I UK 121/09

Wyrok z dnia 16 września 2009 r.

I UK 121/09

1. Pomoc z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych musi być uza-

leżniona od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracownika. Jeżeli wszy-

scy pracownicy otrzymali bony towarowe o jednakowej wartości, to bony te

trzeba ocenić jako świadczenie dodatkowe pracodawcy.

2. Wypłata bonów towarowych niemająca charakteru socjalnego jest

przychodem pracownika w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991

r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r.

Nr 51, poz. 307 ze zm.), który stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpie-

czenie społeczne.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Małgorzata

Gersdorf (sprawozdawca), Józef Iwulski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 wrześ-

nia 2009 r. sprawy z odwołania Powszechnej Spółdzielni Spożywców „S." w B.Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi Wojewódzkiemu w K. z

udziałem zainteresowanych: Grażyny S., Piotra C. i Piotra S. o zapłatę składek, na

skutek skargi kasacyjnej Powszechnej Spółdzielni Spożywców „S." w B.Z. od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 4 listopada 2008 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 20 lipca 2007 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

K., wymierzył Powszechnej Spółdzielni Spożywców „S.” w B.Z. w odniesieniu do za-

interesowanych Grażyny S., Piotra C. i Piotra S. składki na ubezpieczenie społeczne,

ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych uzasadniając, że Spółdzielnia jako płatnik nie odprowadziła składek

za tych ubezpieczonych od wydanych im bonów towarowych.

2

Rozpatrujący sprawę wskutek odwołania Spółdzielni Sąd Okręgowy w Kiel-

cach wyrokiem z dnia 15 stycznia 2008 r. [...] odwołanie oddalił po dokonaniu nastę-

pujących ustaleń faktycznych. W okresie od grudnia 2002 r. do grudnia 2005 r. Spół-

dzielnia wydawała wszystkim pracownikom, w tym odwołującym się, bony towarowe

o takiej samej wartości bez względu na osiągany dochód i sytuację socjalną. Bony

przyznawano z okazji Świąt Bożego Narodzenia, Świąt Wielkanocnych oraz Dnia

Kobiet ze środków Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Pracodawca nie

odbierał od pracowników oświadczeń o wysokości dochodów ani nie analizował ich

sytuacji rodzinnej i materialnej. Jedyne różnice w wartości bonów obejmowały przy-

padki osób zatrudnionych w trakcie roku kalendarzowego. W wyniku kontroli prze-

prowadzonej przez ZUS w 2006 r. ujawniono, że od wydawanych bonów towarowych

nie zostały przez płatnika naliczone i odprowadzone składki ubezpieczeniowe.

Sąd dokonując oceny prawnej uznał, że Spółdzielnia wydając bony nie realizo-

wała przy ich pomocy celów socjalnych Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjal-

nych. Wartość przydzielonych bonów nie była bowiem zależna od sytuacji material-

nej i rodzinnej poszczególnych pracowników. Skoro świadczenie to nie miało cha-

rakteru socjalnego, należało je uznać za przychód w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy

z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.), który to przychód stanowi podstawę wymiaru

składek (art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. w związku z § 1

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r., Dz.U. Nr

161, poz. 1106 oraz art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach

opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych). Nie zachodzi wobec tego

wyłączenie przewidziane w § 2 ust. 1 pkt 19 wymienionego rozporządzenia.

Ubezpieczeni wywiedli apelację od tego orzeczenia. W apelacji podnieśli, że

nie ma podstaw do wliczenia wartości bonów towarowych do podstawy wymiaru

składek z uwagi na źródło ich finansowania - fundusz świadczeń socjalnych. Wska-

zali, że katalog świadczeń finansowanych z funduszu był szeroki i nie ograniczał się

do bonów - stanowiły one jedną z sześciu form pomocy rzeczowej, która to pomoc

składała się na około 40% wydatków funduszu. Przy wydawaniu bonów chodziło o

uniknięcie unaoczniania różnic w sytuacji majątkowej uprawnionych.

