III CZP 65/09

Uchwała z dnia 7 października 2009 r., III CZP 65/09

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa prokury Niestandaryzowanego

Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego w W. przeciwko

Januszowi K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 7 października 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 18 lutego 2009 r.:

„Czy wynikające z dokumentu urzędowego w postaci wyciągu z ksiąg

rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego domniemanie zgodności z prawdą tego,

co zostało w nim urzędowo zaświadczone, obejmuje także fakt istnienia

wierzytelności nabytej przez fundusz sekurytyzacyjny w drodze przelewu?"

podjął uchwałę:

Wyciągi z ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego, o których

mowa w art. 194 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych

(Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze zm.), stanowią podstawę wydania nakazu zapłaty w

postępowaniu nakazowym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 października 2008 r. Sąd Rejonowy w Łukowie uchylił

nakaz zapłaty i oddalił powództwo. Uznał, że dołączona do pozwu wniesionego

przez prokurę Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego

Zamkniętego kserokopia wyciągu z ksiąg tego Funduszu, potwierdzona za

zgodność z oryginałem przez radcę prawnego, nie stanowi dostatecznego dowodu

istnienia dochodzonej należności.

Rozpoznając apelację powoda, Sąd Okręgowy w Lublinie powziął poważne

wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 194 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz.U.

Nr 146, poz. 1546 ze zm. – dalej: "u.f.i.") wymienia się trzy kategorie dokumentów –

księgi rachunkowe funduszu, wyciągi z tych ksiąg oraz określonej treści

oświadczenia, sporządzone według takich samych zasad jak wyciągi z ksiąg

rachunkowych. Wskazanym księgom, wyciągom oraz oświadczeniom art. 194 u.f.i.

przyznaje moc prawną dokumentów urzędowych i postanawia, że mogą one

stanowić podstawę wpisów w księgach wieczystych i rejestrach publicznych. W

wymienionym przepisie nie ma zatem mowy o jakimkolwiek dokumencie

urzędowym, lecz o trzech rodzajach dokumentów, w tym oświadczeniach, którym

ustawa nadaje moc prawną równą dokumentom urzędowym. Inaczej mówiąc, art.

194 u.f.i. nie wymienia dokumentów urzędowych, lecz dokumenty, którym

przysługuje moc prawna dokumentu urzędowego. Sąd Okręgowy założył jednak, że

zgodnie z art. 194 u.f.i. wyciąg z ksiąg rachunkowych jest dokumentem urzędowym,

a co za tym idzie, że poświadczona za zgodność z oryginałem przez radcę

prawnego powoda kopia wyciągu z ksiąg rachunkowych funduszu

sekurytyzacyjnego może stanowić na podstawie art. 485 § 1 pkt 1 w związku z § 4

zdanie pierwsze k.p.c. podstawę wydania nakazu zapłaty.

Według art. 485 k.p.c., postępowanie nakazowe jest przewidziane dla spraw,

w których dochodzi się roszczeń pieniężnych lub świadczenia rzeczy zamiennych,

ale pod warunkiem, że okoliczności uzasadniające roszczenie są udowodnione

dokumentami wskazanymi w ustawie. Dokumentami, które mogą stanowić

podstawę wydania nakazu zapłaty, są zarówno dokumenty urzędowe, jak i

prywatne, ale korzystanie z dokumentów prywatnych zostało ograniczone przez

wyraźne określenie ich rodzajów.

Jako dalszy rodzaj dokumentów stanowiących podstawę wydania nakazu

zapłaty art. 485 § 3 k.p.c. wskazuje wyciągi z kont bankowych. W myśl tego

przepisu, sąd może wydać nakaz zapłaty, jeżeli bank dochodzi roszczenia na

podstawie wyciągu z ksiąg bankowych podpisanego przez osoby upoważnione do

składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych banku i

opatrzonego pieczęcią banku oraz dowodu doręczenia dłużnikowi pisemnego

wezwania do zapłaty. (...)

W orzecznictwie do tej pory rozważano charakter prawny dowodu z wyciągu z

ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego jedynie na gruncie art. 788 § 1

k.p.c. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 101/07 (OSNC

2008, nr 11, poz. 129) uznał, że wyciągi z ksiąg rachunkowych funduszu

sekurytyzacyjnego, z których wynika przejście wierzytelności na fundusz

sekurytyzacyjny w okolicznościach określonych w art. 788 § 1 k.p.c., stanowią

dowód uzasadniający nadanie tytułowi egzekucyjnemu wystawionemu przeciwko

dłużnikowi zbywcy wierzytelności klauzuli wykonalności na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego. Podzielił dotychczas wyrażany pogląd, że dokument urzędowy,

o jakim mowa w art. 788 k.p.c., należy definiować przez odwołanie się do art. 244 §

1 k.p.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 1997 r., III CZP 125/96,

OSNC 1997, nr 5, poz. 51). Stwierdził także, że na podstawie art. 194 u.f.i. wyciągi

z ksiąg rachunkowych funduszy oraz inne dokumenty przewidziane w tym przepisie

spełniają wymagania formalne dokumentów urzędowych. Mogą także w pewnych

przypadkach być dowodem wykazującym przejście wierzytelności, pozwalającym

na nadanie klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy takiej wierzytelności. Wniosek

ten uzasadnia przede wszystkim podobne brzmienie art. 194 u.f.i. i art. 95 ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz.

