II PK 59/09

Wyrok z dnia 17 września 2009 r.

II PK 59/09

Mianowany urzędnik państwowy, z którym pracodawca niezasadnie (bez

rzeczywistej przyczyny) rozwiązał za wypowiedzeniem stosunek pracy z powo-

du likwidacji lub reorganizacji urzędu, ma prawo do odszkodowania z tytułu

nieuzasadnionego rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 45 § 1 k.p.,

niezależnie od prawa do świadczenia określonego w art. 131

ust. 1 ustawy z

dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (spra-

wozdawca), Zbigniew Korzeniowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 wrze-

śnia 2009 r. sprawy z powództwa Czesławy O. przeciwko Kancelarii Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie o odszkodowanie, na skutek skargi kasacyj-

nej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Warszawie z dnia 24 lipca 2008 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację i w tej części

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Czesława O. wniosła w pozwie o zasądzenie na jej rzecz od pozwa-

nej - Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej - odszkodowania w wysokości

26.095 zł z tytułu nieuzasadnionego i niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku

pracy. Pozwana Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej wniosła o oddale-

nie powództwa w całości.

2

Wyrokiem z 4 czerwca 2007 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Śródmieścia-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił powództwo i zasądził od pozwanej na

rzecz powódki 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Okręgowy w Warszawie na skutek apelacji wniesionej przez powódkę

oraz zażalenia strony pozwanej na rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów zawarte w

punkcie 2 powyższego wyroku Sądu pierwszej instancji oddalił apelację i zażalenie

oraz zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki 60 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa prawnego powódki w postępowaniu zażaleniowym. Sąd Okręgowy w

całości podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Rejonowego. Zgodnie z

ustaleniami przyjętymi w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku, powódka od 15

grudnia 1998 r. była zatrudniona przez pozwaną na podstawie mianowania, począt-

kowo jako Dyrektor Obszarów Wiejskich i Rolnictwa, od 23 grudnia 2000 r. jako za-

stępca Dyrektora Biura Regionalnego i Samorządów, a od 4 stycznia 2002 r. jako

ekspert w Zespole Doradców Prezydenta w Gabinecie Prezydenta. Dnia 28 marca

2006 r. Prezydent nadał statut Kancelarii Prezydenta RP, określający nową strukturę

jej statutowych komórek organizacyjnych. Zadania Zespołu Doradców Prezydenta w

Gabinecie Prezydenta przejęło Biuro Doradców, Ekspertyz i Opinii, w którym dodat-

kowo utworzono stanowisko Pełnomocnika do Spraw Wsi. Strona pozwana wypo-

wiedziała powódce stosunek pracy 2 października 2006 r., wskazując jako przyczynę

zmiany organizacyjne w Kancelarii Prezydenta. W jej opinii dalsze zatrudnienie po-

wódki było niemożliwe. Do momentu wręczenia wypowiedzenia z powódką nie roz-

mawiano na temat dalszej pracy w Kancelarii, możliwości ewentualnej pracy na in-

nym stanowisku bądź wykonywania innych zadań.

W ocenie Sądu odwoławczego Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że

złożone powódce oświadczenie woli o wypowiedzeniu stosunku pracy było nieuza-

sadnione, ponieważ pracodawca podał nieprawdziwą przyczynę swojej decyzji.

Zmiany organizacyjne w Kancelarii Prezydenta RP nie powodowały konieczności

rozwiązania stosunku pracy z powódką, zwłaszcza że była ona pracownicą miano-

waną, której można wypowiedzieć stosunek pracy w ściśle określonych sytuacjach i

tylko wówczas, gdy nie było możliwości przeniesienia jej na inne stanowisko w urzę-

dzie. Sąd Rejonowy prawidłowo ocenił, że reorganizacja Kancelarii Prezydenta nie

odnosiła się bezpośrednio do powódki oraz że nie zaistniały przesłanki określone w

art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów pań-

stwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.), co oznaczało

3

uznaniem zasadności roszczenia powódki co do zasady. Sąd Okręgowy podzielił

również stanowisko Sądu pierwszej instancji, że ze względu na pozorność przyczyny

wypowiedzenia, nie zaistniały przesłanki do wypłaty powódce świadczenia określo-

nego w art. 131

ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Skoro bowiem sku-

tecznie zakwestionowano zasadność przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę i

