I UZP 9/09

Uchwała z dnia 18 sierpnia 2009 r.

I UZP 9/09

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Romualda

Spyt (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 sierpnia 2009 r.

sprawy z odwołania Andrzeja K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w Ł. o zasiłek chorobowy, na skutek zagadnienia prawnego przekazane-

go postanowieniem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Łodzi z dnia 12 maja 2009 r. [...]

„Czy przy ustaleniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego, przysługującego

ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem - do wymienionego w art. 48 ust. 1

ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tj. Dz.U. z 2005 r. nr 31 poz. 267 ze

zm.) „okresu 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym po-

wstała niezdolność do pracy” - wlicza się także przychód z poprzednich okresów do-

browolnego ubezpieczenia chorobowego oraz wynagrodzenie uzyskane przez ubez-

pieczonego z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia pracowniczego, jeżeli podlegał

on obowiązkowemu ubezpieczeniu w okresie przerwy trwającej dłużej niż 30 dni w

ubezpieczeniu dobrowolnym, przy zachowanej ciągłości ubezpieczenia chorobowego

z różnych tytułów ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Do podstawy wymiaru zasiłku chorobowego ubezpieczonego prowadzą-

cego pozarolniczą działalność gospodarczą nie wlicza się wynagrodzenia za

pracę uzyskanego w okresie 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających

miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy; wlicza się natomiast przy-

chód uzyskany w poprzednim okresie dobrowolnego ubezpieczenia chorobo-

wego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli w

ubezpieczeniu chorobowym - bez względu na jego tytuł - nie wystąpiły przerwy

2

przekraczające 30 dni (art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świad-

czeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie-

rzyństwa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.).

U z a s a d n i e n i e

Na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 12 maja 2009 r. przedstawił Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne o następującej treści: „czy przy

ustaleniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu

niebędącemu pracownikiem - do wymienionego w art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.)

„okresu 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała

niezdolność do pracy” - wlicza się także przychód z poprzednich okresów dobrowol-

nego ubezpieczenia chorobowego oraz wynagrodzenie uzyskane przez ubezpieczo-

nego z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia pracowniczego, jeżeli podlegał on obo-

wiązkowemu ubezpieczeniu w okresie przerwy trwającej dłużej niż 30 dni w ubezpie-

czeniu dobrowolnym, przy zachowaniu ciągłości ubezpieczenia chorobowego z róż-

nych tytułów ?”.

Powyższe wątpliwości powstały przy rozpoznawaniu apelacji organu rentowe-

go od wyroku Sądu Rejonowego dla Łodzi Śródmieścia-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi z dnia 28 maja 2009 r., którym to wyrokiem Sąd Rejonowy

zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Ł. z dnia 4 listopada

2008 r. w ten sposób, że przyznał ubezpieczonemu Andrzejowi K. prawo do zasiłku

chorobowego za okres od dnia 2 lipca 2008 r. do dnia 31 sierpnia 2008 r. w wysoko-

ści ustalonej od podstawy wymiaru stanowiącej przychód za okres 12 miesięcy po-

przedzających miesiąc, w którym postała niezdolność do pracy. Z ustaleń faktycz-

nych Sądu Okręgowego wynikało, że ubezpieczony podlegał nieprzerwanie dobro-

wolnemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalno-

ści od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 18 marca 2008 r., od dnia 19 marca 2008 r. do

dnia 20 czerwca 2008 r. - jako pracownik - objęty był obowiązkowym ubezpiecze-

niem chorobowym, a od dnia 21 czerwca 2008 r. podlegał ponownie dobrowolnemu

ubezpieczeniu chorobowemu, prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą.

3

Niezdolność do pracy powstała w dniu 2 lipca 2008 r., kiedy ubezpieczony ponownie

objęty został dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Sąd Okręgowy w zaistnia-

łym stanie faktycznym przedstawił dwie koncepcje dotyczące zasad ustalenia pod-

stawy wymiaru zasiłku chorobowego. Według pierwszej, do której sam się przychyla,

nie można do podstawy świadczenia uwzględnić wynagrodzenia osiąganego przez

ubezpieczonego w miesiącach, w których był objęty obowiązkowym ubezpieczeniem

chorobowym, bowiem nie dotyczy ono okresu ubezpieczenia, w trakcie którego po-

wstała niezdolność do pracy. Wskazał przy tym na przepis art. 36 ust. 4 w związku z

art. 48 ust. 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa. Natomiast tę podstawę wymiaru należy ustalić jako

przychód osiągnięty przez ubezpieczonego w pierwszym niepełnym miesiącu kalen-

darzowym ubezpieczenia (czerwiec 2008 r.). Nie ma zatem zastosowania przepis art.

