V CSK 69/09

Sygn. akt V CSK 69/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa G. Spółki Akcyjnej

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście R. i A.C.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 15 października 2008 r., sygn. akt [...],

I. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację pozwanego

A.C.;

II. zasądza od pozwanego A.C. na rzecz powoda kwotę

6.867 (sześć tysięcy osiemset sześćdziesiąt siedem) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego i

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Strona powodowa – G. S.A. w pozwie wniesionym przeciwko Skarbowi

Państwa - Staroście R. i A.C. domagał się usunięcia niezgodności między stanem

prawnym nieruchomości położonej w R. (ujawnionym w księdze wieczystej nr [...]) a

rzeczywistym stanem prawnym. Uzgodnienie to miałoby nastąpić poprzez

wykreślenie z działu II księdze wieczystej wzmianki tej treści, że pozwany A.C. jest

właścicielem budynku stacji transformatorowej o pow. 10 m2

. Powód wywodził, że

jest właścicielem tej stacji i stanowi ona składnik jego przedsiębiorstwa.

Sąd Rejonowy uwzględnił żądanie pozwu, ustalając następujący stan

faktyczny.

Wojewoda w decyzji z dnia 11 października 1995 r. stwierdził, że poprzednik

prawny pozwanego A.C. - Przedsiębiorstwo M. S.A. nabyło użytkowanie wieczyste

gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa (w dniu 5 grudnia 1990 r. z mocy

prawa), bliżej opisanego w tej decyzji. W treści tej decyzji nie było wzmianki

o nabyciu przez M. S.A. na własność stacji transformatorowej. Z kilku działek

nabytych w użytkowanie wieczyste powstały ostatecznie dwie działki o numerach:

działka nr 317/164 (zabudowana budynkiem mieszkalnym) i działka nr 316/164

(zabudowana stacją transformatorową). Stację tę wybudowano w 1973 r. kosztem

b. Zakładu Energetycznego. W związku z zalaniem stacji została ona rozebrana na

zlecenie powoda (w październiku-grudniu 1998 r.), a w jej miejsce posadowiono

stację kontenerową. Budynek stacji jest podłączony do sieci powoda i bez tego

połączenia nie może samodzielnie funkcjonować. Syndyk upadłego M. S.A. w

umowie z dnia 19 maja 2003 r. przeniósł na rzecz pozwanego A.C. użytkowanie

wieczyste gruntu oznaczonego nr 33616/64 o pow. 52 m2

oraz prawo własności

budynku stacji w celu zwolnienia się z długu. Na podstawie tej umowy,

zaświadczenia Starostwa Powiatowego z dnia 7 lipca 2003 r., wypisu i wyrysu z

oparatu ewidencyjnego pozwany A.C. został wpisany do KW nr [...] jako wieczysty

użytkownik gruntu nr 316/64 i właściciel budynku stacji transformacyjnej o pow.

10m2

, stanowiącego odrębny od gruntu przedmiot własności.

3

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w rozpoznawanej sprawie miał

zastosowanie art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. W księdze

wieczystej błędnie wpisano pozwanego A.C., jako właściciela budynku (stacji

transformatorowej). Budynek stacji stanowił część składową przedsiębiorstwa

energetycznego i nie mógł samodzielnie funkcjonować. Sieć energetyczna powoda

nie mogła funkcjonować bez spornej stacji. Prawo własności stacji nie zostało

powiązane z prawem użytkowania wieczystego gruntu i nie przysługiwało ono M.

S.A. (zbywcy użytkowania wieczystego ). W danej sprawie, według Sądu

Rejonowego, nie miał też zastosowania przepis art. 5 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, ponieważ prawo rzeczowe na nieruchomości pozwany A.C.

nabył nieodpłatnie i w złej wierze (uczestniczył on bowiem w posiedzeniu

zgromadzenia wierzycieli w dniu 26 marca 2003 r.).

W wyniku apelacji pozwanego A.C. Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok

i oddalił powództwo. Uznał przede wszystkim to, że powodowi nie przysługuje

legitymacja czynna w zakresie sformułowanego przezeń żądania. Ponadto

stwierdził, że wykreślenie części napisu umieszczonego w dziale II księgi

wieczystej prowadziłoby do wewnętrznej sprzeczności księgi wieczystej i także z tej

racji powództwo nie mogło być ostatecznie uwzględnione. Nabywca prawa

rzeczowego (pozwany A.C.) nie był objęty ochroną wynikającą z rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych, ponieważ fakt istnienia budynku i okoliczności

związane z jego wniesieniem oraz funkcją nie są objęte taką rękojmią.

W skardze kasacyjnej powoda podniesiono zarzuty naruszenia art. 10 ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2001 r., nr

124, poz. 1361 ze zm.) w zw. z art. 6262

§ 5 k.p.c. i w zw. z art. 6268

§ 7 k.p.c. oraz

art. 10 ust. 1 w zw. z art. 26 ust. 1 i art. 27 wspominanej ustawy oraz w zw. z § 27

rozporządzenia MS z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. nr 102, poz. 1122 ze zm.), a także art.

321 k.p.c. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i o przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

W skardze kasacyjnej nie kwestionowano ustaleń faktycznych sądów meriti.

Oceny prawne mogą być dokonywane przy uwzględnieniu tych ustaleń.

Celem powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece jest wzruszenie domniemania wynikającego z art. 3 tej

ustawy. Wzruszenie to może nastąpić w oparciu o wszelkie dowody dopuszczone

w procesie o uzgodnienie.