665 – dalej: "Pr.bank."), który także nadaje wyciągom z ksiąg bankowych moc

dokumentów urzędowych.

W literaturze przyjmuje się, że na potrzeby postępowania nakazowego (art.

485 § 1 pkt 1 k.p.c.) przez dokument urzędowy powinno rozumieć się dokument

urzędowy, o którym mowa w art. 244 k.p.c., czyli sporządzony w przepisanej formie

przez powołane do tego organy władzy publicznej i inne organy państwowe w

zakresie ich działania. Dotyczy to także dokumentów sporządzonych przez

organizacje zawodowe, samorządowe, spółdzielcze i inne organizacje społeczne w

zakresie zleconych im przez ustawę spraw z dziedziny administracji publicznej (art.

244 § 2 k.p.c.). Oprócz tych dwóch kategorii dokumentów urzędowych wyróżnia się

także dokumenty, które nie są wprost dokumentami urzędowymi, nie dotyczą

bowiem sfery administracji publicznej i nie zostały sporządzone przez organy

państwa, ale z mocy ustawy przyznano im w postępowaniu dowodowym pozycję

równorzędną z dokumentami urzędowymi. Do tej grupy zalicza się dokumenty

notarialne, dokumenty bankowe i inne; ich cechą charakterystyczną jest

ograniczony tematycznie zakres oraz to, że nie zostały sporządzone przez organ

władzy publicznej, lecz nadano im moc dowodową równą dokumentom urzędowym.

Przykładowo można wymienić dziennik budowy (art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca

1994 r. – Prawo budowlane, Dz.U. Nr 89, poz. 414 ze zm.), dokumenty pocztowe,

dokumenty notarialne (art. 2 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o

notariacie, jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.), a także

dokumenty bankowe (art. 95 Pr.bank.). Do tej samej grupy należy zaliczyć

dokumenty, o których mowa w art. 194 u.f.i.

Wymaga rozważenia, czy dokumenty, o których mowa w art. 194 u.f.i. mogą

stanowić podstawę wydania nakazu zapłaty na podstawie art. 485 § 1 pkt 1 k.p.c. Z

porównania art. 485 § 1 pkt 1 z § 3 tego przepisu wynika, że w postępowaniu

nakazowym doszło do wyraźnego zróżnicowania dokumentów urzędowych (art. 485

§ 1 pkt 1) oraz dokumentów bankowych (art. 485 § 3); w drugim przypadku muszą

spełniać szczegółowe wymagania formalne, o których mowa w art. 485 § 3 k.p.c.

Ponadto w celu wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym należy do

pozwu dołączyć dowód doręczenia dłużnikowi pisemnego wezwania do zapłaty.

Porównanie art. 194 u.f.i. i art. 95 Pr.bank. prowadzi do wniosku, że wskazane

dokumenty zostały przez ustawodawcę potraktowane w podobny sposób i

wszystkie one zostały zrównane z dokumentami urzędowymi w zakresie swojej

mocy prawnej, niemniej jednak w art. 485 k.p.c. nie ma mowy o wyciągach

pochodzących z ksiąg rachunkowych funduszy sekurytyzacyjnych.

Fundusz sekurytyzacyjny należy do grupy funduszy inwestycyjnych

zamkniętych i może działać jako fundusz standaryzowany oraz niestandaryzowany

(art. 185 i 187 u.f.i.). Działalność funduszu sekurytyzacyjnego polega na emisji

certyfikatów inwestycyjnych w celu zgromadzenia środków na nabycie

wierzytelności lub praw do świadczeń z tytułu określonych wierzytelności (art. 183

ust. 1 u.f.i.). Procedura ta jest elementem szerszego procesu sekurytyzacji

polegającego na emitowaniu papierów wartościowych, których zabezpieczeniem

ekonomicznym są określone wierzytelności. W zależności od rodzaju transakcji,

jeżeli sekurytyzowane są wierzytelności bankowe, bank zawiera z funduszem

sekurytyzacyjnym umowę przelewu wierzytelności (art. 92a ust. 1 pk 1 Pr.bank.), w

wyniku czego staje się wierzycielem w miejsce banku, bądź umowę o subpartycję,

w konsekwencji której nie przechodzi do przejścia wierzytelności, lecz jedynie

związanego z nimi ryzyka ekonomicznego.

