 1 Karty

Nauczyciela wypełnią przed tą datą.

5. W wyrokach z dnia 20 listopada 2008 r., sygn. akt I UK 104/08

(niepublikowany); 24 marca 2009 r., sygn. akt I UK 261/08 (niepublikowny)

oraz 17 kwietnia 2009 r., sygn. akt I UK 308/08 (niepublikowany) Sąd

Najwyższy opowiedział się za tym drugim stanowiskiem, wskazując w

uzasadnieniach, że założenie możliwości uzyskania przez nauczyciela

statusu emeryta z mocy samego prawa z chwilą spełnienia warunku

dotyczącego okresu zatrudnienia i pozostania w stosunku pracy nie jest

uzasadnione, gdyż art. 88 Karty Nauczyciela zakłada pewną procedurę

przechodzenia na emeryturę; nauczyciel nie staje się emerytem z mocy

samego prawa, lecz na skutek własnego działania, przez wyrażenie woli

przejścia emeryturę w postaci wniosku do właściwego organu oraz

rozwiązanie stosunku pracy. Sformułowanie przesłanek przejścia na

emeryturę w art. 88 ust. 1 wyraża tę zasadę wystarczająco jasno; chodzi o

określenie, że nauczyciele, jeżeli mają wymagany okres zatrudnienia, to

„mogą – po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy – przejść na

emeryturę”. Z takiego określenia nie wynika możliwość uzyskania prawa do

emerytury z tytułu wypełnienia wyłącznie warunku stażu.

6. W uzasadnieniach powołanych powyżej wyroków wskazano, że argumenty

przemawiające za zachowaniem, przy przełożeniu tylko na czas po dniu 31

grudnia 2008 r., warunku rozwiązania stosunku pracy przez nauczycieli

„młodszych”, zawarte zostały expressis verbis w uzasadnieniu projektu

ustawy o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela (druk Nr 1929 z dnia 4 lipca

2007 r.). Wynika z niego, że zmiana art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela

wiązała się z koniecznością pilnego zapobieżenia masowemu składaniu

6

wypowiedzeń przez nauczycieli urodzonych po 31 grudnia 1948 r. a przed

dniem 1 stycznia 1969 r., którzy warunki stażowe spełnią do końca roku. W

intencji projektodawcy zaproponowana zmiana Karty Nauczyciela miała na

celu umożliwienie nauczycielom, którzy spełnią warunki dla przejścia na

wcześniejszą emeryturę jej uzyskanie, niezależnie od terminu złożenia

wniosku o rozwiązanie stosunku pracy. Oznacza to, że nauczyciel urodzony

po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., chcący przejść

na wcześniejszą emeryturę, musi do dnia 31 grudnia 2008 r. spełnić warunki

dotyczące stażu, tj. posiadania trzydziestoletniego okresu zatrudnienia, w

tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, a nauczyciele

szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i

schronisk dla nieletnich – 25 -letniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat

wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym,

natomiast nie będzie musiał spełnić warunku rozwiązania stosunku pracy do

dnia 31 grudnia 2008 r. Natomiast wykładni art. 88 ust. 2a Karty

Nauczyciela, także w brzmieniu nadanym od dnia 31 sierpnia 2007 r., nie

można dokonać w oderwaniu od art. 88 ust.1, i interpretować w sposób

prowadzący do zróżnicowania zasad przechodzenia na emeryturę

nauczycieli wyłącznie według kryterium daty urodzenia, tym bardziej że

wykładnia systemowa i celowościowa prowadzą do niebudzącego

wątpliwości wniosku o autonomicznym, pełnym i wyczerpującym określeniu

warunków emerytalnych wszystkich nauczycieli, bez względu na przedział

wiekowy.

7. Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

wyroku.