I CSK 84/09

Wyrok z dnia 15 października 2009 r., I CSK 84/09

1. Dopuszczalna jest umowa przedwstępna na rzecz osoby trzeciej.

2. Artykuł 719 k.c. dotyczy nakładów koniecznych i użytecznych.

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Wojciech Katner

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "C.V." w W. uprzednio "C.V-s" w W.

przeciwko Wojskowej Akademii Technicznej w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na

rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 października 2009 r. skargi kasacyjnej strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2008 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Strona powodowa "C.V." (poprzednio: "C.V-s") nosiła początkowo nazwę

"Szkoła Wyższa W.", a powstała w dniu 28 grudnia 2001 r. w wyniku powołania

przez Fundację Rozwoju Nauki i Techniki. W pozwie skierowanym przeciwko

Wojskowej Akademii Technicznej domagała się zasądzenia kwoty 1 661 168,64 zł z

odsetkami ustawowymi od dnia 20 lipca 2005 r. Wskazała, że na kwotę tę składa

się wartość nakładów poniesionych na remont budynku pozwanej. Zwrot tej kwoty

należał się jej, ponieważ zgodnie z porozumieniem z dnia 26 kwietnia 2001 r.,

zawartym z pozwaną przez Fundację Rozwoju Nauki i Techniki, remontowany

budynek od roku akademickiego 2002/03 miał zostać oddany stronie powodowej w

dzierżawę, w ramach której wartość nakładów na budynek powinna być odliczona w

2/3 od czynszu dzierżawnego, lecz do zawarcia przyrzeczonej umowy dzierżawy i

do wspomnianego odliczenia nie doszło.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 2 lipca 2007 r. uwzględnił powództwo w

całości. W jego ocenie, porozumienie z dnia 26 kwietnia 2001 r. miało charakter

umowy na rzecz osoby trzeciej w rozumieniu art. 393 k.c., strona powodowa mogła

więc od dnia rozpoczęcia roku akademickiego 2002/03 domagać się od pozwanej

zawarcia umowy dzierżawy remontowanego budynku na czas nieokreślony, według

stawek czynszu stosowanych w odniesieniu do organizacji pożytku publicznego, z

możliwością odliczenia od ustalonego czynszu 2/3 wartości nakładów. Pozwana

jednak nie wywiązała się z tego zobowiązania, nie wykazując, aby wynikało to z

przyczyn, za które nie ponosi odpowiedzialności. W związku z tym pozwana

odpowiada za szkodę wynikającą z niewykonania tego zobowiązania, równą

wartości nakładów poniesionych na remont budynku, którego dotyczy spór.

Po rozpoznaniu apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28

kwietnia 2008 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego i oddalił powództwo. Wyjaśnił, że

z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż strony zawarły w dniu 6

lutego 2002 r. umowę użyczenia na okres do dnia 30 września 2002 r. w celu

dokonania niezbędnego remontu oraz przystosowania poszczególnych

pomieszczeń budynku, a w dniu 28 lutego 2002 r. umowę najmu części

pomieszczeń objętych umową użyczenia z dnia 6 lutego 2002 r.; wspomniana

umowa najmu została przedłużona aneksem zawartym w dniu 30 września 2002 do

dnia 30 czerwca 2003 r. Wszystkie nakłady, których dotyczy spór poczyniono w

okresie od dnia 12 lutego 2002 r. do dnia 30 czerwca 2003 r., gdy strony łączyły

umowa użyczenia i umowa najmu. Z tego względu w sprawie należało zastosować

art. 677 i 719 k.c., przewidujące roczny termin przedawnienia m.in. roszczeń

najemcy i biorącego do używania o zwrot nakładów na rzecz będącą przedmiotem

najmu lub użyczenia, biegnący od dnia zwrotu rzeczy. Dochodzone w sprawie

roszczenia były już w chwili wytoczenia powództwa (2 września 2005 r.)