Wynika z tego, że fundusz sekurytyzacyjny jest z reguły nabywcą

wierzytelności bankowych, nie można zatem przyjąć, iż w toku postępowania

nakazowego staje się on podmiotem bardziej uprzywilejowanym w stosunku do

zbywcy, którym jest bank mogący uzyskać nakaz zapłaty w postępowaniu

nakazowym wyłącznie na podstawie art. 485 § 3 k.p.c., po przestawieniu

dokumentu potwierdzającego doręczenie dłużnikowi wezwania do zapłaty. Takiego

wymogu nie przewiduje art. 485 § 1 pkt 1 k.p.c., z którego może skorzystać fundusz

sekurytyzacyjny na podstawie wyciągu z własnych ksiąg. Polepszenie sytuacji

nabywcy wierzytelności w stosunku do jego zbywcy nie jest uzasadnione.

Za tym stanowiskiem przemawia także okoliczność, że w czasie prac nad

ustawą o funduszach inwestycyjnych planowano uprzywilejowanie funduszy

sekrytyzacyjnych na równi z bankami przez wprowadzenie tzw. sekurytyzacyjnego

tytułu egzekucyjnego (Sejm IV kadencji, druk nr 1773), z czego jednak

zrezygnowano. Reminiscencją tej tendencji jest pozostawienie art. 194 u.f.i., trudno

jednak zakładać, że ustawodawca zamierzał udzielić funduszom sekurytyzacyjnym

dalej idących przywilejów niż samym bankom. Chodziło jedynie o zrównanie

uprawnień funduszy z tymi, które mają banki, jednak do zrównania tych uprawnień

nie doszło.

Reasumując, dokumenty, o których mowa w art. 194 u.f.i. nie stanowią

podstawy do wydania nakazu zapłaty na podstawie o art. 485 § 1 pkt 1 k.p.c. W

stosunku jednak do niektórych dokumentów bankowych, jak wskazano, ma

zastosowanie regulacja przewidziana w § 3, umożliwiająca sądowi wydanie takiego

nakazu. Brak podobnej regulacji w stosunku do dokumentów sekurytyzacyjnych nie

uzasadnia wniosku, że na podstawie tych dokumentów nie ma w ogóle podstaw do

wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. W art. 485 k.p.c. niewątpliwie

powstała luka, co usprawiedliwia sięgnięcie do analogii i przyjęcie, że art. 485 § 3

k.p.c. ma także zastosowanie do wyciągów z ksiąg rachunkowych funduszy

sekurytyzacyjnych. Jest to uzasadnione zbliżoną do banków funkcją funduszy

sekurytyzacyjnych, których wysokość osiąganych zysków zależy od stopnia

zaspokojenia nabytych przez nie wierzytelności, a także brzmieniem art. 194 u.f.i.,

zbliżonym do art. 95 Pr.bank. Pozwala to na przyjęcie, że pozycja tych podmiotów,

a tym samym wiarygodność wystawianych przez nie dokumentów jest podobna do

dokumentów pochodzących od banków. Z przyczyn oczywistych sięgnięcie po

analogię wymaga stosowania względem dokumentów pochodzących z funduszy

sekurytyzacyjnych identycznych wymagań zarówno co do formy, jak i obowiązku

wcześniejszego pisemnego wezwania dłużnika do spełnienia świadczenia. Artykuł

194 u.f.i. , podobnie jak art. 485 § 3 k.p.c. w stosunku do dokumentów bankowych,

wymaga, by wyciągi z ksiąg funduszu sekurytyzacyjnego były podpisane przez

osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków

majątkowych funduszu i były opatrzone pieczęcią towarzystwa zarządzającego

funduszem sekurytyzacyjnym.

Oznacza to, że wyciągi z ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego, o

których mowa w art. 194 u.f.i. , stanowią podstawę wydania nakazu zapłaty w

postępowaniu nakazowym, przy czym nie jest możliwe wydanie nakazu zapłaty w

postępowaniu nakazowym na podstawie jedynie poświadczonej kopii wyciągu z

ksiąg sekurytuzacyjnych, gdyż art. 485 § 4 zdanie pierwsze k.p.c. odnosi się jedynie

do § 1 i § 2a tego przepisu, a nie do § 3.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 101/07,

odnosząc się do kwestii, czy wyciąg z ksiąg rachunkowych tego funduszu wykazuje

przejście uprawnień na fundusz w ramach art. 788 § 1 k.p.c., przyjął, że nie można

przesądzić tej kwestii w sposób abstrakcyjny, lecz badając konkretny wyciąg lub

korespondujące ze sobą wyciągi. W związku z tym konieczne jest zbadanie treści

konkretnego wyciągu i ustalenie, czy wynika z niego przejście uprawnień, o którym

mowa w art. 788 § 1 k.p.c. To samo należy odnieść do podniesionego w

przedstawionym zagadnieniu prawnym problemu zakresu domniemania zgodności

z prawdą treści wyciągu z ksiąg funduszy sekurytyzacyjnych.