wykazano, że reorganizacja Kancelarii Prezydenta RP była pozorną przyczyną roz-

wiązania stosunku pracy, to odpadła causa do wypłaty powódce świadczenia prze-

widzianego w tym przepisie. Świadczenie to przysługuje pracownikowi mianowane-

mu tylko w przypadku likwidacji urzędu albo jego reorganizacji. Skoro nie było likwi-

dacji urzędu ani jego reorganizacji, to świadczenie wypłacone na podstawie art. 131

stało się nienależne (gdyż odpadła jego podstawa). Odszkodowanie z tytułu nieuza-

sadnionego rozwiązania umowy o pracę i świadczenie pieniężne przewidziane w art.

131

ustawy o pracownikach urzędów państwowych to dwie odrębne instytucje

prawne, a prawo do nich powstaje w ściśle określonych przypadkach. Z logicznego

punktu widzenia pomiędzy zakresami zastosowania art. 45 k.p. i art. 131

ustawy za-

chodzi relacja alternatywy rozłącznej. Jeżeli bowiem pracodawca rozwiązał umowę o

pracę z pracownikiem mianowanym w sytuacji określonej w art. 13 ust. 1 pkt 2

ustawy o pracownikach urzędów państwowych, to powstaje obowiązek wypłaty

świadczenia przewidzianego w art. 131

. W takiej sytuacji pracownik nie nabywa

prawa do odszkodowania za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę. Jeżeli zaś

przyczyny podane w wypowiedzeniu umowy o pracę są nieprawdziwe, to pracownik

nabywa prawo do odszkodowania z art. 45 k.p., tracąc jednocześnie prawo do

świadczeń na podstawie ustawy o pracownikach urzędów państwowych, zaś wypła-

cone świadczenie staje się nienależne. Wobec tego powódce przysługuje jedno ze

świadczeń - odszkodowanie bądź świadczenie z art. 131

ustawy. Niezasadny, zda-

niem Sądu Okręgowego, okazał się także sformułowany w apelacji zarzut naruszenia

art. 498 k.c. Zgodnie z tym przepisem, gdy dwie osoby są jednocześnie względem

siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z

wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub

rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są

wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem pań-

stwowym. W niniejszej sprawie powódka i pracodawca (statio fisci Skarbu Państwa)

byli wobec siebie dłużnikami i wierzycielami (jednemu przysługuje odszkodowanie za

niezasadne wypowiedzenie umowy o pracę, drugiemu zwrot nienależnego świadcze-

4

nia). Przedmiotem obu wierzytelności były świadczenia pieniężne, obie wierzytelno-

ści były wymagalne i mogły być dochodzone przed sądem. W ocenie Sądu Okręgo-

wego zaistniały wszystkie przesłanki określone w art. 498 k.c., a zatem Sąd Rejono-

wy właściwie zastosował instytucję zarzutu potrącenia, prawidłowo formułując sen-

tencję wyroku, albowiem, gdy wierzytelność pozwanej przewyższa wierzytelność po-

woda, sąd po wzajemnym umorzeniu obu wierzytelności do wysokości wierzytelności

powoda oddala powództwo. Na uwzględnienie nie zasługuje również twierdzenie

apelacji, że obowiązek zwrotu świadczenia wygasa, jeżeli, ten kto świadczenie uzy-

skał zużył je lub utracił w ten sposób, że nie jest wzbogacony. Powódka nie przyto-

czyła żadnych faktów potwierdzających, że nie jest już osobą wzbogaconą, po drugie

zaś, powódka odwołując się od wręczonego wypowiedzenia umowy o pracę i kwe-

stionując jego zasadność powinna liczyć się z tym, że świadczenie, które otrzymy-

wała na podstawie art. 131

ustawy o pracownikach urzędów państwowych może oka-

zać się nienależne, a więc powinna liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu. Zażalenie

strony pozwanej również nie zasługiwało na uwzględnienie, albowiem powódka

przez fakt udowodnienia w niniejszym postępowaniu, że wręczone jej wypowiedzenie

umowy o pracę było niezasadne de facto wygrała sprawę. A skoro tak to należał jej

się zwrot kosztów zastępstwa procesowego.