przedawnione, ponieważ zwrot objętego sporem budynku nastąpił w dniu 30

czerwca 2003 r. Podniesiony przez pozwaną zarzut przedawnienia tych roszczeń

należało więc uwzględnić.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 328 § 2 w

związku z art. 233 i 382 k.p.c. przez pominięcie ustaleń Sądu Okręgowego co do

istnienia zobowiązania pozwanej wynikłego z porozumienia zawartego w dniu 26

kwietnia 2001 r. i naruszenia przez pozwaną tego zobowiązania, niewskazanie

przyczyn odmowy zastosowania w sprawie art. 471 k.c., nierozpoznanie istoty

sprawy. Ponadto strona powodowa podniosła w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 677 i 719 k.c. przez ich zastosowanie, zarzut naruszenia art. 118

k.c. przez jego niezastosowanie oraz zarzut naruszenia art. 676 i 471 k.c. przez ich

niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozew, zgodnie z art. 187 § 1 k.p.c., musi zawierać określone żądanie

skierowane do sądu oraz przytaczać okoliczności faktyczne uzasadniające to

żądanie. Żądanie powoda może być wyrażone także nieprecyzyjnie, jeżeli tylko

rozstrzygnięcie, którego oczekuje od sądu, daje się ustalić. (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 stycznia 2008 r., I CSK 362/07, OSNC 2009, nr 3, poz. 46).

Żądanie powoda uzasadnione przytoczonymi w pozwie okolicznościami faktycznymi

jest w myśl art. 321 § 1 k.p.c. wiążące dla sądu i wyznacza granice wyrokowania

przez sąd. Powód nie musi natomiast przytoczyć materialnoprawnej podstawy

żądania pozwu; sąd pierwszej instancji, dokonując subsumcji stanu faktycznego

sprawy ustalonego w granicach żądania pozwu, stosuje właściwe prawo materialne

i uwzględnia wszystkie przepisy, które mogą być zastosowane. Podobnie sąd

drugiej instancji powinien w toku postępowania apelacyjnego, będącego

kontynuacją merytorycznego rozpoznania sprawy, usunąć w granicach zaskarżenia

wyroku sądu pierwszej instancji wszelkie dostrzeżone naruszenia prawa

materialnego przez sąd pierwszej instancji, choćby nie były one objęte zarzutami

apelacji (por. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, zasady prawne,

z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124 i z dnia 31

stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz.55).

Strona powodowa w pozwie skierowanym przeciwko Wojskowej Akademii

Technicznej domagała się zasądzenia dochodzonej kwoty, wskazując, że stanowi

ona równowartość nakładów na budynek pozwanej, poniesionych w związku z

zawartym w dniu 26 kwietnia 2001 r. z pozwaną przez Fundację Rozwoju Nauki i

Techniki porozumieniem, którego pozwana nie dotrzymała, gdyż nie zawarła ze

stroną powodową przyrzeczonej w tym porozumieniu umowy dzierżawy, a ściśle

biorąc – najmu remontowanego budynku, mającej obejmować rozliczenie 2/3

wartości nakładów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2000 r., I

CKN 924/98, OSNC 2001, nr 6, poz. 92). Należy się zgodzić ze stroną powodową,

że w tak ujętym pozwie można dostrzec żądanie zasądzenia dochodzonej kwoty

tytułem odszkodowania za szkodę spowodowaną niewykonaniem porozumienia z

dnia 26 kwietnia 2001 r. (art. 471 k.c.).

Inaczej jednak niż przyjął Sąd Okręgowy, zasądzenie dochodzonej kwoty na

tej podstawie nie było możliwe. Wspomniane porozumienie można kwalifikować

jako umowę przedwstępną zawartą przez pozwaną z Fundacją Rozwoju Nauki i

Techniki na rzecz strony powodowej (art. 389 w związku z art. 393 k.c.).

Odpowiedzialność odszkodowawcza strony umowy przedwstępnej z powodu

niezawarcia umowy przyrzeczonej ogranicza się w zasadzie jedynie do naprawienia

szkody, którą poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy przyrzeczonej, tj. do

pokrycia ujemnego interesu umowy, czyli tego, co miałaby, gdyby nie zawarła

umowy przedwstępnej (art. 390 §1 k.c.), a więc w szczególności do pokrycia

kosztów zawarcia umowy przedwstępnej i kosztów przygotowania zawarcia umowy

przyrzeczonej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1997 r., I

CKN 390/97, nie publ. i z dnia 25 marca 2004 r., II CK 116/03, nie publ.; art. 566 § 1

zdanie drugie oraz art. 574 zdanie drugie k.c.). Odpowiedzialność ta nie może

zatem objąć tego, co strona miałaby, gdyby doszło do ważnego zawarcia umowy

przyrzeczonej i jej wykonania, czyli – innymi słowy – prowadzić do pokrycia

uszczerbku, którego strona ta doznała wskutek niewykonania umowy przyrzeczonej

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2007 r., I PK 356/06, OSNP 2008,

nr 13-14, poz. 193), zasądzenie zaś dochodzonej kwoty na rzecz strony powodowej

w związku z niezawarciem przez pozwaną umowy przyrzeczonej w porozumieniu z

dnia 26 kwietnia 2001 r. oznaczałoby zasądzenie odszkodowania obejmującego

taki właśnie uszczerbek.