Wyrokiem z dnia 4 listopada 2008 r. [...] Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił

apelacje ubezpieczonych. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okrę-

3

gowego w Kielcach. Wskazał, że spór dotyczy płaszczyzny prawnej - obowiązku wli-

czania wartości bonów przyznawanych przez Spółdzielnię do podstawy wymiaru

składek. Dla jego rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny ustalił znaczenie pojęć użytych w §

2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r. i przyjął, że mimo iż środki

na bony towarowe pochodziły z funduszu świadczeń socjalnych, to sposób dyspo-

nowania tymi środkami pozostawał w sprzeczności z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4

marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z

1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.). Skoro przyznanie bonów nie było zależne od sytuacji

majątkowej, życiowej czy rodzinnej uprawnionych, to nie stanowiły one świadczeń

socjalnych podlegających wyłączeniu z podstawy wymiaru składek. Sąd Apelacyjny

uznał, że dla dokonania takiej oceny bada się poszczególne świadczenia, a nie sumę

wszelkich świadczeń wypłacanych z funduszu np. w ciągu roku.

Skargę kasacyjną od tego wyroku skierował pełnomocnik ubezpieczonych

przedstawiając zarówno zarzuty naruszenia prawa procesowego jak i naruszenia

prawa materialnego. W zakresie naruszeń prawa procesowego wskazano narusze-

nie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., przez nieodrzucenie odwołania przez Sąd drugiej instan-

cji oraz art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 3 k.p.c., przez niezastosowanie

się przez Sąd odwoławczy do tych norm, co powinno prowadzić do uchylenia za-

skarżonego wyroku i zniesienia postępowania oraz przekazaniem sprawy do ponow-

nego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W ramach zarzutów naruszenia prawa

materialnego pełnomocnik skarżących podniósł, że doszło do błędnej wykładni art.

18 i 20 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządze-

nia z dnia 18 grudnia 1998 r., art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych, art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpiecze-

niu zdrowotnym, art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym

ubezpieczeniu zdrowotnym w Narodowym Funduszu Zdrowia, art. 81 ust. 1 ustawy o

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, art. 53 ust.

1 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnianiu i przeciwdziałaniu bezrobociu, art. 104

ust. 1 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,

art. 18 ust. 1 ustawy z 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy - wszystkich tych regulacji przez przyjęcie, że bony

towarowe stanowią podstawę wymiaru składek na wszystkie wymienione ubezpie-

czenia i fundusze.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nie ma uzasadnionych podstaw ani procesowych, ani materialnopraw-

nych. Zasadniczym zarzutem procesowym skargi było powołanie się na nieważność

postępowania. Strona skarżąca wywodziła, że doszło do rozpatrzenia sprawy w sy-

tuacji, gdy o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa jest w toku

w ramach innego postępowania (zaskarżono inną decyzję, która w części pokrywa

się z decyzją ZUS zaskarżoną w niniejszym postępowaniu), czyli że orzeczono mimo

litis pendentio. Zarzut jest poważny i skutkujący - w razie jego aprobaty - konieczno-

ścią odrzucenia pozwu (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.) i nieważnością postępowania (art.

379 pkt 3 k.p.c.). Zarzut jednak nie jest trafny.

W postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczenia społecznego każda

decyzja „rodzi” nową sprawę i strona ma prawo do odwołania się od każdej decyzji

organu, które to odwołanie oznacza wszczęcie „nowej sprawy” i nowego postępowa-

nia. Skarżący pominął, że w odniesieniu do stosunków ubezpieczenia społecznego

powaga rzeczy osądzonej ma walor szczególny, który ogranicza w istocie jej prak-

tyczne znaczenie. Zasadą rządzącą tymi stosunkami jest możliwość wzruszenia

ustaleń stanowiących podstawę prawomocnych orzeczeń (art. 114 ust. 1 i 2 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu ubezpieczeń społecz-

nych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), także przez wydanie

nowej decyzji organu rentowego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 3 paździer-

nika 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 117 oraz wyrok Sadu Najwyż-

szego z dnia 8 lipca 2005 r., I UK 11/05, OSNP 2006 nr.5-6, poz. 98, a poprzednio

uchwałę z dnia 20 września 1978 r., II UZP 7/78, OSNCP 1979 nr 3, poz. 48, posta-

nowienie z dnia 19 stycznia 1984 r., II URN 131/83, OSNCP 1984 nr 10, poz. 177,

wyrok z dnia 8 października 1986 r., II URN 182/86, OSNCP 1987 nr 12, poz. 212,

postanowienie z dnia 14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96, OSNAPiUS 1997 nr 17, poz.

