III CZP 71/09

Uchwała z dnia 7 października 2009 r., III CZP 71/09

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela Wiesława B. przy udziale

dłużników Tomasza Ś. i Bożeny Ś. o egzekucję własnościowego spółdzielczego

prawa do lokalu mieszkalnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 7 października 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2009 r.:

"Czy zakreślony w art. 984 § 2 k.p.c. termin do złożenia wniosku o przejęcie

nieruchomości podlega przywróceniu w trybie art. 168 w związku z art. 13 § 2

k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Termin, o którym mowa w art. 984 § 2 k.p.c., jest terminem zawitym

prawa materialnego.

Uzasadnienie

Przedstawione przez Sąd Okręgowy w Szczecinie do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne powstało w sprawie egzekucyjnej, w której druga bezskuteczna

licytacja przeprowadzona została w dniu 8 września 2008 r. (poniedziałek),

natomiast wniosek o przejęcie – będącego przedmiotem licytacji – własnościowego

prawa do lokalu mieszkalnego wierzyciel zgłosił w dniu 16 września 2008 r.

(wtorek). Sąd Rejonowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 10 listopada 2008 r.,

uznając, że uchybienie przez wierzyciela tygodniowemu terminowi przewidzianemu

w art. 984 § 2 k.p.c. nastąpiło bez jego winy, przywrócił ten termin, udzielił przybicia

na rzecz wierzyciela i nakazał pobranie z tego tytułu opłaty.

Sąd Okręgowy w Szczecinie, rozpoznając zażalenie dłużników na

postanowienie co do przybicia, powziął wątpliwość przedstawioną w zagadnieniu

prawnym wydanym na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Wskazał, że wniosek o

przejęcie nieruchomości wniesiony bez jednoczesnego złożenia rękojmi podlega,

jako dotknięty brakami formalnymi, uzupełnieniu na podstawie art. 130 § 1 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2002 r.,

III CZP 84/01, OSNC 2002, nr 10, poz. 122). W ocenie Sądu Okręgowego oznacza

to, że do takiego wniosku – jako pisma procesowego – należy stosować przepisy o

przywróceniu uchybionego terminu procesowego (art. 168 i nast. k.p.c.).

Stanowisku temu można jednak przeciwstawić pogląd – wprawdzie prezentowany w

odniesieniu do terminu przewidzianego w art. 982 § 2 k.p.c., ale ze względu na

podobieństwo regulacji mający zastosowanie do terminu wskazanego w art. 984 § 2

k.p.c. – że termin do złożenia wniosku o przejęcie nieruchomości na własność jest

terminem prekluzyjnym, a uchybienie mu uzasadnia odmowę udzielenia przybicia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Termin tygodniowy przewidziany w art. 984 § 2 k.p.c., niezależnie od tego, czy

zostanie uznany za materialnoprawny czy procesowy, oblicza się według przepisów

prawa cywilnego (art. 165 k.p.c.). Przepis art. 112 k.c. określa, kiedy kończy się

termin liczony w tygodniach, nie wskazuje natomiast kiedy się rozpoczyna. Wobec

tego, że termin oznaczony w tygodniach kończy się z upływem dnia, który nazwą

odpowiada początkowemu dniowi terminu, a przyjęta w art. 111 § 2 k.c. reguła

liczenia terminu dotyczy wyłącznie terminu oznaczonego w dniach, należy uznać, iż

nie ma ona zastosowania przy obliczaniu terminu tygodniowego. Innymi słowy,

dzień, w którym nastąpiło zdarzenie stanowiące punkt wyjścia do liczenia terminu

tygodniowego, jest pierwszym dniem terminu tygodniowego. Skoro więc licytacja

odbyła się w dniu 8 września 2008 r. (poniedziałek), a wniosek, o którym mowa w

art. 984 § 2 k.p.c. należało złożyć „w ciągu tygodnia po licytacji”, termin ten upływał

w następny poniedziałek. Wniosek o przejęcie nieruchomości na własność złożony

został we wtorek, a więc po upływie terminu.

O charakterze terminu nie decyduje okoliczność, w jakim akcie prawnym

został umiejscowiony, nie ma zatem znaczenia, czy jest to akt prawny obejmujący

prawo postępowania cywilnego czy prawo materialne. Nie decyduje o tym także

długość terminu; decydujące znaczenie ma rodzaj uprawnienia, realizowanego w

terminie wskazanym przez ustawodawcę. Do dochodzenia uprawnień składających

się na określone prawo podmiotowe przewidziane są terminy materialnoprawne,

natomiast dla uprawnień (obowiązków) procesowych – terminy procesowe. Oba

rodzaje uprawnień dochodzone są przed sądem przez ich zgłoszenie w piśmie

procesowym, np. zgłoszenia żądania o zwolnienie zajętego przedmiotu spod

egzekucji sądowej (art. 841 § 1 i 3 k.p.c.) lub administracyjnej (art. 842 § 1 i 2 k.p.c.)

oraz wniesienia środka odwoławczego dokonuje się w drodze czynności

procesowej przez złożenie pisma procesowego. Nie oznacza to, że forma, w jakiej

oba rodzaje uprawnień są zgłaszane, decyduje o charakterze terminu

przewidzianego w przepisach poświęconych tym uprawnieniom.

Z tych względów okoliczność, że wniosek o przejęcie na własność

nieruchomości, o którym mowa w art. 984 § 2 k.p.c., podlega – jak stwierdził Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 30 stycznia 2002 r., III CZP 84/01 – ocenie z punktu

widzenia wymagań formalnych, do których Sąd Najwyższy zaliczył złożenie rękojmi,

nie może stanowić argumentu na rzecz stanowiska, że przewidziany w tym

przepisie termin złożenia wniosku jest terminem procesowym, nie zaś

materialnoprawnym. Wierzyciel składając wniosek o przejęcie na własność

nieruchomości (art. 984 § 2 k.p.c.), podobnie jak powód, wnosząc powództwo

przewidziane w art. 841 lub art. 842 k.p.c., realizuje przysługujące mu uprawnienie,

które w razie uwzględnienia kształtuje jego prawa majątkowe. Z tych względów

tygodniowy termin przewidziany w art. 984 § 2 k.p.c. należy kwalifikować –

podobnie jak terminy przewidziane w art. 841 i 842 k.p.c. – jako termin zawity prawa

materialnego.

Sąd Najwyższy w uchwale z 4 lipca 1973 r., III CZP 28/73 (OSNCP 1974, nr 3,

poz. 42) oraz wyroku z 6 listopada 1973 r., III CRN 220/73 (OSPiKA 1975, nr 4,

poz. 93), kwalifikując czternastodniowy termin do wytoczenia powództwa, o którym

mowa w art. 842 k.p.c. jako termin prawa materialnego o charakterze prekluzyjnym,

wskazał, że wprawdzie ustawodawca nie przewidział – w razie uchybienia temu

terminowi – wygaśnięcia uprawnienia do wytoczenia powództwa o zwolnienie

zajętego przedmiotu od egzekucji administracyjnej, ale mimo to termin ten swym

charakterem nie różni się od terminów zawitych przewidzianych w prawie

materialnym. W razie uchybienia mu, wniesienie wspomnianego powództwa należy

uznać za niedopuszczalne. Należy podzielić argument, że art. 842 k.p.c. nie

dotyczy uprawnień procesowych strony; jego zadaniem jest ograniczenie w czasie

możności wytoczenia wymienionego w nim powództwa. Pogląd ten dominuje w

literaturze i został wyrażony również w odniesieniu do, także krótkiego, terminu

miesięcznego przewidzianego dla powództwa, o którym mowa w art. 841 § 3 k.p.c.

Przekonanie o materialnoprawnym charakterze terminu do wytoczenia powództwa

podzielane jest ponadto na tle konstrukcyjnie analogicznego powództwa o

wyłączenie przedmiotu z masy upadłości (art. 74 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.).

W odmiennym stanowisku, opartym na argumentach, które częściowo odnieść

można także przy próbie kwalifikowania terminu przewidzianego w art. 984 § 2

k.p.c., jego zwolennicy podkreślają, że powództwo, o którym mowa w art. 842 § 2

k.p.c., jest powództwem o ukształtowanie stanu procesowego. Ponadto wskazuje

się, że uznanie materialnego charakteru terminu – wobec niemożności jego

przywrócenia – byłoby zbyt drastycznym ograniczeniem możliwości domagania się

zwolnienia od egzekucji.

O charakterze terminu nie może decydować jego długość, zwłaszcza że

wprowadzenie krótkich terminów do zrealizowania uprawnień przewidzianych w art.

841 § 3, art. 842 § 2 i art. 984 § 2 k.p.c., na które – jak zaznaczono – składają się

określone prawa podmiotowe, nie zaś uprawnienia (obowiązki) procesowe,

podyktowane zostało charakterem dochodzonych praw i koniecznością

zdyscyplinowania osób uprawnionych w celu szybkiego wyjaśnienia, czy i w jakim

zakresie osoby te chcą skorzystać z przysługujących im praw.

Nie przekonuje również sięganie do koncepcji, że powództwa przewidziane w

art. 841 § 3 i art. 842 § 2 k.p.c. są powództwami o ukształtowanie stanu

procesowego, a zatem termin do ich wniesienia należy traktować jako termin prawa

procesowego, którego uchybienie wywołuje skutek w postaci odrzucenia pozwu.

Przyjęciu tej koncepcji stoi na przeszkodzie zamknięty katalog podstaw odrzucenia

pozwu, którego nie można rozszerzać w drodze wykładni bez wyraźnych ku temu

podstaw (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 marca

1986 r., III PZP 8/86, OSNCP 1986, nr 12, poz. 194). Należy zauważyć, że obecnie

nie obowiązuje art. 139 k.k.w. z 1969 r., pod rządami którego obrona poglądu o

procesowym charakterze terminu do wytoczenia powództwa o zwolnienie od

egzekucji miałaby większe uzasadnienie.

Nie budzi wątpliwości, że przedmiotem powództw przewidzianych w art.841 §

3 i art. 842 § 2 k.p.c., podobnie jak przedmiotem wniosku, o którym mowa w art.

984 § 2 k.p.c., nie jest dochodzenie roszczenia materialnoprawnego, lecz

wykonywanie praw kształtujących o charakterze majątkowym, terminy wskazane w

tych przepisach należy zatem traktować tak jak materialnoprawny termin

prekluzyjny. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjął

uchwałę, jak na wstępie.