W skardze kasacyjnej powódka zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w części

oddalającej apelację. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 131

ust. 1 zdanie pierwsze in prin-

cipio w związku z art. 13 ust. 1 pkt 2 in medio i in fine ustawy o pracownikach urzę-

dów państwowych oraz przez niewłaściwe zastosowanie art. 45 w związku z art. 471

k.p., a także art. 6, art. 409 w związku z art. 410 § 2 k.c., art. 498 i art. 499 k.c. oraz

art. 17a i 17c ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania

uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 493 ze zm.). Po-

nadto skarżąca podniosła zarzut naruszenia prawa procesowego, mające wpływ na

wynik sprawy, dotyczące art. 91 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 385 k.p.c., przez jego

zastosowanie, oraz art. 232 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej

apelację i orzeczenie co do istoty sprawy, przez zasądzenie na jej rzecz od pozwanej

na podstawie art. 45 k.p. w związku z art. 471

k.p. odszkodowania za nieuzasadnione

i niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy w wysokości trzymiesięcznego

wynagrodzenia, liczonego jak za urlop wypoczynkowy, oraz kosztów postępowania

5

według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do jej ponownego rozpoznania i roz-

strzygnięcia o kosztach procesu kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spór w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do pytania, czy mianowany

urzędnik państwowy, z którym pracodawca niezasadnie (bez rzeczywistej przyczyny)

rozwiązał za wypowiedzeniem stosunek pracy z powodu likwidacji lub reorganizacji

urzędu, ma prawo do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania sto-

sunku pracy na podstawie art. 45 § 1 k.p., niezależnie od prawa do świadczenia

określonego w art. 131

ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych.

Zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 1 wymienionej wyżej ustawy, rozwiązanie stosunku

pracy z urzędnikiem państwowym mianowanym może nastąpić w drodze wypowie-

dzenia w razie likwidacji urzędu lub jego reorganizacji, jeżeli nie jest możliwe prze-

niesienie urzędnika państwowego mianowanego na inne stanowisko w tym samym

urzędzie. Przepis art. 131

ust. 1 tej ustawy stanowi, że w razie rozwiązania stosunku

pracy z urzędnikiem państwowym mianowanym, z przyczyn określonych w art. 13

ust. 1 pkt 2, w okresie między ustaniem zatrudnienia w likwidowanym lub reorgani-

zowanym urzędzie a podjęciem pracy lub działalności gospodarczej, urzędnikowi

temu przysługuje świadczenie pieniężne ze środków budżetu państwa, przez okres

nie dłuższy niż sześć miesięcy, obliczane jak ekwiwalent pieniężny za urlop wypo-

czynkowy. Świadczenie to nie przysługuje urzędnikowi państwowemu, który nabył

prawo do emerytury. Z art. 131

ust. 1 wynika, że przesłanką nabycia przez pracowni-

ka prawa do świadczenia pieniężnego jest rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem

państwowym mianowanym z powodu likwidacji urzędu lub jego reorganizacji. Już

literalna wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że wystarczy samo rozwiąza-

nie stosunku motywowane takim względem. Nie ma znaczenia to, czy rozwiązanie to

jest uzasadnione, czy nieuzasadnione lub wadliwe z innej przyczyny. Decydujące

znaczenie ma fakt rozwiązania stosunku pracy uzasadniony przez pracodawcę po-

wodem wskazanym w art. 13 ust. 1 pkt 2. Za taką wykładnią przemawiają również

dalsze względy. Przede wszystkim uzasadnia ją funkcja rozpatrywanego świadcze-

nia. Jak jasno wynika z art. 131

ust. 1 przysługuje ono pracownikowi w okresie mię-

dzy ustaniem zatrudnienia w likwidowanym lub reorganizowanym urzędzie a podję-

6

ciem pracy lub działalności gospodarczej. Świadczenie to rekompensuje zwolnione-

mu z pracy urzędnikowi brak pracy i brak wynagrodzenia do czasu podjęcia nowej

pracy lub działalności gospodarczej (ale nie dłużej niż przez 6 miesięcy). Nie ulega