48 ust. 1 o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa.

Według drugiego poglądu, wynikającego także ze stanowiska Sądu Rejono-

wego, przychód w rozumieniu art. 48 ust. 1 powyższej ustawy to także wynagrodze-

nie za pracę uzyskane przez ubezpieczonego w okresie przerwy w dobrowolnym

ubezpieczeniu chorobowym, gdyż zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy wliczeniu do okresu

nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego podlegają wszystkie okresy tego ubez-

pieczenia, bez względu na tytuł podlegania temu ubezpieczeniu. Istotne znaczenie

ma tu uchwała Sądu Najwyższego, I UZP 5/08, z której wynika, że jeżeli przerwy w

podleganiu ubezpieczeniu chorobowemu nie przekraczały 30 dni, to przy ustalaniu

podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu niebędą-

cemu pracownikiem, którą stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych

poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy, uwzględnia się

przychód z tego okresu nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego w rozumieniu

art. 4 ust. 2 tej ustawy. Sąd Okręgowy uznał, że takie stanowisko jest nieprawidłowe,

gdyż sumowanie okresów ubezpieczenia ma na celu jedynie wyeliminowanie okre-

sów „wyczekiwania” wynikających z art. 4 ust. 1 omawianej ustawy i nie dotyczy

ustalania podstawy wymiaru zasiłku chorobowego. Oznaczałoby to bowiem całkowite

oderwanie wysokości świadczenia od przychodu wypracowanego w okresie ubezpie-

czenia, w trakcie którego powstała niezdolność do pracy. To z kolei podważałoby

kompensacyjną funkcję zasiłku chorobowego.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pie-

niężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, powoływa-

nej dalej jako ustawa zasiłkowa, ubezpieczony nabywa prawo do zasiłku chorobowe-

go; (1) po upływie 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego - jeżeli pod-

lega obowiązkowo temu ubezpieczeniu; (2) po upływie 90 dni nieprzerwanego ubez-

pieczenia chorobowego - jeżeli jest ubezpieczony dobrowolnie. Punkt 2 ust. 1 tego

artykułu w pierwotnym brzmieniu przewidywał dla ubezpieczonego dobrowolnie

okres 180 dni nieprzerwanego ubezpieczenia, a nowelizacja dokonana ustawą z dnia

6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 237, poz.1654), z dniem 1 stycznia 2009 r., skróciła go do 90 dni. W myśl

zacytowanego przepisu prawo do świadczeń z tytułu choroby uzależnione jest od

przebycia w ubezpieczeniu określonego czasu. Czas ten, nazywany „okresem wy-

czekiwania lub karencji” (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 października

2002 r., III UZP 8/02, OSNP 2003 nr 8, poz. 205), uzależnia nabycie prawa do zasił-

ku od pozostawania przez wymagany czas w ubezpieczeniu chorobowym. Z kolei

art. 4 ust. 2 ustawy zasiłkowej pozwala na wliczenie poprzedniego okresu ubezpie-

czenia do „okresów wyczekiwania”, jeżeli przerwa między nimi nie przekroczyła 30

dni lub była spowodowana urlopem wychowawczym, urlopem bezpłatnym albo od-

bywaniem czynnej służby wojskowej przez żołnierza niezawodowego. Pojęcie nie-

przerwanego ubezpieczenia chorobowego („okresu wyczekiwania”) powinno być jed-

nolite dla każdego celu wynikającego z przepisów ustawy zasiłkowej, jeśli z jej prze-

pisów nie wynika nic innego. W tym zakresie Sąd Najwyższy podziela pogląd wyra-

żony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2008 r., I UZP 5/08 (OSNP