Treść takiego wyciągu co do zasady powinna odzwierciedlać treść wpisów

dokonywanych w księgach funduszu. Zasady prowadzenia rachunkowości przez

fundusze inwestycyjne, w tym fundusze sekurytyzacyjne, regulowane są przepisami

ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr

76, poz. 694) oraz rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 8 października 2004 r.

w sprawie szczególnych zasad rachunkowości funduszy inwestycyjnych (Dz.U. Nr

231, poz. 2318). Zgodnie z § 6 ust. 3 rozporządzenia w związku z art. 13 ust. 1

ustawy o rachunkowości, księgi rachunkowe funduszu obejmują m.in. dziennik,

księgę główną i księgi pomocnicze. Dziennik zawiera chronologiczne ujęcie

zdarzeń, jakie nastąpiły w okresie sprawozdawczym, a jego treść, zgodnie z zasadą

podwójnego zapisu, powinna odpowiadać treści księgi głównej (art. 14 ust. 1 w

związku z art. 15 ustawy o rachunkowości). Uszczegółowieniem księgi głównej są

księgi pomocnicze, prowadzone m.in. dla operacji zakupu (art. 17 ust. 1 ustawy o

rachunkowości). Zapisów w księgach dokonuje się na podstawie dowodów

księgowych, które powinny zawierać m.in. określenie stron dokonujących operacji

gospodarczej, opis operacji, jej wartość i datę dokonania (art. 21 ustawy o

rachunkowości). Sam zapis w księdze obejmuje co najmniej datę operacji, skrót lub

kod opisu operacji, kwotę zapisu oraz oznaczenie właściwego konta. Ponadto,

według § 12 rozporządzenia, w księgach rachunkowych funduszu inwestycyjnego

ujmuje się nabyte składniki lokat, za które w przypadku funduszu sekurytyzacyjnego

należy uznać nabywane wierzytelności. Nie wnikając w materię rachunkowości

należy uznać, że transakcja nabycia przez fundusz sekurytyzacyjny puli

wierzytelności na zabezpieczenie emisji certyfikatów inwestycyjnych niewątpliwie

powinna znaleźć odzwierciedlenie w księgach rachunkowych po stronie aktywów,

oraz – zakładając odpłatność tej transakcji – również po stronie pasywów. Nie

przesądza to jednak jeszcze, że konkretna wierzytelność faktycznie istnieje, w

ramach bowiem kontroli rachunkowej nie jest oceniana strona prawna konkretnej

transakcji i jej skuteczność w świetle prawa cywilnego. Celem prowadzenia ksiąg

rachunkowych funduszu jest jedynie wykazanie dokonywanych operacji zakupu lub

sprzedaży w celach finansowych.

Oznacza to, że samo dokonanie zapisu w księgach funduszu o istnieniu

wierzytelności nie wiąże się z domniemaniem prawnym, iż wierzytelność ta istnieje,

brak bowiem jakiegokolwiek sposobu kontroli prawidłowości podstaw

dokonywanych wpisów, poza ich prawidłowością formalną. Organy funduszu nie

mają wystarczających kompetencji do zbadania, czy nabywana wierzytelność

faktycznie istnieje. Należy pamiętać, że fundusze mogą nabywać wierzytelności od

różnych podmiotów, a nie tylko od banków krajowych, których pozycja w zakresie

wiarygodności wystawianych dokumentów jest wyższa. Nadmierne rozszerzenie

domniemania wynikającego z art. 194 u.f.i. prowadziłoby do pogorszenia sytuacji

dłużników (lub domniemanych dłużników) względem funduszy. Regulacja

przewidziana w art. 194 u.f.i. stanowi wyjątek od zasady swobodnej oceny

dowodów i podlega ścisłej wykładani. O ile należy przyjąć, że wyciąg z ksiąg

rachunkowych funduszu potwierdza fakt dokonania cesji (nabycia wierzytelności), o

tyle do wykazania skuteczności tego nabycia w świetle prawa cywilnego lub szerzej

– do wykazania istnienia wierzytelności w razie zaprzeczenia przez pozwanego jej

istnieniu, konieczne jest przedstawienie przez fundusz odpowiednich dowodów.

Konkludując, domniemanie zgodności z prawdą treści dokumentu w postaci

wyciągu z ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego nie obejmuje faktu

istnienia wierzytelności nabytej przez fundusz sekurytyzacyjny w drodze przelewu,

niemniej jednak, jak wskazano, dokument ten stanowi podstawę do wydania nakazu

zapłaty.

Z tych względów Sąd Najwyższy, podjął uchwałę, jak na wstępie.