II UK 419/08

Sygn. akt II UK 419/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Jaśkowski

w sprawie z wniosku G. M. (dawniej P.)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ubezpieczenie społeczne z tytułu umowy zlecenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 lutego 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 4 maja 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał, że G.

P. od dnia 1 stycznia 2003 r. nie podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu

zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia w firmie R. N. W uzasadnieniu decyzji

organ rentowy stwierdził, że przedmiot umowy zlecenia zawartej pomiędzy G. P. a

R. N. jest taki sam jak przedmiot prowadzonej przez nią działalności gospodarczej i

2

wobec tego nie może ona podlegać ubezpieczeniom z tytułu wykonywania umowy

zlecenia.

Wyrokiem z dnia 6 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy – Sąd Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie G. P. od powyższej decyzji organu rentowego.

Sąd Okręgowy ustalił, że odwołująca się od 20 listopada 2000 r. prowadzi

jednoosobowo działalność gospodarczą pod nazwą GP C. G. P. W ramach tej

działalności zajmuje się pośrednictwem kredytowym w obsłudze firm. Działalność

prowadzona jest w Domu […] przy ul. R, 6, a siedziba firmy znajduje się przy ul. K .

R. N. prowadzi również pozarolniczą działalność gospodarczą, w ramach której

zajmuje się pośrednictwem kredytowym i prowadzeniem szkoleń. Działalność ta

była prowadzona również w Domu […], a siedziba firmy znajdowała się przy ul. K.

Przez pewien czas wyżej wymienione osoby wspólnie mieszkały, według zeznań

G. P. przed organem rentowym spodziewały się wspólnego dziecka.

W dniu 1 stycznia 2003 r. G. P. i R. N. zawarli ze sobą umowy zlecenia, na

podstawie których zobowiązali się wzajemnie do wykonywania czynności w

zakresie pozyskiwania nowych klientów oraz reklamy swoich firm. Każda ze

wskazanych wyżej osób za czynności wykonywane na podstawie umowy zlecenia

miała otrzymywać wynagrodzenie w kwocie 50 zł. miesięcznie. Po zawarciu umowy

zlecenia G. P. zgłosiła chęć podlegania ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu i

dokonała wyrejestrowania z ubezpieczeń społecznych z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej. Umowy zlecenia miały obowiązywać do 31 stycznia

2006 r.

W oparciu o dokonane ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy powołując się na

przepisy art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5, art. 9 ust. 2, art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887

ze zm.) uznał, że działania ubezpieczonej i zainteresowanego Roberta N.

zmierzały do obejścia przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i

miały na celu uchylenie się od opłacania składek na ubezpieczenia społeczne z

tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyli apelacją G. P. i R. N.

Wyrokiem z dnia 5 lutego 2008 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację.

3

Sąd drugiej instancji podkreślił, że art. 58 § 1 k.c. i art. 83 § 1 k.c. stanowią

odrębne, samodzielne i wykluczające się wzajemnie podstawy nieważności

czynności prawnej. Wobec tego nie może być prawidłowa subsumcja tego samego

stanu faktycznego do norm prawnych, regulujących instytucje prawne, które jak

obejście prawa i pozorność czynności prawnej, nie mogą w tym samym stanie

faktycznym jednocześnie występować. Sąd podobnie jaki organ rentowy uznał, że

wysokość wynagrodzenia ustalonego w umowach zlecenia na kwoty po 50 zł.

miesięcznie świadczy o tym, że umowy te nie były zawierane w celach

zarobkowych, a ich motywem było zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych

zleceniobiorcy i opłacanie składek w znacznie niższej wysokości niż składki na

ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej. Sąd ustalił, że strony przy zawieraniu umów zlecenia miały

świadomość, że ubezpieczona nie będzie świadczyła wynikającej z tych umów

pracy. Umowy zlecenia zostały zawarte dla pozoru, a jedynym celem ich zawarcia

było skorzystanie z możliwości opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w

znacznie niższej wysokości. Osoby zawierające przedmiotowe umowy zlecenia nie

czyniły tego z faktycznych potrzeb na prace nimi objęte, lecz zawierające pozorne

umowy zmierzały do obniżenia kwot składek na obowiązkowe ubezpieczenie

społeczne.

W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego

skarżąca G. P. wniosła o zmianę w całości zaskarżonego wyroku przez

uwzględnienie „powództwa” w całości, ewentualnie o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego.

Skarga kasacyjna ma dwie podstawy. W ramach podstawy naruszenia

przepisów prawa materialnego zarzucono:

1) błędną wykładnię art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 3 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu sprzed 1

listopada 2005 r. i przyjęcie, że przepis ten nie dotyczy

przypadków, w których zmiana tytułu ubezpieczenia prowadziłaby

do obniżenia pierwotnej podstawy wymiaru składki na

ubezpieczenia społeczne a tym samym wymiaru samej składki;

4

2) niewłaściwe zastosowanie art. 83 § 1 k.c.

Podstawa naruszenia przepisów postępowania zawiera zarzuty naruszenia:

a) art. 382 k.p.c. przez dokonanie przez Sąd drugiej instancji

własnych ustaleń, sprzecznie z materiałem dowodowym sprawy i

przyjęcie, że umowa zlecenia nie była przez powódkę

wykonywana;

b) art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez niewskazanie

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, w szczególności dowodów

na których Sąd drugiej instancji oparł twierdzenie o

niewykonywaniu przez powódkę umowy zlecenia;

c) art. 229 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez „nieuwzględnienie

faktów przyznanych przez stronę przeciwną bez wskazania

przyczyn, skutkiem czego przeciwne okoliczności stały się

podstawą dla zaskarżonego orzeczenia”.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd drugiej instancji

naruszył w sposób rażący art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez

niewskazanie podstaw faktycznych rozstrzygnięcia, w szczególności dowodów na

których oparł twierdzenie o niewykonywaniu przez powódkę umowy zlecenia. Sąd

drugiej instancji nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji co do oceny

zawartej przez powódkę umowy zlecenia w kategoriach obejścia prawa. Nie

wskazał jednak, w oparciu o jaką podstawę faktyczną nie podzielił stanowiska

sądu pierwszej instancji.

Według skarżącej Sąd drugiej instancji naruszył również art. 229 k.p.c. w

związku z art. 391 k.p.c., przez nie uwzględnienie faktów przyznanych przez stronę

przeciwną. Strona skarżąca podniosła, że na rozprawie w dniu 18 października

2006 r. zostały cofnięte wnioski o przesłuchanie świadków na okoliczność

wykonywania czynności objętych zleceniem przez powódkę z uwagi na treść

oświadczenia złożonego przez pełnomocnika pozwanego, który przyznał, że fakt

wykonywania przez powódkę umowy zlecenia nie jest sporny.

Według skarżącej Sąd drugiej instancji w sposób oczywisty naruszył art. 9

5

ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu sprzed 1 listopada

2005 r. przyjmując, że przepis ten nie dotyczy przypadków, w których zmiana

tytułu ubezpieczenia prowadziłaby do obniżenia pierwotnej podstawy wymiaru

składki na ubezpieczenia społeczne.

Zdaniem skarżącej bezsporny w sprawie był fakt zawarcia i wykonywania

przez G. P. na rzecz R. N. umowy zlecenia. Skutkiem uzyskania przez powódkę

statusu zleceniobiorcy było powstanie tytułu ubezpieczenia, który w związku z

przedmiotem zlecenia innym niż przedmiot działalności mógł zostać przez

powódkę wybrany w miejsce wcześniej zgłoszonego tytułu tj. prowadzonej

pozarolniczej działalności gospodarczej. Skutek ten wynikał z systemu prawnego

obowiązującego w spornym okresie. Skutek ten nie został wywołany działaniem

podstępnym czy niezgodnym z przepisami obowiązującego prawa, ale wynikał z

obowiązującego systemu prawnego. Z tego, że dokonane przez powodów

czynności prawne doprowadziły w konsekwencji do obniżenia składki w stosunku

do opłacanej przed zmianą tytułu ubezpieczenia nie może stanowić podstawy

odmowy objęcia ubezpieczeniem z tytułu wskazanego przez powódkę.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz o

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwszy z zarzutów materialnoprawnej podstawy skargi kasacyjnej – zarzut

błędnej wykładni art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (w

brzmieniu przed nowelizacją wynikającą z ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. – Dz. U. Nr

169, poz. 1412), polega na krytycznej ocenie stanowiska, jakoby przyjętego w

zaskarżonym wyroku, że wskazany przepis uniemożliwia zmianę tytułu

ubezpieczenia nierolniczej działalności gospodarczej na ubezpieczenie z tytułu

umowy zlecenia jeżeli prowadziłoby to do obniżenia składki na ubezpieczenie

społeczne.

Zarzut powyższy jest bezzasadny gdyż kwestionuje stanowisko

interpretacyjne wskazanego przepisu, którego w zaskarżonym wyroku nie ma. Z

6

uzasadnienia wyroku jasno wynika, że jego podstawę stanowi ustalenie, że nie

zachodziły warunki zastosowania wskazanego przepisu bo nie zaistniała określona

w nim sytuacja spełnienia przez ubezpieczoną warunków do objęcia obowiązkowo

ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi z kilku tytułów. Sąd ustalił, że

ubezpieczona podlegała wyłącznie ubezpieczeniu z tytułu prowadzonej nierolniczej

działalności gospodarczej natomiast powoływane przez nią podlegania

ubezpieczeniu z tytułu umowy zlecenia nie wchodziło w rachubę bo – jak to zostało

w sprawie wyjaśnione – umowa zlecenia tylko pozorowała wykonywanie z tego

tytułu zatrudnienia i z mocy art. 83 § 1 k.c. jako nieważna nie wywołała żadnych

skutków prawnych w zakresie stosunku ubezpieczenia społecznego.

Drugi z zarzutów materialnoprawnej podstawy skargi został określony jako:

„naruszenie art. 83 § 1 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie”. Na takim

powtórzeniu abstrakcyjnie ujętej formuły podstawy skargi kasacyjnej (por. art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) skarga poprzestała. W uzasadnieniu podstawy skargi kasacyjnej

nie ma bowiem jakiegokolwiek rozwinięcia postawionego zarzutu w odniesieniu do

art. 83 § 1 k.c. W tej sytuacji należy uznać, że pozbawiony określenia

(skonkretyzowania) zarzut naruszenia przepisu prawa materialnego – nie wiadomo

na czym polegający – nie jest możliwy do rozpoznania w granicach zaskarżenia w

rozumieniu art. 39813

§ 1 k.p.c.

Bezzasadne są zarzuty procesowej podstawy skargi kasacyjnej (art. 3983

§

1 pkt 2 k.p.c.).

Pierwszy z zarzutów tej podstawy skargi dotyczy art. 382 k.p.c.

określającego zasadę sądu apelacyjnego, który orzeka na podstawie całego

materiału sprawy, także tej jego części, która została zebrana w postępowaniu w

pierwszej instancji. Nie wiadomo więc dlaczego, z powołaniem się na przepis

nakazujący uwzględnienie przez Sąd Apelacyjny całego materiału sprawy

zarzucono w skardze to, że Sąd Apelacyjny w swej ocenie prawnej „nie podzielił

stanowiska Sądu Okręgowego w przedmiocie oceny zawartej przez powódkę

umowy zlecenia w kategorii obejścia prawa”. We wskazanym w skardze przepisie w

żaden sposób nie można znaleźć ograniczenia Sądu Apelacyjnego w dokonywaniu

oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego sprawy. Nie ma także – wbrew

ogólnikowo wyrażonej w skardze sugestii – sprzecznych z ustaleniami Sądu

7

pierwszej instancji ustaleń faktycznych, które miał według ogólnikowego zarzutu,

podjąć Sąd Apelacyjny. Różnice podstaw obu wyroków dotyczą kwestii prawnych, a

nie faktycznych.

Bezzasadnie zarzucono w skardze naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. (w

związku z art. 391 k.p.c.) poprzez niewskazanie podstaw rozstrzygnięcia. Wbrew

temu zarzutowi, który miałby wymagany walor kasacyjny przez wykazanie nie tylko

naruszenia ale i jego istotnego wpływu na wynik sprawy (por. art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c.) uzasadnienie wyroku w wystarczającym stopniu przedstawia podstawy

rozstrzygnięcia, podstawę faktyczną która jest taka sama jak ta, którą zrelacjonował

Sąd Apelacyjny przedstawiając stanowiska Sądu pierwszej instancji oraz podstawę

prawną – opartą o interpretację i zastosowanie art. 83 § 1 k.c. w odniesieniu do

twierdzenia ubezpieczonej, że wykonywała zatrudnienie na podstawie umowy

zlecenia. Nie ma także racji skarżąca o tym, że Sąd Apelacyjny naruszył wskazany

przepis przez niewskazanie: „dowodów na których oparł twierdzenie o

wykonywaniu przez powódkę umowy”. Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonego

wyroku wynika, że w analizie ustalonych okoliczności faktycznych Sąd

Apelacyjny uznał że faktyczne wykonywanie czynności w firmie R. N., to jest na

podstawie przedmiotowej umowy zlecenia, nie miało znaczenia prawnego, wobec

symbolicznego tylko, ograniczonego do wartości 50 zł przedmiotu tej umowy i bez

rzeczywistego zamiaru świadczenia umówionej pracy. Strony tej umowy

pozostawały ze sobą w związku osobistym i umówiły się w rzeczywistości nie o

wzajemne świadczenie usług o charakterze zatrudnienia, ale o wzajemne

zgłoszenie fikcyjnego (z pozornej umowy) zatrudnienia do ubezpieczenia. Nie było

tu celu zarobkowego skoro ewentualne wzajemne usługi wynikały na tle takiego

porozumienia. Umówione kwoty (po 50 zł dla każdej ze stron umowy) wzajemnie

się niwelowały, a strony umowy mogły sobie wzajemnie coś świadczyć – w

granicach umówionej symbolicznej wartości jako formę „rewanżu w zamian za

zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego”. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku w

sposób dostateczny – wbrew ogólnikowemu uzasadnieniu postawionego zarzutu –

przedstawia podstawy orzeczenia.

Bezzasadny z powyższych przyczyn jest także ostatni z zarzutów

procesowej podstawy skargi kasacyjnej jakoby Sąd Apelacyjny nie uwzględnił faktu,

8

że faktyczne wykonywanie czynności, o których mowa w zleceniu nie było

przedmiotem sporu między stronami. Nie jest też tak, iż nie wiadomo dlaczego Sąd

Apelacyjny ustalił iż strony umowy miały świadomość, że odwołująca się nie będzie

świadczyć pracy. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że ustalenie co do

motywów i zamiaru stron umowy zlecenia Sąd Apelacyjny, zgodnie z ustaleniami

Sądu pierwszej instancji, zrekonstruował na podstawie analizy ustalonych faktów.

Takie ustalenie ma swą podstawę w art. 231 k.p.c., którego naruszenia skarga nie

zarzuciła.

Z powyższych względów wobec bezzasadności podstaw skargi kasacyjnej

Sąd Najwyższy orzekł stosownie do art. 39814

k.p.c.