2009 nr 5-6, poz. 70), gdzie podkreślono, że nie ma uzasadnienia stanowisko o od-

miennych sposobach ustalania okresu „nieprzerwanego ubezpieczenia” dla prawa do

zasiłku oraz dla jego wysokości, bowiem nie sposób wywieść tego z przepisów

ustawy zasiłkowej. Odwołano się tam także do trafnych argumentów dotyczących

równego traktowania osób ubezpieczonych objętych obowiązkowymi i dobrowolnymi

ubezpieczeniami chorobowymi, które z tytułu opłacania składek na te ubezpieczenia

w takiej samej procentowo stawce powinny być równo traktowane, bez zróżnicowań

dyskryminujących lub faworyzujących tak, aby zasiłek chorobowy spełniał funkcję

ustawowego świadczenia gwarantującego uzyskanie proporcjonalnych - do przy-

5

chodu stanowiącego podstawę pobranych składek na ubezpieczenie chorobowe -

środków utrzymania na wypadek wystąpienia ryzyka ubezpieczeniowego (choroby

wykluczającej uzyskiwanie przychodów z pracy lub prowadzenia pozarolniczej dzia-

łalności gospodarczej). Konsekwencją tego jest wyrażone w powyższej uchwale sta-

nowisko, iż nieprzekraczające 30 dni przerwy w podleganiu ubezpieczeniu chorobo-

wemu nie prowadzą do rozpoczynania na nowo (lub od początku) nowego ubezpie-

czenia chorobowego, bo okresy takich przerw (uznane za legalne i usprawiedliwione

w konkretnych okolicznościach danej sprawy), nie przerywają tego ubezpieczenia w

rozumieniu przepisów ustawy zasiłkowej, które jest nieprzerwanym ubezpieczeniem

chorobowym w rozumieniu art. 4 ust. 2 , a także art. 36 ust. 4 w związku z art. 48 ust.

1 i 2 ustawy zasiłkowej.

Z ustalonego stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że ubezpieczony

podlegał nieprzerwanie dobrowolnemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowa-

dzenia pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 18

marca 2008 r., od dnia 19 marca 2008 r. do dnia 20 czerwca 2008 r. - jako pracownik

- objęty był obowiązkowym ubezpieczeniem chorobowym, a od dnia 21 czerwca

2008 r. powrócił do poprzedniego tytułu ubezpieczenia. W istocie zatem ubezpiecze-

nie chorobowe faktycznie trwało w sposób nieprzerwany od dnia 1 stycznia 1999 r.,

chociaż na podstawie różnych tytułów ubezpieczenia. W takiej zaś sytuacji, w której

ubezpieczenie chorobowe trwa nieprzerwanie w sensie dosłownym, a jedynie prze-

platają się w nim tytuły ubezpieczenia, tym bardziej uznać należy, że jest to okres

nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego w rozumieniu poprzednio przywoła-

nych przepisów ustawy zasiłkowej. Przerwanie okresu ubezpieczenia następuje je-

dynie w okresie niepodlegania żadnemu ubezpieczeniu, a nie wtedy, kiedy zmienia

się tytuł ubezpieczenia. Tak jak przerwa w ubezpieczeniu chorobowym nieprzekra-

czająca 30 dni nie powoduje rozpoczynania na nowo okresu ubezpieczenia (por.

uchwała I UZP 5/08), tak też nie powoduje takich następstw zmiana tytułu ubezpie-

czenia. Jednakże takie stanowisko nie wyczerpuje całości przedstawionego zagad-

nienia prawnego

W myśl art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej podstawę wymiaru zasiłku chorobo-

wego przysługującego ubezpieczonemu niebędącemu pracownikiem stanowi przy-

chód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym po-

wstała niezdolność do pracy. Natomiast ust. 2 tego artykułu stanowi, że przy ustala-

niu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego ubezpieczonemu nie-

6

będącemu pracownikiem stosuje się odpowiednio, między innymi, przepisy art. 36

ust. 2 - 4. Z art. 36 ust. 4 wynika, że podstawę wymiaru zasiłku chorobowego ustala

się z uwzględnieniem wynagrodzenia uzyskanego u płatnika składek w okresie nie-

przerwanego ubezpieczenia chorobowego, w trakcie którego powstała niezdolność

do pracy. Istotne znaczenie dla wysokości zasiłku chorobowego ma zatem nie tylko

ustalenie okresu nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, lecz także wyjaśnie-

nie, jaki przychód ubezpieczonego niebędącego pracownikiem, uzyskany w okresie

12 miesięcy kalendarzowych nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego z różnych

tytułów, stanowi podstawę wymiaru zasiłku chorobowego.