W rozpoznawanej sprawie z związku z kwestionowanym w kasacji

rozstrzygnięciem prawnym podstawowe znaczenie miały trzy zagadnienia:

a) przysługiwanie legitymacji czynnej stronie powodowej; b) prawne ujęcie

zgłoszonego żądania; c) istnienie niezgodności wpisu w księdze wieczystej nr Kw

[...] w jej dziale II z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości, stanowiącej

własność Skarbu Państwa.

Nie można podzielić stanowiska Sądu drugiej instancji, że żądaniem pozwu

objęta została wzmianka w księdze wieczystej, która nie miała charakteru wpisu

w rozumieniu § 10 rozporządzenia MS z dnia 17 września 2001 r. w sprawie

prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. nr 102, poz. 1112 ze

zm.). Treść zgłoszonego i podtrzymywanego w toku procesu żądania powoda

przeczy poglądowi Sądu Okręgowego.

W praktyce i piśmiennictwie eksponuje się różne formuły prawne wyrażające

„żądanie usunięcia niezgodności” między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Przyjmuje się

z reguły trzy prawne postaci takiego żądania (nakazanie sądowi

wieczystoksięgowemu wpisu korygującego stan prawny ujawniony w księdze

wieczystej; złożenie przez uprawnionego według księgi wieczystej odpowiedniego

oświadczenie potrzebnego do właściwego ujawnienia stosownego prawa

podmiotowego; żądanie tego, aby przez samo ustalenie sądu doprowadzić do

zgodności stanu prawnego wynikającego z księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym). W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 marca

2006 r., III CZP 106/05, OSNC 2006, z. 10, poz. 160) trafnie stwierdzono,

że najbliższe brzmieniu art. 10 ust. 1 ustawy jest rozumienie formuły żądania w jej

wskazanym ujęciu trzecim. Żądanie przewidziane w tym przepisie obejmuje zatem

5

prawo do ustalenia wprost przez sąd prawa podmiotu tego roszczenia lub

nieistnienia prawa podmiotowego przeciwnika procesowego. Oznacza to, że

zgłoszone w procesie żądanie powoda w postaci samego wykreślenia w dziale II

księgi wieczystej wzmianki, że pozwany A.C. jest właścicielem budynku stacji

transformatorowej mieściło się w formule żądania określonej w art. 10 ust. 1

ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Nie musiało być zatem uzupełnione

dodatkowym żądaniem w postaci dokonania na rzecz powoda wpisu wykreślonego

prawa własności. Ochrona prawna powoda wyczerpywała się właśnie w pierwotnie

ujętym żądaniu.

Nie sposób odmówić powodowi legitymacji czynnej w niniejszym procesie

także przy założeniu, że o kręgu osób uprawnionych czynnie decyduje nie tyle

ogólnie wskazany interes prawny w żądaniu uzgodnienia, lecz przepis art. 6262

§ 5

k.p.c. (por. wspomniana uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r.).

Przepis ten określa podmioty, które mogą złożyć wniosek o wpis w księdze

wieczystej. Jeżeli w rozpoznawanej sprawie powód żądał wpisu wykreślającego

(wykreślenia prawa własności pozwanego A.C.) i jednocześnie odwoływał się do

prawnego statusu budynku stacji transformatorowej, to można przyjąć, że użyta w

art. 6262

§ 5 k.p.c. formuła określająca podmiot uprawniony (verba legis: „osoba, na

rzecz której wpis na nastąpić”) obejmuje także przypadki wskazanego żądania

negatywnego. Wyrok sądowy stwierdzający niezgodność wpisu w księdze

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i zawierający wykreślenie wpisu prawa

własności A.C. eliminuje w konsekwencji taki stan rzeczy, o którym element

przedsiębiorstwa strony powodowej stanowił – zgodnie z kwestionowanym wpisem

– prawa własności pozwanego. Wykreślenie (wpis negatywny) następuje zatem na

rzecz (w interesie) strony powodowej, co przesądza o jej legitymacji czynnej

w obecnym procesie.

Z niekwestionowanych w skardze kasacyjnej ustaleń faktycznych Sądów

meriti wynika to, że stacja transformatorowa została nabyta w umowie na własność

wraz z użytkowaniem wieczystym przez pozwanego A.C. mimo, że zbywcy

przysługiwało tylko użytkowanie gruntu, stanowiącego własność Skarbu Państwa.

Skoro umowa z dnia 19 maja 2003 r. nie mogła doprowadzić do powstania prawa

własności stacji transformatorowej na rzecz nabywcy prawa użytkowania

6

wieczystego (jako prawa związanego z prawem użytkowania wieczystego gruntu),

to tym samym po ujawnieniu w księdze wieczystej prawa własności budynku stacji

na podstawie wspomnianej umowy powstała niezgodność między stanem

prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym. Istniały zatem wystarczające podstawy do uwzględnienia żądania strony

powodowej określonego w art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

Skoro zarzut naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych

i hipotece okazał się uzasadniony, ponieważ - wbrew stanowisku Sądu

Okręgowego - powód miał legitymację czynną w niniejszym sporze, należało

uchylić zaskarżony wyrok i oddalić apelację strony pozwanej (art. 39815

k.p.c.).

O kosztach procesu za obie instancje orzeczono stosownie do art. 98 k.p.c. i art.

108 § 1 k.p.c.