II CSK 221/09

Sygn. akt II CSK 221/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa K. Z.

przeciwko Z. K.

o uznanie czynności za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 8 października 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 25 listopada 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1,3 i 4 (pierwszym,

trzecim i czwartym) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy uznał za bezskuteczną umowę darowizny nieruchomości

lokalowej (bliżej oznaczonej w pozwie) zawartą przez dłużników powoda K. Z. z

pozwaną Z. K., a ponadto zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 41.172.95

zł z odsetkami, oddalając powództwo w pozostałym zakresie. W ten sposób

podzielił zasadność roszczenia powoda opartego na przepisach o skardze

pauliańskiej (art. 527 k.c.). Rozstrzygnięcie swoje oparł na następujących

ustaleniach faktycznych.

Pozwana (obdarowana) jest matką B. K. i teściową B. K. Nakazem zapłaty z

dnia 28 grudnia 2004 r. zobowiązano m.in. B. K. (dłużniczkę) do zapłaty na rzecz

powoda kwoty 52.118,58 zł z odsetkami, następnie temu nakazowi nadano klauzulę

wykonalności, także przeciwko małżonkowi dłużniczki B. K. z ograniczeniem jego

odpowiedzialności do majątku wspólnego małżonków. W dniu 17 listopada 2004 r.

małżonkowie K. zawarli umowę darowizny z Z. K. (teściową dłużniczki), obejmująca

nieruchomość lokalową oraz udziałami w częściach wspólnych budynku i w

działkach gruntu. Wartość darowanego lokalu i związanych z nim praw strony

określiły na kwotę 97.500 zł. Nieruchomość lokalowa była obciążona na rzecz

niewystępującego w sporze banku hipoteką kaucyjną do kwoty 184.852,20 zł.

Hipoteka ta zabezpieczała wierzytelność kredytową tego banku wynikającą

z umowy kredytowej z dnia 26 listopada 2001 r., w której kredytobiorcami byli

małżonkowie K. W treści umowy darowizny kredytobiorcy zobowiązali się do

spłacania kredytu hipotecznego na dotychczasowych zasadach. Małżonkowie

nadal zamieszkiwali w darowanym lokalu i spłacali kredyt, zaciągnięty na jego

nabycie. W dniu 15 maja 2006 r. pozwana sprzedała nieruchomość lokalową

objętą darowizną małżonkom G. za kwotę 255.000 zł i z otrzymanej przez nią sumy

kwota 69.300 zł została zapłacona na rzecz banku z tytułu spłaty zadłużenia

kredytowego.

W ocenie Sądu pierwszej, instancji wystąpiły wszystkie przesłanki uznania

umowy za bezskuteczną, przewidziane w art. 527 k.c. (istnienie chronionej

wierzytelności w dacie dokonywania darowizny, stan pokrzywdzenia wierzycieli).

3

Darmy charakter kwestionowanej umowy miał ten skutek, że znalazł zastosowanie

przepis art. 528 k.c., uprawniający wierzyciela do żądania uznania umowy

darowizny za bezskuteczną, chociażby pozwana (obdarowana) nie wiedziała

i nawet przy dochodzeniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć,

że dłużnik działał z pokrzywdzeniem wierzycieli. Art. 528 k.c. – jako dalej idący

wyłącza zastosowanie art. 527 § 3 k.c.

Sąd pierwszej instancji uznał także za uzasadnione żądanie wierzyciela

o zapłatę na podstawie art. 415 k.c. W związku z tym, że pozwana sprzedała

nieruchomość lokalową przed datą wniesienia powództwa na podstawie art. 527

k.c., nie znajdują zastosowania przepisy art. 405 i n. k.c. Powód wykazał natomiast

wszystkie przesłanki deliktowej odpowiedzialności odszkodowawczej.

Sąd Apelacyjny uznał za uzasadnioną w całości apelację pozwanej.

W ocenie Sądu, brak było zasadniczej przesłanki skuteczności żądania powoda

przewidzianej w art. 527 § 2 k.c. (spowodowanie stanu niewypłacalności dłużnika

lub powiększenie tego stanu). Zaskarżona darowizna nie doprowadziła do żadnej

negatywnej zmiany w sferze praw powoda (wierzyciela), ponieważ darowany lokal

był obciążony w dacie zawarcia zaskarżonej umowy obciążony hipoteką kaucyjną

na rzecz banku w wysokości 188.000 zł. Kwota ta dwukrotnie przekraczała

określoną w umowie darowizny wartość lokalu. Preferencyjny charakter

zabezpieczenia hipotecznego powoduje to, że wierzytelności objęte hipoteką

korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed innymi wierzytelnościami.