Z dosłownego brzmienia przywołanego art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej wy-

nika, że w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego ubezpieczonego niebędącego

pracownikiem nie może zostać uwzględnione wynagrodzenie za pracę osiągnięte w

okresie 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc powstania niezdolno-

ści do pracy. W przepisie tym posłużono się pojęciem „przychód”. Przychód w rozu-

mieniu ustawy zasiłkowej to kwota stanowiąca podstawę wymiaru składek na ubez-

pieczenie chorobowe ubezpieczonego niebędącego pracownikiem, po odliczeniu

kwoty odpowiadającej 13,71 % podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie choro-

bowe, co wprost wynika z art. 3 pkt 4. Nie budzi zatem wątpliwości, że w zakresie

tego pojęcia ustawodawca nie ujął wynagrodzenia za pracę, bowiem stanowi ono

odrębną kategorię wymienioną w pkt 3 tego artykułu. Zatem sama wykładnia języ-

kowa art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej prowadzi do wniosku przedstawionego wyżej o

braku podstaw do uwzględnienia wynagrodzenia za pracę w podstawie wymiaru za-

siłku chorobowego ubezpieczonego niebędącego pracownikiem.

Nie ma natomiast przeszkód, aby w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego

ująć przychód uzyskiwany przez ubezpieczonego z okresu 12 miesięcy kalendarzo-

wych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, mimo zastąpienia przez pe-

wien czas tego tytułu ubezpieczenia innym tytułem. Przemawia także za tym odpo-

wiednie stosowanie art. 36 ust. 4 ustawy zasiłkowej. Podstawę wymiaru zasiłku cho-

robowego ustala się z uwzględnieniem wynagrodzenia (tutaj przychodu) uzyskanego

u płatnika składek w okresie nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, w trakcie

którego powstała niezdolność do pracy. Skoro istniało nieprzerwane ubezpieczenie

chorobowe, takim przychodem u płatnika składek (osoby zobowiązanej do opłacenia

7

składek na własne ubezpieczenie) jest każdy przychód osiągnięty z tytułu tej działal-

ności w powyższym okresie.

Taka wykładnia powyższego przepisu uwzględnia także cel, jakiemu służy za-

siłek chorobowy polegający na kompensowaniu dochodów utraconych na skutek nie-

zdolności do pracy (por. uzasadnienie uchwały I UZP 5/08). Są to zatem dochody z

aktualnej aktywności zawodowej, a nie dochody uzyskiwane z wcześniejszego źródła

zarobkowania. Określony przepisami ustawy okres 12 miesięcy kalendarzowych ma

jedynie na celu usprawiedliwione uśrednienie wysokości zasiłku chorobowego, z

uwzględnieniem przychodu (w rozumieniu art. 3 pkt 4) z tytułu prowadzenia działal-

ności gospodarczej, nie uzasadnia natomiast sięgania do wynagrodzenia pracowni-

czego, uzyskanego w tym okresie. Także w odniesieniu do pracowników Sąd Naj-

wyższy w wyroku z dnia 16 maja 2006 r., I UK 291/05 (OSNP 2007 nr 11-12, poz.

169) przyjął, że podstawę wymiaru zasiłku chorobowego ustala się z uwzględnieniem

wynagrodzenia uzyskanego przez pracownika u tego pracodawcy, z którym łączył go

stosunek pracy w okresie powstania niezdolności do pracy. W uzasadnieniu tego

stanowiska Sąd Najwyższy odwołał się do wykładni historycznej oraz wskazał, że

biorąc pod uwagę cel, jakiemu służy zasiłek chorobowy polegający bez wątpienia na

rekompensacie wynagrodzenia, które pracownik utracił z powodu niezdolności do

pracy w związku z chorobą, nie ma podstaw do stwierdzenia, iż na wysokość tego

świadczenia powinno mieć wpływ wynagrodzenie osiągane w ramach stosunków

pracy zakończonych przed powstaniem niezdolności do pracy. Kompensowane z

ubezpieczenia społecznego może być bowiem to wynagrodzenie, którego faktycznie

pracownik nie uzyskuje w związku z chorobą, czyli należne od aktualnego praco-

dawcy, a nie takie, które ubezpieczony osiągał w przeszłości, przed zajściem zda-

rzenia chronionego ubezpieczeniem chorobowym. Podkreślił także, że aktualne

brzmienie art. 36 ust. 4 ustawy zasiłkowej również przemawia za koniecznością

stwierdzenia, że intencją ustawodawcy nie było nałożenie obowiązku ustalania pod-

stawy wymiaru zasiłku chorobowego na podstawie wynagrodzenia uzyskiwanego u

innego pracodawcy, niż ten, z którym ubezpieczony pozostaje aktualnie w stosunku

pracy.

Z tych względów Sąd Najwyższy na mocy art. 390 k.p.c. podjął uchwałę o tre-

ści wynikającej z sentencji.

========================================