Artykuł 390 § 1 zdanie drugie k.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 25

września 2003 r. dopuszcza zasądzenie z tytułu uchylenia się od zawarcia umowy

przyrzeczonej odszkodowania przekraczającego granice ujemnego interesu umowy

tylko wtedy, gdy strony w umowie przedwstępnej określiły zakres należnego

odszkodowania w sposób odmienny. Ten przepis nie miał jednak w sprawie

zastosowania; należało stosować art. 390 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym w

chwili zawarcia porozumienia z dnia 26 kwietnia 2001 r., wiele zaś argumentów

przemawia za tym, że przepis ten nie dopuszczał żadnego odstępstwa od

przewidzianego w nim ograniczenia odpowiedzialności odszkodowawczej do

ujemnego interesu umowy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 października

1997 r., I CKN 390/97 oraz z dnia 25 marca 2004 r., II CK 116/03), a nawet

przyjęcie, zgodnie z wyrażanym niekiedy poglądem, że przepis ten nie sprzeciwiał

się zasądzeniu odszkodowania przekraczającego zakres ujemnego interesu umowy

w przypadku zastrzeżenia przez strony umowy przedwstępnej kary umownej lub

zadatku, nie mogłoby mieć żadnego wpływu na wynik sprawy, ponieważ w

porozumieniu z dnia 26 kwietnia 2001 r. nie zastrzeżono ani kary umownej, ani

zadatku.

Poza tym, choćby nie istniało przewidziane w art. 390 §1 k.c. ograniczenie

kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej dłużnika z umowy

przedwstępnej, niewykonanie przez pozwaną porozumienia z dnia 26 kwietnia

2001 r. nie mogłoby przesądzić odpowiedzialności kontraktowej pozwanej w

dochodzonym zakresie. Nieodzowną przesłanką odpowiedzialności przewidzianej w

art. 471 k.c. jest szkoda wynikająca z niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania przez dłużnika. Wynikanie, o którym mowa w art. 471 k.c., zakłada

istnienie powiązania przyczynowego w znaczeniu art. 361 § 1 k.c. między

niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania przez dłużnika a

szkodą wierzyciela. Zgodnie z art. 471 k.c., dłużnik jest więc obowiązany w

zasadzie tylko do naprawienia doznanej przez wierzyciela szkody będącej

normalnym następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Strona powodowa, chcąc uzyskać zasądzenie dochodzonej kwoty na podstawie

ogólnych zasad odpowiedzialności kontraktowej, musiałaby zatem wykazać, że

poniosła szkodę w rozmiarze tej kwoty, będącą normalnym następstwem

niewykonania przez pozwaną zobowiązania wynikającego z porozumienia

zawartego w dniu 26 kwietnia 2001 r. Istotnym ogniwem w tym dowodzie musiałoby

być w szczególności wykazanie, że w wykonaniu tego porozumienia umowa

przyrzeczona nie tylko zostałaby zawarta, ale i trwałaby tak długo, że możliwe

byłoby dokonanie w jej ramach podnoszonego przez stronę powodową rozliczenia

poniesionych nakładów.

Wbrew zatem twierdzeniom strony skarżącej, odwołującym się do

niewykonania przez pozwaną zobowiązania wynikającego z porozumienia z dnia 26

kwietnia 2001 r., dochodzona kwota nie mogła być zasądzona na podstawie art.

471 k.c. Bezprzedmiotowe okazały się tym samym również, łączone przez skarżącą

ze wspomnianym zobowiązaniem, zarzuty naruszenia art. 328 § 2, art. 382 i 233

k.p.c. (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2008 r., II PK

48/08, nie publ., z dnia 24 stycznia 2008 r., I CSK 338/07, OSNC-ZD 2008, nr D,

poz. 110, z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 160/07, nie publ., i z dnia 29 maja 2007 r., V

CSK 83/07, nie publ.).

W pozwie wszczynającym niniejszą sprawę można ponadto dostrzec,

podlegające rozpoznaniu na podstawie przepisów o nakładach na cudzą rzecz,

żądanie zasądzenia dochodzonej kwoty tytułem zwrotu nakładów na budynek

pozwanej. W sprawach, w których – jak w niniejszej – strony w umowie

przedwstępnej przewidziały podjęcie przez jedną z nich jeszcze przed zawarciem

umowy przyrzeczonej nakładów na rzecz będącą przedmiotem umowy

przyrzeczonej i wydanie jej tej rzeczy, w kwestiach zwrotu nakładów w razie

niezawarcia umowy przyrzeczonej właściwe mogą być różne przepisy. Jeżeli strony

nie zawarły dodatkowych umów, zwrot nakładów powinien podlegać przepisom art.