W konsekwencji wierzyciel jako wierzyciel osobisty dłużniczki B. K., niemający

zabezpieczenia rzeczowego, doprowadziwszy do korzystnego dla siebie wyroku i

wszczęcia egzekucji z nieruchomości lokalowej obciążonej hipoteką, nie miałby w

ogóle możliwości zaspokojenia swojej wierzytelności z tej nieruchomości. Przy

ocenie wystąpienia stanu pokrzywdzenia wierzyciela w rozumieniu art. 527 § 3 k.c.

należy zatem również uwzględniać fakt obciążenia hipoteką nieruchomości zbytej

przez dłużnika na rzecz osoby trzeciej.

Według Sądu Apelacyjnego, ocena istnienia przesłanki pokrzywdzenia

wierzyciela dokonywana jest z uwzględnieniem stanu istniejącego w dacie

wystąpienia z powództwem oraz zamknięcia rozprawy (art. 316 § 2 k.p.c.). Stan taki

musi być skutkiem zaskarżonej czynności prawnej. W związku z tym,

4

że nieruchomość lokalowa została sprzedana przez pozwaną w maju 2006 r., dla

ustalenia stanu pokrzywdzenia miarodajna jest zatem data zaskarżonej czynności

oraz data sprzedaży lokalu. W tej pierwszej dacie hipoteka nie była jeszcze

w żadnym stopniu spłacona, a powód nie udowodnił tego, aby było inaczej. W dacie

sprzedaży lokalu (w maju 2006 r.) z kredytu zabezpieczonego hipoteką pozostała

do spłaty kwota 65.000 zł, istniało zatem w tym czasie zadłużenie kredytowe, przy

czym wierzytelność hipoteczna mogła być jeszcze odpowiednio powiększona

o dalsze pozycje (opłaty manipulacyjne, koszty egzekucyjne i in.). Skoro na

powodzie (wierzycielu) spoczywał ciężar udowodnienia faktu pokrzywdzenia

a przedmiot darowizny był obciążony hipoteką, to powód powinien wykazać, jak

kształtowała się wartość lokalu w poszczególnych okresach, a także to, w jakim

stosunku należność hipoteczna została już spłacona.

Nie było podstaw do uwzględnienia roszczenia powoda o zapłatę, ponieważ

brak było stanu pokrzywdzenia wierzyciela jako zasadniczej przesłanki

skuteczności skargi pauliańskiej. Sąd Apelacyjny nie doszukał się także przesłanek

odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanej na podstawie art. 415 k.c.

W obszernej skardze kasacyjnej powoda podniesiono zarzuty naruszenia

prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 w zw. z art. 382 k.p.c., art. 234 k.p.c., art. 382

k.p.c. w zw. z art. 244 k.p.c., art. 328 § 2 k.c. Jako zarzuty naruszenia prawa

materialnego wskazywano naruszenie art. 527 § 1-3 k.c., art. 528 k.c., art. 529 k.c.

i art. 6 k.c. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w części zaskarżonej

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania,

ewentualnie – o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonym zakresie

i uwzględnienie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zarzut naruszenia art. 234 k.p.c. nie może być brany pod uwagę,

ponieważ Sąd drugiej instancji nie naruszył reguły związania Sądu domniemaniami

prawnymi, przewidzianymi w przepisach o skardze pauliańskiej., tj. w art. 527 § 3

k.c. i art. 529 k.c. Przepis art. 527 § 3 k.c. wprowadza domniemanie istnienia

wiedzy po stronie osoby trzeciej o działaniu dłużnika in fraudem creditoris, co

ułatwia wykazanie wierzycielowi jednej z tzw. subiektywnych przesłanek skargi

pauliańskiej (art. 527 § 1 k.c.; osoba trzecia wiedziała o działaniu dłużnika ze

5

świadomością pokrzywdzenia wierzycieli lub przy zachowaniu należytej staranności

mogło się o tym dowiedzieć). Przepis art. 529 k.c. przewiduje domniemanie

działania dłużnika z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli przy założeniu istnienia

podstawy tego domniemania w postaci niewypłacalności dłużnika w chwili

dokonywania darowizny lub doprowadzenia do niewypłacalności w wyniku umowy

darowizny. Oddalenie powództwa wierzyciela (w części dotyczącej żądania uznania

umowy darowizny za bezskuteczną) nastąpiło z racji ustalenia istnienia obciążenia

hipotecznego przedmiotu kwestionowanej darowizny (nieruchomości lokalowej), co

eliminowało – w ocenie Sądu – stan pokrzywdzenia tego wierzyciela w rozumieniu

art. 527 § 2 k.c. Istnienie obciążenia hipotecznego zadecydowało o przyjęciu przez

Sąd Apelacyjny braku z jednej tzw. obiektywnych przesłanek skargi pauliańskiej

(stanu pokrzywdzenia wierzyciela, art. 527 § 2 k.c.).

Wbrew sugestii skarżącego, nie można skutecznie zarzucać Sądowi drugiej

instancji, że bezpodstawnie przyjął wzruszenie przez pozwaną wspomnianych

domniemań prawnych. Należy zaznaczyć, że nie są to - jak wywodzi skarżący –

ogólne „domniemania istnienia pokrzywdzenia wierzyciela”, ale domniemania

wskazanych w art. 527 § 3 k.c. i art. 529 k.c. tzw. subiektywnych przesłanek

skuteczności skargi pauliańskiej. Wypadnie też zauważyć, że w art. 528 k.c. nie

ustanowiono jednak stosownego domniemania prawnego, ale przewidziano

zwolnienie wierzyciela z wykazania wymienionej w tym przepisie przesłanki

subiektywnej skargi pauliańskiej.

Nie było podstaw do stwierdzenia naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., ponieważ

uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymaganie formalne przewidziane

w tym przepisie. Przytoczona motywacja naruszenia przepisu art. 328 § 2 k.p.c.

mogłaby służyć wykazywaniu naruszenia innych przepisów prawa procesowego.

Motywacja prawna zarzutów naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382

k.p.c., art. 382 k.p.c. i art. 244 k.p.c. zmierza w istocie do podważenia przyjętego

przez Sąd Apelacyjny stanowiska o nieistnieniu stanu pokrzywdzenia powoda

(wierzyciela) z racji obciążenia przedmiotu kwestionowanej darowizny hipoteką

kaucyjną. Motywacja ta mogłaby być zatem brana pod uwagę w związku

z zarzutem naruszenia art. 527 § 2 k.c. (pkt 2 uzasadnienia wyroku Sądu

Najwyższego).

6

2. Skarżący stara się wykazać wystąpienie przesłanki obiektywnej skargi

pauliańskiej w postaci pokrzywdzenia wierzyciela (art. 527 § 2 k.c.), mimo faktu

ustanowienia na przedmiocie darowizny (nieruchomości lokalowej) hipoteki

kaucyjnej na rzecz banku. W judykaturze Sądu Najwyższego fakt ustanowienia

hipoteki, obejmującej nieruchomość będącą przedmiotem zaskarżonej umowy,

należy brać pod uwagę dla oceny tego, czy w wyniku zawarcia umowy dłużnika

z osobą trzecią doszło w istocie do pokrzywdzenia wierzyciela w rozumieniu art.

527 § 2 k.c. Może się bowiem okazać, że przyczyną nieefektywności ewentualnej

egzekucji wierzyciela wobec osoby trzeciej (art. 532 k.c.) byłoby właśnie aktualne

obciążenie hipoteczne, ustanowione na rzecz innej osoby, korzystającej

z określonych preferencji egzekucyjnych (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

31 stycznia 2007 r., II CSK 384/06, nieopubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia

14 lutego 2008 r., II CSK 503/07, nieopubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia

13 października 2006 r., III CSK 58/06, OSNC 2007, z. 9, poz. 138; utrata przez

przedmiot nielojalnej czynności prawnej dłużnika waloru egzekucyjnego) dla

wierzyciela pauliańskiego. Stanowisko Sądu Najwyższego w omawianym zakresie

akceptowane jest także w literaturze.

Rzecz jasna, istotne znaczenie dla ustalenia stanu pokrzywdzenia ma nie

tylko sam fakt istnienia obciążenia hipotecznego, ale także czas ustalenia rozmiaru

wierzytelności hipotecznej wierzyciela rzeczowego i jej relacja do wartości

przedmiotu obciążonego hipoteką oraz do wysokości chronionej wierzytelności

pauliańskiej. Należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu drugiej instancji, że ocena

istnienia przesłanki pokrzywdzenia wierzycieli musi być dokonywana

z uwzględnieniem stanu pojawiającego się w dacie wystąpienia z powództwem

pauliańskim oraz w dacie zamknięcia rozprawy (art. 316 § 2 k.p.c.; tak też np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2001 r. V CKN 280/00, nieopubl.). To

samo odnosi się do sytuacji, w której przedmiot zaskarżonej czynności prawnej

dłużnika został obciążony hipoteką na rzecz innej osoby. Nie można zatem

podzielić poglądu, że w razie dalszej sprzedaży lokalu objętego darowizną (w maju

2008 r.) dla ustalenia stanu pokrzywdzenia wierzycieli miarodajna będzie „data

zaskarżonej czynności oraz data sprzedaży lokalu” (s. 5 uzasadnienia

zaskarżonego wyroku). Sprzedaż lokalu nie tworzyło przecież nowej sytuacji w

7

zakresie ochrony pauliańskiej wierzyciela. Wierzyciel może zatem poszukiwać

ochrony prawnej także po dokonaniu wspomnianej sprzedaży (sprzedaż w 2006 r.,

wytoczenie powództwa – w 2007 r.), a więc wówczas, gdy doszło już do kolejnego

rozporządzenia przedmiotem wcześniejszej darowizny (lokalem) na rzecz innych

osób i osoby te nie mogą być legitymowane biernie w procesie pauliańskim (art.

531 § 2 k.c.). Ochrona pauliańska wierzyciela pozostaje przecież aktualna przez

czas określony w art. 534 k.c.

Sąd Apelacyjny ustalał wysokość obciążenia hipotecznego, zgodnie

z przyjętym założeniem, w chwili (dacie) sprzedaży lokalu, tj. w maju 2006 r.

Tymczasem obciążenie to (i inne niezbędne parametry decydujące o stanie

pokrzywdzenia wierzyciela) mogły być już inne w chwili wytoczenia powództwa

(w 2007 r.), na co szeroko wskazywano w skardze kasacyjnej. Z tej racji należało

zaskarżony wyrok uchylić i przekazać sprawę Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.). Sąd ten bowiem przedwcześnie

przyjął, że nie nastąpiła jedna z tzw. obiektywnych przesłanek skargi pauliańskiej,

tj. stan pokrzywdzenia wierzyciela w rozumieniu art. 527 § 2 k.c.

3. Należy zwrócić uwagę na kwestię ciężaru dowodu wspomnianej

przesłanki obiektywnej. Mają tu zastosowanie ogólne reguły rozkładów ciężaru

dowodu (art. 6 k.c.). Należy przyjąć, że fakt wystąpienia pokrzywdzenia wierzyciela

(powoda) wykazuje wierzyciel podobnie, jak pozostałe (obiektywne i subiektywne)

przesłanki skargi (art. 527 k.c.). Wykazuje on zatem także związek funkcjonalny

między nielojalną czynnością prawną dłużnika a stanem jego majątku w postaci

pojawienia się niewypłacalności lub powiększenia się tej niewypłacalności.

Przepis art. 533 k.c. określa sytuację osoby trzeciej (dłużnika pauliańskiego) po

uznaniu czynności prawnej za bezskuteczną wobec wierzyciela (możliwość

podjęcia przez osobę trzecią tzw. obrony następczej, tj. po zapadnięciu wyroku

pauliańskiego). W toku trwającego procesu pauliańskiego osoba trzecia może

kwestionować istnienie obiektywnych i subiektywnych przesłanek skargi

(tzw. obrona pierwotna). Może m. in. twierdzić, ze z racji istnienia obciążenia

hipotecznego na rzecz innego wierzyciela egzekucja wierzyciela pauliańskiego

z przedmiotu zaskarżonej darowizny (art. 532 k.c.) byłaby nieefektywna. Oznacza

to, że osoba trzecia może kwestionować wspomniany związek funkcjonalny,

8

wskazując na inne przyczyny braku skutecznej ochrony wierzytelności powoda niż

stan wypłacalności dłużnika. Ciężar dowodu tych innych przyczyn nieefektywności

egzekucji wierzyciela pauliańskiego obciążać zatem powinien osobę trzecią, jeżeli

podejmuje ona wstępną obronę wobec wierzyciela i kwestionuje wystąpienie

związku funkcjonalnego między zaskarżoną czynnością prawną i stanem

niewypłacalności dłużnika (podnosi nieefektywność egzekucji z przedmiotu

zaskarżonej czynności prawnej). Ma tu zastosowanie ogólne reguła - excipiendo

reus fit actor – z konsekwencjami prawnymi tej reguły także w zakresie rozkładu

ciężaru dowodu.

Z treści art. 527 § 2 k.c. wynika, że wierzyciel pauliański powinien udowodnić

jedynie związek między zaskarżoną czynnością dłużnika a stanem jego

niewypłacalności (verba legis: „jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się

niewypłacalny”) i tylko w tym zakresie obciąża go ciężar dowodu omawianej

obiektywnej przesłanki skargi pauliańskiej (art. 6 k.c.). Oznacza to, że na osobie

trzeciej spoczywa ciężar dowodu wystąpienia innej, realnej przyczyny

nieefektywności egzekucji wierzyciela pauliańskiego i wpływu tej przyczyny na tę

nieefektywność (np. częściowo, całkowita). Powinien on zatem wykazać, np. fakt

istnienia określonego obciążenia hipotecznego eliminującego skuteczność

egzekucji wierzyciela i utrzymywanie się określonego pułapu zadłużenia dłużnika

wobec wierzyciela hipotecznego w chwili wytoczenia powództwa o uznanie

czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną oraz w chwili zamknięcia rozprawy

(art. 316 § 2 k.p.c.).

W konsekwencji należy stwierdzić, że zasięg przedmiotowy ciężaru dowodu

został ujęty przez Sąd Apelacyjny zdecydowanie za szeroko (s. 5 uzasadnienia

zaskarżonego wyroku) i dlatego należy podzielić zarzut naruszenia art. 6 k.c.

w odniesieniu do przesłanki wykazania nieefektywności egzekucji wierzyciela

z innych przyczyn niż sama niewypłacalność dłużnika.

4. Uznanie umowy darowizny z dnia 17 listopada 2004 r. za bezskuteczną

(art. 532 k.c.) otwiera możliwość zgłaszania odpowiednich roszczeń pieniężnych

wobec osoby trzeciej (strony pozwanej). W judykaturze Sądu Najwyższego

przyjmuje się możliwość przyznania wierzycielowi wobec tej osoby ochrony prawnej

9

na podstawie art. 405 i nast. k.c. (por. ostatnio uchwała Sądu Najwyższego z dnia

12 czerwca 2008 r., III CZP 55/08, OSNC 2009, z. 7/8, poz. 95 i powołane tam

orzecznictwo). Wspomniana ochrona aktualizuje się wówczas, gdy osoba trzecia

odpłatnie zbywa na rzec innej dalszej osoby przedmioty majątkowe objęte

zaskarżoną czynnością prawną dłużnika. Zbycie takie może nastąpić także jeszcze

przed wytoczeniem osobie trzeciej procesu na podstawie art. 527 § 1 k.c. W treści

uchwały z dnia 12 czerwca 2008 r. wspomina się wprawdzie „o zbyciu przez osobę

trzecią w toku procesu wytoczonego na podstawie art. 527 § 1 k.c.”, ale uchwała ta

zapadła w wyniku przedstawienia przez Sąd Apelacyjny pytania o określonej treści.

Sformułowane w uchwale racje przyznania wierzycielowi pauliańskiemu ochrony

prawnej na podstawie art. 405 i n. k.c. pozostają aktualne także w razie wytoczenia

procesu pauliańskiego po dokonaniu odpłatnego zbycia przez osobę trzecią

przedmiotu zaskarżonej czynności prawnej dłużnika (nieruchomości) na rzecz

dalszej osoby (art. 531 § 2 k.c.; por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

30 września 2004 r., IV CK 30/04, nie opubl.).

Z przedstawionych względów, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

w części objętej skargą (pkt 1, 3 i 4 wyroku) i w tym zakresie przekazał sprawę

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).