IV CSK 120/09

Sygn. akt IV CSK 120/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa P. SA w P.

przeciwko E. Spółce z o.o. w G.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodowej P I M.

S. Spółki z o.o. w P.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 września 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz

powódki kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka „P.” Spółka Akcyjna w P. w pozwie skierowanym przeciwko „E.”

Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w G. domagała się pozbawienia

wykonalności nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Okręgowy w G. w dniu 25

kwietnia 2001 r., w części obejmującej należność główną w kwocie 262.608,40

zł oraz odsetki w kwocie 22.807,36 zł. Nakazem tym powódka została

zobowiązana do zapłaty na rzecz pozwanej 280.215,03 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia 17 grudnia 2002 roku oraz 23.917,70 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 3 grudnia 2007 r. pozbawił

wykonalności nakaz zapłaty w części obejmującej należność główną oraz

zaległe odsetki ponad kwotę 157.716,14 zł. W pozostałym zakresie powództwo

oddalił i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że dniu 10 kwietnia 2000 r. powódka zawarła

z pozwaną umowę poręczenia, na podstawie której zobowiązała się poręczyć

za zobowiązania dłużnika P. I. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

(obecnie P.I. M. S. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. –

interwenienta ubocznego) wobec pozwanej w wysokości 520.215,03 zł. Strony

uzgodniły, że poręczenie, udzielone do dnia 10 kwietnia 2001 r., obejmuje

jedynie kwotę główną zobowiązania dłużnika z wyłączeniem odsetek i

innych zobowiązań ubocznych oraz że w wypadku niewywiązania się przez

dłużnika wobec wierzyciela ze zobowiązania w terminie do dnia 1 grudnia 2000

r. wierzyciel może - po uprzednim wezwaniu dłużnika do zapłaty - zwrócić się do

poręczyciela o spełnienie świadczenia, za które poręczył. Załącznikiem

do umowy był harmonogram spłat zobowiązania dłużnika względem wierzyciela.

W okresie od 10 kwietnia 2000 r. do 11 października 2000 r. dłużnik

spłacił ze swego zobowiązania 263.346,75 zł. Do zapłaty – po dokonaniu korekt

faktury VAT (288.75 zł) i sald z poprzednich okresów (48,87 zł) oraz kompensaty

wzajemnych rozliczeń (23.058 zł) - pozostała kwota 256.917,15 zł.

Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 11 października 2000 r.

otworzył postępowanie układowe wobec dłużnika P.I. M. S. Pozwana 4 grudnia

3

2000 r. wezwała dłużnika do zapłaty kwoty 279.926,28 zł wraz z ustawowymi

odsetkami w ciągu trzech dni od otrzymania wezwania. Dłużnik nie zapłacił

wskazanej kwoty, w związku z czym pozwana 11 grudnia 2000 r. wezwała

powódkę do zapłaty kwoty 256.868,28 zł w terminie trzech dni od otrzymania

wezwania. Powódka w piśmie z dnia 14 grudnia 2000 r. odmówiła spełnienia tego

żądania wskazując, że z uwagi na otwarcia postępowania układowego wobec

dłużnika, nie może on zaspokoić swych wierzycieli i taki stan rozciąga się na

sytuację poręczyciela.

Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2000 r. Sąd Rejonowy w G. wciągnął

na listę wierzytelności wierzytelność pozwanej w kwocie 256.917,15 zł, od której

odsetki określił na kwotę 38.320,32 zł. Sąd Okręgowy w G. nakazem zapłaty z dnia

25 kwietnia 2001 r. zobowiązał spółkę „P.", aby zapłaciła spółce „E.” kwotę

280.215,03 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 17 grudnia 2000 r. oraz kwotę

23.917,70 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wnosząc o wydanie nakazu

zapłaty pozwana nie uwzględniła dokonanych wcześniej korekt faktury i sald oraz

kompensaty wzajemnych rozliczeń z dłużnikiem. Zarzuty przeciwko nakazowi

zapłaty zostały prawomocnie odrzucono ze względu na nieuiszczenie opłaty.

Postanowieniem z dnia 7 maja 2001 r. Sąd Rejonowy w G. zatwierdził

układ przyjęty przez wierzycieli P.I. M., w którym ustalono, że po okresie

rocznej karencji wierzytelności powyżej 5000 zł będą płatne w 12 kwartalnych

ratach. Na mocy układu dłużnik spłacał wierzycielom tylko kwoty należności

głównych bez odsetek. Pozwana otrzymane od dłużnika kwoty zaliczyła w

pierwszej kolejności na poczet kosztów sądowych oraz należnych odsetek

zasądzonych nakazem zapłaty z dnia 25 kwietnia 2001 r. a w dalszej kolejności na

poczet należności głównej.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy wskazał, że –

zgodnie art. 67 § mającego zastosowanie w rozpoznawanej sprawie

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo

o postępowaniu układowym (Dz.U. Nr 93, poz. 836, ze zm.; dalej: „Pr. ukł.”), układ,

w tym postanowienie, że spłaceniu podlegają tylko kwoty główne zobowiązań

a odsetki zostają umorzone, obowiązywał wszystkich wierzycieli. Pozwana miała

zatem obowiązek zaliczyć wpłaty dokonywane przez dłużnika na poczet przyjętej

4

w układzie należności głównej w kwocie 256.917,15 zł, nie zaś według zasad

określonych w art. 451 § 1 k.c. Wobec braku odmiennego zastrzeżenia w umowie

poręczenia, powódka jako poręczyciel była odpowiedzialna wobec pozwanej

(wierzyciela) jak współdłużnik solidarny (art. 881 k.c.). Pozwana nie mogła

różnie księgować tych samych wpłat w stosunku do dłużnika i poręczyciela.

Zgłoszona przez pozwaną w postępowaniu układowym kwota

256.917,15 zł została wciągnięta na listę wierzytelności i przyjęta

w zatwierdzonym układzie. Prawomocne postanowienia sądu układowego mają

charakter dokumentów urzędowych, a stwierdzona w nich wysokość długu objęta

jest domniemaniem zgodności z prawdą, którego pozwany nie obalił. Z powyższego

wynika, że w postępowaniu układowym cała suma długu głównego (256.917,15 zł)

została przez dłużnika spłacona. Pozwanej nie przysługuje wierzytelność z tego

tytułu ani wobec powódki, ani wobec interwenienta ubocznego.

Na powódce ciąży natomiast obowiązek zapłaty odsetek od wymienionej

wyżej należności głównej za okres od dnia 17 grudnia 2000 r. do zapłaty

poszczególnych rat wynikających z układu. Powódka odpowiada bowiem - zgodnie

z ogólną zasadą określoną przepisem art. 455 k.c. - za własne opóźnienie, jeżeli

nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu wierzyciela. Po otrzymaniu

wezwania od pozwanej powódka była zobowiązana spełnić świadczenie bez

nieuzasadnionej zwłoki. Niedotrzymanie tak określonego terminu powoduje

powstanie obowiązku płacenia odsetek za czas opóźnienia na podstawie art. 481

§ 1 k.c. Pozwana może zatem na podstawie tytułu wykonawczego w postaci

nakazu zapłaty egzekwować jedynie należne odsetki (157.716,14 zł), koszty

postępowania nakazowego (23.917,70 zł) oraz koszty nadania temu tytułowi

egzekucyjnemu klauzuli wykonalności (132 zł).

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelacje

powódki, pozwanej i interwenienta ubocznego od wyroku Sądu Okręgowego,

podzielając przyjęte za podstawę tego orzeczenia ustalenia faktyczne i ich ocenę

prawną. Odnosząc się do podniesionych w apelacji pozwanej zarzutów naruszenia

art. 366 k.c. i art. 881 k.c. Sąd Apelacyjny podkreślił, że zobowiązanie poręczyciela

nie traci charakteru solidarnego z mocy art. 68 Pr. ukł. Dokonywane przez dłużnika

wpłaty z tytułu realizacji układu powinny być księgowane tak samo w stosunku do

5

obu dłużników solidarnych i zaliczane na poczet należności głównej. Taki sposób

zaliczania wpłat nie oznaczał, że powód (poręczyciel) korzystał z przywilejów,

które posiadał dłużnik w postępowaniu układowym. Odpowiedzialność powoda była

bowiem - według § 2 umowy poręczenia - ograniczona tylko do należności głównej,

natomiast zgodnie z postanowieniami układu, dłużnik powinien spłacać wyłącznie

kwoty należności głównych bez odsetek, które zostały umorzone.

Sąd Apelacyjny nie podzielił też zarzutu pozwanej naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. przez dowolną i błędną ocenę zgromadzonych dowodów w zakresie

dokonanego potrącenia kwoty 23.058 zł i sposobu jej zarachowania przez strony.

Stwierdził, że kwota 23.058 zł została potrącona przez dłużnika (interwenienta

ubocznego) z należnością z faktury 2000222 z dnia 7 lipca 2000 r., zmniejszając

tym samym wysokość zobowiązania dłużnika. Pozostała kwota zobowiązania tj.

256.868,25 zł (520 215,03 - 263 346,75 jako suma wpłat uiszczonych przez

dłużnika w okresie od 10 kwietnia 2000 r. do 11 października 2000 r.) została

powiększona o korektę sald z poprzednich okresów o 48,47 zł, a w konsekwencji

zobowiązanie dłużnika (interwenienta ubocznego) wobec pozwanej (wierzyciela)

wynosiło na dzień 11 października 2000 r. 256.917,15 zł. Taką też kwotę

zgłoszono do postępowania układowego, wciągnięto na listę wierzytelności

i wskazano w układzie zatwierdzonym postanowieniem Sądu. Pozwana nie

kwestionowała też w postępowaniu układowym wysokości przysługującej mu

wierzytelności. Ustalenia Sądu pierwszej instancji w zakresie potrącenia kwoty

23.058 zł oraz kwoty długu głównego w wysokości 256.917,15 zł nie mogą więc

być uznane za dowolne.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. pozwana podniosła zarzuty naruszenia:

- art. 366 i art. 368 w zw. z art. 881 k.c., przez błędną wykładnię i przyjęcie

nieprawidłowego sposobu rozliczania długu solidarnego i konsekwencji

z tego faktu wypływających dla każdej ze stron - to jest innej wysokości

kwotowej długu, do której odpowiadają dłużnicy solidarni oraz innych

terminów spłaty długu, biegnących dla każdego z tych dłużników

solidarnych, a w rezultacie wpływających na każdoczesną, po jednostkowej

6

wpłacie, wysokość zadłużenia, wyliczalną na dzień wpłaty zarówno do

każdego z dłużników, jak i długu solidarnego;

- art. 876 § 1 i art. 879 w zw. z art. 68 Pr. ukł. przez nieuwzględnienie

wyłączenia zasady akcesoryjności poręczyciela i pominięcie tego,

że powódka odpowiada jako poręczyciel za zobowiązania wynikające

z umowy poręczenia bez ograniczeń wynikających z przywilejów

dotyczących podmiotu („układającego się") korzystającego z dobrodziejstwa

w zakresie zawieszenia biegu odsetek oraz metody i kwotowej wysokości

długu;

- art. 451 § 1 zdanie drugie k.c. poprzez nieuwzględnienie prawidłowego

sposobu zaliczania dokonywanych wpłat dłużników pozwanej,

a skutkującego zaliczaniem tych wpłat dokonywanych przez powódkę,

interwenienta ubocznego oraz inne podmioty na poczet jednego długu, ale

najpierw na poczet należności ubocznych, a potem należności głównej, co

skutkować musiało wyliczaniem zadłużenia powódki, z uwzględnieniem

dokonywanych wpłat, jednakże z uwzględnieniem wysokości zadłużenia

każdego z dłużników solidarnych w ramach własnej odpowiedzialności, nie

wyżej oczywiście niż sam dług solidarny, a potem na obniżenie kwotowe

długu solidarnego;

- art. 328 § 2 k. p. c. przez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób

uniemożliwiający merytoryczne ustosunkowanie się do rozstrzygnięcia i nie

omówienia dowodów i przyczyn, dla których uwzględniono zarzutu powódki

w zakresie potrącenia kwoty 23.058 zł;

- art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną i błędną ocenę zgromadzonych

dowodów w zakresie dokonanego potrącenia kwoty 23.058 złotych i sposobu

jej zarachowania przez strony, a w konsekwencji przyznaniu przez Sąd racji

stronie powodowej.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne pozwana wniosła o uchylenie

wyroków Sądów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie

powództwa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę strona powodowa wniosła o jej oddalenie.

7

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia

kwestii, jakie znaczenie dla odpowiedzialności poręczyciela ma zawarcie układu

przez dłużnika głównego w postępowaniu układowym oraz zaspokojenie

wierzyciela przez tego dłużnika w sposób określony w układzie.

Zobowiązanie poręczyciela jest – w zasadzie - zależne od istnienia,

ważności i zakresu zobowiązania głównego (art. 879 § 1 k.c.), a poręczyciel może

korzystać z zarzutów przysługujących dłużnikowi głównemu (art. 883 § 1 k.c.).

Cechą zobowiązania poręczyciela jest zatem jego akcesoryjność (zawisłość)

w stosunku do zobowiązania głównego. Zasada akcesoryjności zobowiązania

poręczyciela nie ma jednak charakteru bezwzględnie obowiązującego, gdyż

w pewnych wyraźnie określonych wypadkach ustawodawca przewidział

ograniczenie jej stosowania. Wyjątek taki przewidziany został m.in. w art. 68

Pr. ukł., (będącym odpowiednikiem art. 291 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo

upadłościowe i naprawcze - Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), wedle którego układ nie

narusza praw wierzyciela w stosunku współdłużnika i poręczyciela dłużnika.

Zgodnie z tym przepisem, zmiany co do wysokości długu, terminu i sposobu spłaty

odnoszące się do dłużnika w postępowaniu układowym, nie wpływają na zakres

zobowiązania poręczyciela. Poręczyciel ponosi wobec wierzyciela

odpowiedzialność według pierwotnej treści zobowiązania. W przypadku zatem

zredukowania w drodze układu zobowiązań dłużnika głównego wierzyciel może

zaspokoić się w całej wysokości z majątku poręczyciela w granicach udzielonego

przez niego poręczenia. W tym sensie układ, który stanowi rezygnację wierzyciela

jedynie z uprawnień w stosunku do dłużnika głównego, nie ma wpływu na zakres

zobowiązania poręczyciela. Mimo akcesoryjności poręczenia poręczyciel nie może

więc podnieść zarzutu zredukowania jego długu na podstawie układu zawartego

przez wierzyciela z dłużnikiem głównym, gdyż wyłączone jest stosowanie zarówno

art. 883 k.c., jak i art. 879 § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 19 listopada

2003 r., II CK 210/02, Prawo Bankowe nr 2, poz. 3, z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK

136/07, niepubl. oraz z dnia 5 listopada 2008 r., I CSK 204/08, Biul. SN 2009, nr 3,

poz. 9).

8

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, Sąd Apelacyjny stwierdził, że

powódka jako poręczyciel nie miała obowiązku płacenia odsetek od należności

głównych nie na skutek rozciągnięcia na nią korzyści uzyskanych przez dłużnika

na podstawie układu, co niewątpliwie stanowiłoby naruszenie art. 68 Pr. ukł., lecz

z mocy postanowienia § 2 umowy poręczenia. To właśnie ten zapis umowy

stanowił podstawę ograniczenia zakresu zobowiązania powódki względem

pozwanej. Prawidłowo zatem Sąd drugiej instancji uznał, że powódka nie ponosi

odpowiedzialności za niedotrzymanie przez dłużnika głównego terminów zapłaty

poszczególnych rat oznaczonych w harmonogramie, stanowiącym załącznik do

umowy poręczenia; odpowiada natomiast jedynie za własne opóźnienie, skoro po

otrzymaniu wezwania wierzyciela do spełnienia świadczenia nie dokonała zapłaty

należności zgodnie z treścią swojego zobowiązania (art. 455 i 481 k.c.).

Sąd Apelacyjny słusznie zakwestionował sposób zaliczania na poczet długu

głównego rat układowych wpłacanych przez dłużnika (interwenienta ubocznego).

Skoro odpowiedzialność powódki ograniczona została w umowie poręczenia tylko

do należności głównych, a dłużnik główny - zgodnie z postanowieniami układu -

miał spłacać wyłącznie takie należności, bez umorzonych odsetek, to raty układowe

wpłacane sukcesywnie przez tegoż dłużnika podlegały zarachowaniu, tak

w stosunku do niego, jak i poręczyciela, w sposób jednakowy, tj. na poczet

należności głównych, a nie według wskazania wierzyciela korzystającego

z uprawnienia przewidzianego w art. 451 § 1 k.c. Wpłaty te nie mogły być

zarachowywane inaczej z uwagi na przewidzianą przez ustawodawcę formułę

odpowiedzialności poręczyciela „jak współdłużnika solidarnego” (art. 881 k.c.),

obowiązującą mimo zawarcia układu (art. 68 Pr. ukł.). Wierzyciel zatem od

momentu wymagalności długu głównego aż do zupełnego zaspokojenia mógł,

według swego wyboru, żądać całości lub części świadczenia od dłużnika głównego

i poręczyciela łącznie lub od każdego z nich z osobna. Sukcesywne wpłaty

powodowały wygaśnięcie zobowiązania w stosunku do wszystkich dłużników

w częściach odpowiadających rozmiarowi już spełnionego świadczenia.

Trzeba zauważyć, że zgodnie z art. 67 § 1 Pr. ukł., układ zatwierdzony

prawomocnie przez sąd obowiązuje wszystkich wierzycieli, nie wyłączając tych,

których wierzytelności podlegały wciągnięciu na listę, lecz nie zostały na nią

9

wciągnięte. Skutki zatwierdzonego układu dla dłużnika polegają na tym, że od tej

chwili jest on zobowiązany zaspokoić wierzytelności objęte układem tylko w sposób

i w granicach w nim określonych. Dlatego w związku z zatwierdzeniem układu,

który przewidywał, że spłaceniu podlegają jedynie kwoty główne zobowiązań

a odsetki zostają umorzone, bez znaczenia jest fakt, że strony nie umówiły się

odnośnie sposobu zaliczania wpłat (art. 451 k.c.). To zatwierdzony układ zawierał

wiążące wierzycieli ustalenie co do zarachowania poszczególnych wpłat

dokonywanych przez dłużnika. Wierzyciel nie mógł zaliczać wpłat dokonywanych

przez dłużnika na poczet należności ubocznych, skoro te zostały umorzone

w drodze układu.

Sąd Apelacyjny nie naruszył zatem wskazanych przez skarżącą przepisów

prawa materialnego. Stwierdził bowiem wyraźnie, że skutków prawnych wszczęcia

postępowania układowego wobec dłużnika głównego nie można rozciągać na

osobę poręczyciela. Prawidłowo też uznał, że zaspokojenie przez dłużnika całej

należności głównej zwolniło z obowiązku spełnienia tego świadczenia

poręczyciela.

Bezzasadne okazały się też zarzuty podniesione w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. (w związku z art. 391 § 1 k.p.c.) może być

usprawiedliwiony wyjątkowo wtedy, gdy treść uzasadnienia orzeczenia sądu

drugiej instancji uniemożliwia w ogóle dokonanie oceny toku rozumowania, który

doprowadził do wydania kwestionowanego rozstrzygnięcia, bądź też w przypadku

zastosowania prawa materialnego do niedostatecznie jasno ustalonego stanu

faktycznego. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny wskazał

przesłanki, jakimi kierował się dokonując oceny zasadności zarzutu potrącenia

kwoty 23.058 zł i sposobu jej zarachowania. Powołany przez skarżącą art. 328 § 2

k.p.c. nie stanowi właściwej płaszczyzny do skutecznego podważenia

prawidłowości tej oceny.

Zamierzonego skutku nie mógł też odnieść zarzut naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. Zgodnie bowiem z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą

być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (zob. m.in. wyroki

10

Sądu Najwyższego: z dnia 19 marca 2008 r., I PK 244/07, niepubl. oraz z dnia

8 maja 2008 r., V CSK 579/07, niepubl.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego stosownie do

jego wyniku (art. 108 § 1 i 98 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).