226-230 k.c., z chwilą bowiem, gdy okaże się, że nie może dojść do zawarcia

umowy przyrzeczonej, upada z mocą wsteczną związane z umową przedwstępną

porozumienie, które stanowiło podstawę prawną nakładów na rzecz mającą być

przedmiotem umowy przyrzeczonej (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12

stycznia 1960 r., I CO 40/59, OSN 1960, nr 3, poz. 90). W rezultacie nakłady te

należy kwalifikować jako poczynione przez posiadacza bez tytułu prawnego. W

razie natomiast zawarcia przez strony umowy przedwstępnej dodatkowych umów

dotyczących przedmiotu umowy przyrzeczonej, obejmujących także przewidziane w

umowie przedwstępnej nakłady na ten przedmiot, o kwestiach związanych ze

zwrotem nakładów powinny rozstrzygać właściwe przepisy normujące dodatkowe

umowy (por wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2008 r., V CSK 28/08, nie

publ.).

Z ustaleń Sądu Apelacyjnego wynika, że strony w związku z porozumieniem z

dnia 26 kwietnia 2001 r. i przewidzianymi w nim nakładami na budynek pozwanej

zawarły umowę użyczenia, a następnie – pokrywającą się z nią pod względem

przedmiotowym tylko w pewnym zakresie – umowę najmu pomieszczeń budynku

przez stronę powodową, i wszystkie te nakłady zostały dokonane w czasie trwania

wspomnianych umów, zatem Sąd Apelacyjny prawidłowo uznał za podstawę oceny

przedawnienia dochodzonych roszczeń o zwrot nakładów przepisy art. 677 i 719

k.c.

W judykaturze wyrażono pogląd, nawiązujący do art. 397 k.z., że hipotezą

normy art. 677 k.c. są objęte jedynie nakłady konieczne obciążające

wynajmującego (art. 662 § 1 i art. 633 k.c.), nie wchodzą natomiast w jej zakres

roszczenia najemcy o zwrot wartości ulepszeń, o których mowa w art. 676 k.c.

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 1975 r., II CR 23/75, "Informacja

Prawnicza" 1974, nr 12, poz. 5). Należy jednak aprobować odmienne stanowisko,

obejmujące hipotezą art. 677 k.c. roszczenia najemcy wobec wynajmującego o

zwrot wszelkich nakładów na rzecz, a więc i ulepszeń, czyli również takich

nakładów, o jakie chodzi w sprawie (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada

1980 r., II CR 394/80, OSNCP 1981, nr 7, poz. 134, z dnia 30 listopada 2000 r.,

I CKN 924/98, OSNC 2001, nr 6, poz. 92, i z dnia 21 stycznia 2004 r., IV CK

362/02, nie publ.). Przemawia za tym przede wszystkim brzmienie art. 677 k.c.,

który inaczej niż jego poprzednik w kodeksie zobowiązań, mówi ogólnie o

roszczeniach najemcy o zwrot nakładów; nie wyodrębnia zatem tylko nakładów

jednego, oznaczonego rodzaju (koniecznych, obciążających wynajmującego) i nie

poddaje jedynie ich określonej regulacji w zakresie przedawnienia roszczeń o zwrot.

Stąd wniosek o objęciu tym przepisem roszczeń najemcy o zwrot wszelkich

nakładów, nie wyłączając nakładów użytecznych w postaci ulepszeń rzeczy.

Regulacja tej treści ma czytelne uzasadnienie funkcjonalne; ułatwia – jak się

wskazuje w piśmiennictwie – szybkie i całkowite zakończenie rozliczeń stron po

ustaniu najmu. Z analogicznych przyczyn również art. 719 k.c. obejmuje zakresem

swego zastosowania roszczenia biorącego do używania przeciwko użyczającemu o

zwrot zarówno nakładów koniecznych, jak użytecznych (art. 713 w związku z art.

753 § 2 k.c.).

W konsekwencji Sąd Apelacyjny, zestawiając dokonane ustalenia faktyczne z

treścią art. 677 i 719 k.c., trafnie uwzględnił zarzut przedawnienia, przepisy te

bowiem zawierają normy szczególne w stosunku do art. 118 k.c. i wyłączają jego

zastosowanie. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną.