II UZP 8/09

Uchwała z dnia 13 października 2009 r.

II UZP 8/09

Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Jolanta Strusińska-

Żukowska, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2009 r.

sprawy z wniosku Zenona J. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego - Placówce Terenowej w W. o rentę rolniczą, na skutek zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z

dnia 20 maja 2009 r. [...]

„Czy treść art. 21 ust. 8 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (tj. Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) jest całkowitym ure-

gulowaniem jednego z wymogów do ponownego uzyskania prawa do renty rolniczej

wyłączającym stosowanie art. 58 ust. 2 (zdanie ostatnie) ustawy z 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr

39, poz. 353 ze zm.) w związku z art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Do okresu ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o przyznanie renty

rolniczej z tytułu niezdolności do pracy (art. 21 ust. 8 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr

50, poz. 291 ze zm.) wlicza się okresy pobierania renty rolniczej.

U z a s a d ni e n i e

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego. Wnioskodawca Zenon J. w dniu

25 stycznia 1996 r. przekazał gospodarstwo rolne następcom i z tą datą utracił status

rolnika w rozumieniu art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

2

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.). W

okresie od maja 1995 r. do października 2004 r. pobierał rentę rolniczą, a od 5 lutego

2005 r. do 4 lutego 2006 r. zasiłek dla bezrobotnych. Prawomocnym wyrokiem z dnia

19 września 2006 r. [...] Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawcy od decyzji

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (zwanej dalej Kasą lub rolniczym or-

ganem rentowym) odmawiającej mu renty rolniczej w związku z wnioskiem zgłoszo-

nym 20 października 2005 r., z uwagi na brak całkowitej niezdolności do pracy w go-

spodarstwie rolnym. Od 1 stycznia 2008 r. wnioskodawca podlega ubezpieczeniu

społecznemu rolników jako domownik wykonujący pracę w gospodarstwie rolnym

syna. W dniu 12 czerwca 2008 r. wnioskodawca wystąpił z ponownym wnioskiem o

rentę rolniczą. Decyzją z dnia 11 lipca 2008 r. Kasa odmówiła mu przyznania świad-

czenia z uwagi na to, że w dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku wykazał jedy-

nie 2 kwartały ubezpieczenia rolniczego zamiast wymaganych 20 kwartałów.

Wyrokiem z dnia 1 października 2008 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych we Włocławku oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej de-

cyzji, stając na stanowisku, że ustawodawca w ust. 8 art. 21 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników zawarł wymóg legitymowania się okresami ubezpieczenia eme-

rytalno-rentowego w rozmiarze 20 kwartałów w ostatnim dziesięcioleciu przed zgło-

szeniem wniosku o rentę rolniczą. Wobec całościowego uregulowania w art. 21

ustawy warunków wymaganych do nabycia prawa do renty rolniczej, wyłączone jest

stosowanie art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie w związku z art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., obecnie jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 Nr 153, poz. 1227, zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach).

Rozpoznając apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku, Sąd Apelacyjny

w Gdańsku powziął wątpliwość sformułowaną w przedstawionym zagadnieniu praw-

nym, wskazując, że co prawda w wyroku z dnia 4 lipca 2000 r., II UKN 55/00

(OSNAPiUS 2002 nr 2, poz. 49), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że okres ostatnich

dziesięciu lat, w którym należy udowodnić 20 kwartałów podlegania ubezpieczeniu

rolniczemu (art. 21 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) powinien

być liczony wstecz od daty zgłoszenia wniosku i że nie może być przesunięty w

przypadku kontynuowania ubezpieczenia po złożeniu odwołania od decyzji odma-

wiającej przyznania prawa do renty rolniczej, jednakże przedmiotem rozważań Sądu

Najwyższego nie była kwestia możliwości zastosowania w zakresie liczenia tego

3

dziesięciolecia - na zasadzie art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy - regulacji zawartej w art. 58

ust. 2 zdanie ostatnie ustawy o emeryturach i rentach, zgodnie z którym do tego

dziesięcioletniego okresu nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu niezdolno-

ści do pracy, renty szkoleniowej lub renty rodzinnej, a także - co istotne w stanie

faktycznym niniejszej sprawy - renty rolniczej z tytułu całkowitej niezdolności do

pracy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników nie reguluje w sposób wyczerpujący jednego z wymogów przewidzia-

nych do ponownego uzyskania prawa do renty rolniczej, co pozwala na stosowanie w

tym zakresie art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, a przemawiają za tym

następujące argumenty. Po pierwsze, art. 52 ust. 1 tej ustawy odsyła w sprawach w

niej nieuregulowanych do odpowiedniego stosowania: a) w zakresie przyznawania

świadczeń z ubezpieczenia i do ich wypłaty - przepisów regulujących przyznawanie i

wypłatę odpowiednich świadczeń przysługującym pracownikom i członkom ich ro-

dzin, a więc przepisy ustawy o emeryturach i rentach, b) przepisów ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm., zwanej dalej ustawą systemową), w tym art. 2a zawie-

rającego zasadę równego traktowania ubezpieczonych, także w zakresie nabycia

prawa do świadczenia rentowego. Po drugie, przed dniem 2 maja 2004 r. do okresu

ubezpieczenia społecznego rolników wymaganego do nabycia prawa do renty rolni-

czej podlegał zaliczeniu okres pobierania renty rolniczej z tytułu niezdolności do

pracy jako renty okresowej, jednak nie więcej niż dwa lata (art. 21 ust. 4 w związku z

art. 20 ust. 1 pkt 3 w brzmieniu przed zmianą dokonaną ustawą z dnia 2 kwietnia

2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie nie-

których innych ustaw, Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm., zwanej dalej ustawą zmieniają-

cą). Usunięcie takiego uregulowania z porządku prawnego zdaje się wskazywać na

zamiar ustawodawcy - w celu uniknięcia sprzeczności z zawartą w art. 2a ustawy

systemowej zasadą równego traktowania ubezpieczonych - odpowiedniego stosowa-

nia art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie ustawy o emeryturach i rentach do ustalania okresu

podlegania ubezpieczeniu rolniczemu wymaganemu do uzyskania renty rolniczej. Po

trzecie, zrezygnowanie przez ustawodawcę z określonej w art. 21 ust. 3 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu sprzed 2 maja 2004 r. możliwości

nabycia prawa do renty rolniczej w przypadku powstania długotrwałej niezdolności do

pracy w gospodarstwie rolnym przed okresem podlegania ubezpieczeniu rolniczemu

4

lub przed okresem do niego zaliczonym, o ile wynosiły one co najmniej 20 kwartałów

i przypadały w ciągu 10 lat przed zgłoszeniem wniosku o rentę, potwierdza przypusz-

czenie, że ustawodawca wprowadza do art. 21 ustawy rozwiązania zbliżone do ist-

niejących w ustawie o emeryturach i rentach, a jego wolą jest możliwość odpowied-

niego stosowania art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie tej ustawy. Po czwarte, zastąpienie

przez ustawodawcę z dniem 2 maja 2004 r. określonego w art. 21 ust. 5 (w brzmieniu

przed tą datą) warunku posiadania okresu 20 kwartałów podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników w ciągu ostatnich 10 lat przed zgłoszeniem wniosku o rentę

rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, a jeżeli zainteresowany w chwili zgłoszenia

wniosku nie prowadził działalności rolniczej - przed dniem powstania długotrwałej

niezdolności do pracy rolniczej, zawartym w art. 21 ust. 8 warunkiem legitymowania

się okresem 20 kwartałów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w okre-

sie ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu nie-

zdolności do pracy, wskazuje na odstąpienie od autonomiczności i zupełności regu-

lacji dotyczących ustalania prawa do renty rolniczej. Po piąte, z dniem 2 maja 2004 r.

nastąpiło ujednolicenie pojęcia niezdolności do pracy jako warunku przyznania renty

rolniczej z odpowiednimi regulacjami ustawy o emeryturach i rentach. Stosownie do

art. 21 ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, za całkowicie niezdolne-

go do pracy w gospodarstwie rolnym uważa się ubezpieczonego, który z powodu

naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy

w gospodarstwie rolnym. Przed wskazaną datą, stosownie do art. 21 ust. 2 ustawy,

ubezpieczonego uważało się za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie

rolnym, jeżeli ze względu na pogorszenie się stanu jego zdrowia istniały przeciw-

wskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w gospodarstwie rolnym w

okresie dłuższym niż 6 miesięcy.

Powyższe względy doprowadziły Sąd Apelacyjny do „przypuszczenia”, że

przytoczone zmiany zmierzały, przynajmniej w części, do zlikwidowania odrębności

w zakresie przesłanek do przyznania renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy,

na co wskazują - w jego ocenie - przytoczone wyżej rezultaty wykładni historycznej.

W konsekwencji, zdaniem Sądu drugiej instancji, art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpiecze-

niu społecznym rolników nie może stanowić całkowitego uregulowania jednego z wa-

runków do ponownego uzyskania prawa do renty rolniczej po upływie okresu

ochronnego z art. 22 ust. 2 i nie wyłącza stosowania - poprzez art. 52 ust. 1 pkt 2 -

zdania ostatniego art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach. Za taką interpretacją

5

przemawiają również racje systemowe, funkcjonalne i celowościowe, gdyż w prze-

ciwnym razie osoby ponownie ubiegające się o rentę rolniczą byłyby w gorszej sytu-

acji niż osoby ubiegające się o to świadczenie po raz pierwszy. Trudno byłoby pogo-

dzić taki stan rzeczy zarówno z określoną w art. 2a ustawy systemowej zasadą rów-

ności ubezpieczonych w zakresie nabywania prawa do świadczenia, jak również z

konstytucyjną zasadą równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 i 32 ustawy za-

sadniczej). W rezultacie Sąd Apelacyjny opowiada się za wykładnią, że dokonana z

dniem 2 maja 2004 r. zmiana brzmienia art. 20 i 21 ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników oznacza, iż w kwestii wykazania się wymaganym okresem podlegania

ubezpieczeniu społecznemu rolników znajdują również zastosowanie regulacje za-

warte w art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie ustawy o emeryturach i rentach.

Sąd drugiej instancji nie wykluczył jednak możliwości przyjęcia, że dokonana

przez ustawodawcę zmiana art. 21 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

zawiera całkowite uregulowanie kwestii ustalania prawa do renty rolniczej z tytułu

niezdolności do pracy, wykluczające możliwość odpowiedniego stosowania art. 58

ust. 2 zdanie ostatnie ustawy o emeryturach i rentach. Mogłoby o tym świadczyć nie-

zamieszczenie przez ustawodawcę w treści art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników stosownego postanowienia wprost oraz restrykcyjna zasada,

zgodnie z którą okres 20 kwartałów powinien przypadać w okresie ostatnich 10 lat

przed złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy,

a nie jak przed 2 maja 2004 r. - również i przed dniem powstania długotrwałej nie-

zdolności do pracy rolniczej. W takim przypadku brak byłoby podstaw do stosowania

art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, gdyż art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników dopuszcza możliwość odpowiedniego stosowa-

nia przepisów pierwszego z wymienionych aktów prawnych jedynie wtedy, gdy dana

kwestia nie jest w sposób wyczerpujący uregulowana w przepisach drugiego z nich.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku zagadnienie prawne zostało

sformułowane przed zmianą przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

dokonaną z dniem 1 października 2009 r. ustawą z dnia 24 kwietnia 2009 r. o zmia-

nie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 79, poz. 667). Ponieważ

zmiana ta w zakresie objętym zagadnieniem odnosi się tylko do zastąpienia okresów

6

ujmowanych kwartalnie okresami wyrażonymi w latach (art. 2 ustawy) i z tego

względu nie ma istotnego znaczenia dla rozważanej kwestii, przeto - dla zachowania

jasności wywodów - w uzasadnieniu uchwały zachowane zostało brzmienie przepi-

sów przed zmianą.

Wątpliwość Sądu Apelacyjnego sprowadza się do zagadnienia czy art. 21 ust.

8 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników może stanowić pełne uregulowanie

w zakresie określonego w nim warunku nabycia prawa do renty rolniczej przy ponow-

nym ubieganiu się o to świadczenie, w sytuacji, gdy upłynął okres ochronny, o którym

stanowi art. 22 ust. 2 tej ustawy. Pozytywna odpowiedź - w ocenie tego Sądu - po-

stawiłaby osoby ponownie ubiegające się o rentę rolniczą w gorszej sytuacji niż sytu-

acja osób niepobierających wcześniej takiej renty oraz osób uprawnionych do świad-

czeń rentowych na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach, co z kolei

stanowiłoby naruszenie określonej w art. 2a ustawy systemowej zasady równego

traktowania ubezpieczonych oraz konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości

społecznej, o której stanowi art. 2 i art. 32 Konstytucji RP.

Kwestia objęta przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniem prawnym

była już częściowo przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 24

lipca 2009 r., I UZP 8/09 (niepublikowanej), podjętej w odpowiedzi na sformułowaną

przez Sąd Apelacyjny w Łodzi wątpliwość: „czy okres 20 kwartałów o jakim mowa w

ust. 2 pkt 5 art. 21 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników, który powinien przypadać w okresie ostatnich 10 lat przed złożeniem wnio-

sku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, należy ustalać z

uwzględnieniem art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 52 ust.

1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, iż do tego dziesięciolecia nie

wlicza się okresu pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy”. W uchwale tej Sąd

Najwyższy wyraził pogląd, że przy ustalaniu spełnienia warunku posiadania 20

kwartałów okresu ubezpieczenia emerytalno-rentowego wymaganego do nabycia

prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, po-

wstałej w wieku powyżej 30 lat, mającego przypadać w okresie ostatnich 10 lat przed

złożeniem wniosku o rentę (art. 21 ust. 2 pkt 5 i ust. 8 ustawy z dnia 20 grudnia 1990

r. o ubezpieczeniu społecznym rolników), nie wlicza się okresów pobierania renty z

tytułu niezdolności do pracy. W powyższej uchwale Sąd Najwyższy przyjął zatem

odrębność systemu emerytalno-rentowego rolników od systemu powszechnego ure-

7

gulowanego ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r., a w konsekwencji uznał za niedo-

puszczalne przy ustalaniu prawa do renty rolniczej posiłkowanie się przepisami

ustawy o emeryturach i rentach w zakresie, w jakim regulują one nabywanie prawa

do renty z tytułu niezdolności do pracy. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

niniejsze zagadnienie prawne w pełni pogląd ten podziela.

W myśl art. 21 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, renta rol-

nicza z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia łącz-

nie następujące warunki: 1) podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez

wymagany okres; 2) jest trwale lub okresowo całkowicie niezdolny do pracy w gospo-

darstwie rolnym; 3) całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powstała

w okresie podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu lub w okresach wymie-

nionych w art. 20 ust. 1 pkt 1 i 2 (podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników

indywidualnych i członków ich rodzin w latach 1983-1990; prowadzenia gospodar-

stwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, przed

dniem 1 stycznia 1983 r.), lub nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych

okresów. Ubezpieczenie emerytalno-rentowe to ubezpieczenie określone w ustawie

o ubezpieczeniu społecznym rolników (art. 6 pkt 11), a definicję wymaganego okresu

podlegania temu ubezpieczeniu dla potrzeb renty rolniczej zawiera art. 21 ust. 2

ustawy, który w pkt 5 stanowi, że jeżeli całkowita niezdolność do pracy w gospodar-

stwie rolnym powstała w wieku powyżej 30 lat, to warunek podlegania ubezpieczeniu

emerytalno-rentowemu przez wymagany okres uważa się za spełniony, jeżeli okres

ubezpieczenia emerytalno-rentowego ubezpieczonego wynosi co najmniej 20 kwar-

tałów (obecnie 5 lat). Do okresu tego - z mocy art. 21 ust. 3 - zalicza się okresy wy-

mienione w powołanym wyżej art. 20 ust. 1 pkt 1 i 2. Dla osób określonych w art. 21

ust. 2 pkt 5 ustawa ustanawia w ust. 8 tego artykułu dodatkowy warunek, a mianowi-

cie okres 20 kwartałów (5 lat) powinien przypadać w okresie ostatnich 10 lat przed

złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. W

myśl art. 22 ust. 2, prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, które

ustało z powodu ustąpienia całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rol-

nym, podlega przywróceniu, jeżeli w ciągu 18 miesięcy od dnia ustania prawa do

renty ubezpieczony ponownie stał się całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie

rolnym.

Stosownie do art. 52 ust. 1, w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje

się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ponadto -

8

w myśl pkt 2 - do przyznawania świadczeń z ubezpieczenia i do ich wypłaty stosuje

się odpowiednio przepisy regulujące przyznawanie i wypłatę odpowiednich świad-

czeń przysługujących pracownikom i członkom ich rodzin. Z przepisu tego Sąd dru-

giej instancji wyprowadził w pierwszym rzędzie wniosek, że może on stanowić pod-

stawę odpowiedniego stosowania przy ustalaniu prawa do renty rolniczej zasad

ustalania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy zawartych w przepisach

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w szcze-

gólności art. 58 ust. 2 zdanie drugie tej ustawy, zgodnie z którym do dziesięcioletnie-

go okresu przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolno-

ści do pracy nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy,

renty szkoleniowej lub renty rodzinnej. W ocenie Sądu Apelacyjnego, gdyby uznać,

że regulacja art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie jest wy-

czerpująca, to możliwe byłoby odpowiednie stosowanie - poprzez art. 52 ust. 1 pkt 2

- przepisów ustawy o emeryturach i rentach, a konkretnie art. 58 ust. 2 zdanie drugie

tej ustawy. Pogląd ten nie jest trafny.

Uszło uwagi Sądu drugiej instancji, że art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpie-

czeniu społecznym rolników odsyła co prawda w kwestiach nieuregulowanych do

odpowiedniego stosowania (między innymi) przepisów ustawy o emeryturach i ren-

tach, ale wyłącznie w zakresie przyznawania świadczeń z ubezpieczenia i do ich wy-

płaty, a nie w zakresie warunków nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z

ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. W myśl art. 1 ust. 1 ostatnio powołanej

ustawy określa ona: warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpie-

czeń emerytalnego i rentowych (pkt 1), zasady ustalania wysokości świadczeń (pkt

2) oraz zasady i tryb przyznawania oraz wypłaty świadczeń (pkt 3). Oznacza to, że

odesłanie z art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników odnosi

się jednoznacznie i wyłącznie do spraw określonych pkt 3 art. 1 ustawy o emerytu-

rach i rentach, a uregulowanych w dziale IX zatytułowanym: „Postępowanie w spra-

wach świadczeń i wypłata świadczeń”, a nie do przepisów określających warunki na-

bywania prawa do świadczeń, zawartych w dziale VIII - „Zasady ustalania świad-

czeń”. Przy ustalaniu spełnienia warunku do renty rolniczej określonego w art. 21 ust.

8 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników brak jest zatem podstaw do stosowa-

nia - poprzez art. 52 ust. 1 pkt 2 tej ustawy - art. 58 ust. 2 zdanie drugie ustawy o

emeryturach i rentach. Już tylko to wskazuje, że ustawodawca uznał regulację za-

wartą w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, a odnoszącą się do określe-

9

nia warunków nabywania prawa do świadczeń z ubezpieczenia emerytalno-rento-

wego, za pełną i kompleksową.

Nieuprawnione jest również wyprowadzanie z normy art. 52 ust. 1 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników wniosku o konieczności odpowiedniego stoso-

wania w omawianym zakresie art. 2a ustawy systemowej, zawierającego zasadę

równego traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, stan cywilny,

stan rodzinny (ust. 1). Z ust. 2 ostatnio powołanego artykułu wynika, że zasada ta

dotyczy w szczególności: warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych

(pkt 1); obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie spo-

łeczne (pkt 2); obliczania wysokości świadczeń (pkt 3); okresu wypłaty świadczeń i

zachowania prawa do świadczeń (pkt 4). Stosownie do art. 4 pkt 1 ustawy systemo-

wej, przez ubezpieczonych, o których stanowi art. 2a, należy rozumieć osoby fizycz-

ne podlegające chociaż jednemu z ubezpieczeń społecznych wymienionych w art. 1

tej ustawy (emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu). Z pewnością

więc nie mogą być do nich zaliczeni rolnicy, których ubezpieczenie społeczne, jeżeli

nie podlegają obowiązkowi ubezpieczeń społecznych na podstawie ustawy syste-

mowej, regulują odrębne przepisy, a więc ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków (art. 5 ust. 1 ustawy systemowej), w której wyodrębnia się ubezpieczenie wy-

padkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz ubezpieczenie emerytalno-rentowe (art. 1

ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Na tle art. 2a ustawy systemo-

wej w judykaturze Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego utrwalił się po-

gląd, że nawet w ramach tego samego systemu ubezpieczeń społecznych równe

traktowanie ubezpieczonych nie oznacza „jednakowości” stosunków ubezpieczenia

społecznego wszystkich ubezpieczonych i każdego z nich, gdyż tytuł ubezpieczenia

jest jednym z usprawiedliwionych kryteriów dyferencjacji sytuacji ubezpieczonych

(por. między innymi wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 września 2000 r., K

1/00, OTK 2000 nr 6, poz. 185 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lute-

go 2006 r., III UZP 3/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 84). Oznacza to, że zasady naby-

wania prawa do świadczeń przez ubezpieczonych objętych tym samym systemem

ubezpieczeń społecznych, ale z różnych tytułów, mogą być ukształtowane inaczej, co

nie narusza również zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 i art. 32

ustawy zasadniczej). Tymczasem nie budzi wątpliwości, że rolnicy podlegają odręb-

nemu od powszechnego systemowi ubezpieczenia społecznego, a w zakresie okre-

ślonym w art. 2a ust. 2 ustawy systemowej ich ubezpieczenie rządzi się własnymi

10

zasadami, różnymi od zasad wynikających z przepisów tej ustawy, a związanymi ze

specyfiką tytułu ubezpieczenia. Konsekwencją tego jest - w zakresie objętym rozwa-

żanym zagadnieniem - inna podstawa obliczania składki na ubezpieczenie emerytal-

no-rentowe i jej wysokość (art. 17 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników),

inna treść ryzyka na wypadek niezdolności do pracy (art. 21 ust. 5), inne określenie

wysokości renty rolniczej (art. 24-26) oraz inne obciążenie kosztami rolniczych

świadczeń emerytalno-rentowych budżetu państwa, a więc wszystkich podatników.

Należy mieć na względzie, że stosownie do art. 21 ust. 5 ustawy ryzykiem z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym objęta jest wyłącznie nie-

zdolność do osobistego wykonywania pracy w takim gospodarstwie, a nie - jak w

przypadku częściowej lub całkowitej niezdolności do pracy w rozumieniu art. 12 ust.

1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach - odpowiednio: niezdolność do pracy zgodnej z

poziomem posiadanych kwalifikacji oraz niezdolność do wykonywania jakiejkolwiek

pracy. Już tylko z tego względu Sąd Apelacyjny błędnie utożsamia oba te ryzyka

ubezpieczeniowe.

Wszystkie te odmienności uzasadniają różnice w sferze określenia warunków

nabywania prawa do renty rolniczej, w tym wynikającego z art. 21 ust. 3 ustawy o

ubezpieczeniu społecznych rolników warunku posiadania wymaganego okresu

ubezpieczenia tylko rolniczego (z wyłączeniem określonych w art. 20 ust. 1 pkt 3

okresów, od których zależy prawo do emerytury zgodnie z przepisami emerytalnymi,

przez które rozumie się - stosownie do art. 6 pkt 6 - przepisy ustawy o emeryturach i

rentach), oraz z wypływającego z art. 21 ust. 8 wymagania przypadania tego okresu

w okresie ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o rentę rolniczą, bez możliwości

odliczenia od niego okresu pobierania renty rolniczej, którą to możliwość przewiduje -

w przypadku ustalania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy - art. 58 ust. 2

zdanie drugie ustawy o emeryturach i rentach. Odmiennie także od zasad określo-

nych w tej ustawie, ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników we wprowadzonym

ustawą zmieniającą z dnia 2 kwietnia 2004 r. przepisie art. 16 ust. 2 pkt 3 przewiduje

objęcie ubezpieczeniem emerytalno-rentowym na wniosek osoby pobierającej rentę

rolniczą z tytułu niezdolności do pracy jako rentę okresową. Oznacza to, że okres

pobierania renty rolniczej, w którym rolnik objęty był na swój wniosek ubezpiecze-

niem emerytalno-rentowym, stanowi okres podlegania ubezpieczeniu rolniczemu, od

którego zależy nabycie prawa do renty rolniczej oraz wpływa na wysokość świadcze-

nia. Właśnie potrzeba zracjonalizowania między innymi zasad podlegania ubezpie-

11

czeniu rolniczemu i przyznawania świadczeń z tego ubezpieczenia (rozumianego

jako określenie warunków nabycia do nich prawa), a w rezultacie uzależnienie zali-

czania okresu pobierania renty rolniczej do okresu ubezpieczenia wymaganego do

ponownego uzyskania prawa do renty rolniczej od opłacania składek na ubezpiecze-

nie emerytalno-rentowe, przyświecało ustawodawcy przy dokonywaniu zmiany art.

20 ust. 1 ustawy, poprzez odstąpienie od zaliczania do okresu ubezpieczenia okresu

pobierania renty inwalidzkiej rolniczej jako renty okresowej, jednak nie więcej niż 2

lata (pkt 3 tego przepisu w brzmieniu obowiązującym przed dniem 2 maja 2004 r.), a

nie - jak wywodzi Sąd Apelacyjny - „przewidzenie” możliwości odpowiedniego stoso-

wania w tym zakresie zasady określonej w art. 58 ust. 2 zdanie drugie ustawy o eme-

ryturach i rentach. Wynika to wprost z uzasadnienia projektu ustawy o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz niektórych innych ustaw (druk

sejmowy nr 1489), oraz okoliczności, że omawiane przepisy zostały przyjęte przez

Sejm RP bez poprawek i w ujętej w projekcie treści wprowadzone do stanu prawne-

go z dniem 2 maja 2004 r. Ta całościowa regulacja nie narusza wynikających z art. 2

i art. 32 Konstytucji RP zasad równości i sprawiedliwości społecznej, gdyż ustano-

wione nią warunki nabycia prawa do renty rolniczej są możliwe do spełnienia również

w przypadku ponownego ubiegania się o takie świadczenie.

Wykazana wyżej i niekwestionowana odrębność systemu ubezpieczenia rolni-

czego oraz systemu emerytalno-rentowego, uregulowanych w ustawie o ubezpiecze-

niu społecznym rolników, nie pozwala również na stosowanie przepisów ustawy o

emeryturach i rentach, a konkretnie art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie tej ustawy, w dro-

dze analogii, która - wobec braku podstaw do stwierdzenia luki w prawie - byłaby

niedopuszczalna. Takie wnioskowanie per analogiam obce jest zresztą systemom

ubezpieczeń społecznych, opartym - ze swych założeń - na bezwzględnie obowią-

zujących normach prawa ubezpieczeń społecznych.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.

========================================