wątpliwości, że taki cel tego świadczenia pozostaje aktualny zarówno w przypadku

wypowiedzenia uzasadnionego, jak i nieuzasadnionego obiektywnie istniejącą przy-

czyną. Akceptacja przyjętej w zaskarżonym wyroku wykładni, zgodnie z którą, prawo

do rozważanego świadczenia daje tylko wypowiedzenie uzasadnione (podyktowane

rzeczywistą likwidacją lub reorganizacją) mogłaby też prowadzić do paradoksalnych

skutków. W szczególności, pracodawca mógłby wystąpić wobec niego z żądaniem

zwrotu wypłaconego świadczenia, motywując to tym, że likwidacja lub reorganizacja

nie miała faktycznie miejsca. W rezultacie, należy uznać, że dla powstania prawa

urzędnika do rozważanego świadczenia nie ma znaczenia to, czy wskazana w

oświadczeniu o wypowiedzeniu przyczyna polegająca na likwidacji lub reorganizacji

urzędu faktycznie wystąpiła.

Należy także uznać, że uzyskanie prawa do wymienionego świadczenia w

sytuacji, gdy wypowiedzenie było uzasadnione pozorną likwidacją lub reorganizacją

nie stoi na przeszkodzie nabyciu przez pracownika prawa do wskazanego w art. 45 §

1 k.p. odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia. Takie zapatrywanie

ma oparcie przede wszystkim w odmiennych funkcjach świadczenia z art. 131

ust. 1

ustawy o pracownikach urzędów państwowych i odszkodowania z art. 45 § 1 k.p. Jak

przekonująco wyjaśnił Sąd Najwyższy, świadczenie to nie ma charakteru odszkodo-

wawczego, lecz jest swoistym wynagrodzeniem gwarancyjnym, rodzajem zasiłku po-

zwalającego na pokrycie kosztów utrzymania pracownika (uchwała Sądu Najwyższe-

go z 6 września 1991 r., l PZP 40/91, OSNCP 1992 nr 4, poz. 54). Pełni więc ono

wyraźnie funkcję alimentacyjną. Natomiast odszkodowanie z art. 45 § 1 k.p., przysłu-

gujące na żądanie pracownika, w razie ustalenia, że wypowiedzenie jest nieuzasad-

nione lub narusza przepisy o wypowiadaniu, służy naprawieniu szkody poniesionej

przez pracownika wskutek wadliwego wypowiedzenia stosunku pracy. Ma więc, od-

miennie niż wymienione wyżej świadczenie, charakter odszkodowawczy. Z tego

względu uzyskanie tego świadczenia nie wyłącza odszkodowania, ponieważ należ-

ności te służą innym celom. Należy więc uznać, że mianowany urzędnik państwowy,

z którym pracodawca niezasadnie (bez rzeczywistej przyczyny) rozwiązał za wypo-

wiedzeniem stosunek pracy z powodu likwidacji lub reorganizacji urzędu, ma prawo

do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania stosunku pracy na pod-

7

stawie art. 45 § 1 k.p., niezależnie od prawa do świadczenia określonego w art. 131

ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Wobec tego trafne okazały się

przedstawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 131

ust. 1 ustawy o pra-

cownikach urzędów państwowych oraz art. 45 § 1 k.p.

Z powyższych rozważań wynika również, że w omawianej sytuacji zarówno

świadczenie z art. 131

ust.1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, jak i od-

szkodowanie z art. 45 § 1 k.p. są świadczeniami należnymi, co wyklucza tezę Sądu

Okręgowego (a wcześniej Sądu Rejonowego), że z chwilą zasądzenia odszkodowa-

nia za nieuzasadnione rozwiązanie stosunku pracy, świadczenie staje się świadcze-

niem nienależnym w rozumieniu art. 410 k.c. W tej sytuacji nie może być mowy o

potrącaniu na podstawie art. 498 k.c. wierzytelności pracownika i pracodawcy zwią-

zanych z wymienionymi świadczeniem i odszkodowaniem. Dlatego uzasadnione

okazały się także zarzuty naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 410 § 2 k.c., art.

498 k.c. i art. 499 k.c. Natomiast rozważanie zarzutów dotyczących art. 17a i 17c ust.

1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługują-

cych Skarbowi Państwa jest w tym stanie rzeczy bezprzedmiotowe.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108

§ 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.

========================================