328 i wyrok z dnia 5 sierpnia 1999 r., II UKN 231/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz.

734). Zmiana okoliczności zawsze zatem otwiera drogę do ponownego rozpoznania

sprawy i wydania nowej decyzji. Decyzja ta może być zaskarżona i owo zaskarżenie

wszczyna nową sprawę o nowe roszczenie. Tak też stało się w okolicznościach

spornego przypadku. ZUS wydał nową decyzję po zwrocie akt do uzupełnienia, do-

konanego na skutek wydania zarządzenia przez przewodniczącego Wydziału Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych. Akta nie zostały uzupełnione lecz wydano nową, zmie-

5

nioną decyzję. Tę decyzję zaskarżyła „S.” Powszechna Spółdzielnia Spożywców w

B.Z.

Również nie znajdują podstawy prawnej zarzuty materialnoprawne. Najpoważ-

niejszy jest zarzut naruszenia art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakłado-

wym funduszu świadczeń socjalnych. Brak zasadności tego zarzutu oznacza bowiem

konieczność oddalenia pozostałych zarzutów skargi. Natomiast uznanie naruszenia

art. 8 powołanej ustawy rodzi powinność uwzględnienia pozostałych zastrzeżeń

skargi kasacyjnej dotyczących wad materialnoprawnych kwestionowanego wyroku.

Przypomnijmy, że ustawa o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych realizuje

postulat i zarazem zasadę prawa pracy, by pracodawca w miarę możliwości zaspo-

kajał bytowe, kulturalne i socjalne potrzeby pracujących. Ustawa z dnia 4 marca

1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych w art. 2 ust. 1 pkt 1 definiuje

działalność socjalną, przez którą należy rozumieć usługi świadczone przez praco-

dawców na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno-oświatowej,

sportowo-rekreacyjnej, opieki nad dziećmi w żłobkach, przedszkolach oraz innych

formach wychowania przedszkolnego, udzielanie pomocy materialnej - rzeczowej lub

finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na wa-

runkach określonych umową.

Podstawowa zasada dysponowania środkami funduszu została określona w

art. 8 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Zasada ta sta-

nowi, że przyznawanie ulgowych świadczeń i wysokość dopłat z funduszu powinno

być uzależnione od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby korzystającej z

funduszu. Nie ma w tym zakresie wyjątków. Nawet regulamin zakładowego funduszu

świadczeń socjalnych nie może zmienić tej zasady. Stąd świadczenia wypłacone

przez pracodawcę z pominięciem owej zasady podstawowej nie mogą być ocenione

w sensie prawnym jako świadczenia socjalne, a jeżeli tak, to nie mogą korzystać z

uprawnień przyznanych tym świadczeniom przez system ubezpieczeń społecznych.

Innymi słowy pomoc z funduszu może być dokonywana jedynie wówczas, gdy uza-

leżnia się jej przyznawanie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracownika.

Ad casum taka sytuacja nie wystąpiła. Wszyscy pracownicy otrzymali bony towarowe

o jednakowej wartości, co spowodowało, iż bony te trzeba ocenić jako świadczenie

dodatkowe pracodawcy, a nie świadczenia z funduszu świadczeń socjalnych, ze

wszystkimi tego konsekwencjami prawnymi, tak wobec pracowników, jak wobec płat-

nika składek i jednocześnie pracodawcy, który co prawda administruje funduszem,

6

jednak nie może tego czynić z pominięciem ustawy i przez swoje działania uszczu-

plać funduszu socjalnego przeznaczonego dla załogi. Skoro ad casum wypłata bo-

nów nie miała charakteru socjalnego, gdyż nie wiązała otrzymania bonów z kryterium

socjalnym, to bony należało uznać za przychód w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy z

dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, który to przychód

stanowi podstawę wymiaru składek (art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 1 rozporządzenia Mini-

stra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. oraz art. 81 ust. 1 ustawy z

dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środ-

ków publicznych). Nie zachodzi tu przeto wyłączenie przewidziane w § 2 ust. 1 pkt 19

wymienionego rozporządzenia. Wszystkie zatem zarzuty naruszenia prawa material-

nego są pozbawione racji.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================