III CZP 54/09

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 16 października 2009 r., III CZP

54/09

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Jacek Gudowski

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sędzia SN Lech Walentynowicz

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kseni H., Krzysztofa H. i Kamila H.

przeciwko Markowi K. o ochronę dóbr osobistych, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 października 2009 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 16 stycznia

2009 r., przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 19 marca 2009

r., III CZP 8/09, do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu tego Sądu:

"Czy w sprawie o ochronę dóbr osobistych pobiera się jedną, stałą opłatę

sądową określoną w art. 26 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.) bez względu na

charakter zgłoszonych w niej roszczeń (niemajątkowych bądź majątkowych), czy

też opłata powyższa dotyczy wyłącznie roszczeń niemajątkowych o ochronę dóbr

osobistych?"

podjął uchwałę:

Opłatę stałą przewidzianą w art. 26 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005

r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze

zm.) pobiera się od pozwu o ochronę dóbr osobistych w części dotyczącej

roszczeń niemajątkowych.

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd

Apelacyjny w Łodzi zażalenia na postanowienie Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 6

listopada 2008 r., odrzucającego częściowo apelację pozwanego od wyroku

uwzględniającego powództwo o ochronę dóbr osobistych w zakresie żądania

nakazania przeproszenia powódki oraz przyznania na jej rzecz od pozwanego

zadośćuczynienia w kwocie 5000 zł. Sąd Okręgowy uznał, że skoro pełnomocnik

pozwanego (adwokat) uiścił od apelacji zaskarżającej uwzględnienie obu

wymienionych żądań opłatę stałą w wysokości 600 zł, to – w świetle art. 26 ust. 1

pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej: "u.k.s.c.") – należy przyjąć, że apelacja ta

została należycie opłacona jedynie w części kwestionującej rozstrzygnięcie o

roszczeniu niemajątkowym, w pozostałym zaś zakresie podlega odrzuceniu (art.

1302

§ 3 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości co do trafności stanowiska Sądu

Okręgowego, dając im wyraz w treści przytoczonego na wstępie zagadnienia

prawnego.

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 19 marca 2009 r. – wydanym na

podstawie art. 390 § 1 zdanie drugie k.p.c. – przekazał to zagadnienie do

rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego. Wskazał, że w

doktrynie dominuje pogląd, zgodnie z którym opłatę stałą przewidzianą w art. 26

ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. pobiera się jedynie od roszczeń niemajątkowych. Jeżeli powód

dochodzi ochrony dóbr osobistych za pomocą roszczeń majątkowych, pobiera się

od nich – na zasadach ogólnych – opłatę stosunkową (art. 13 u.k.s.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowały się w tej kwestii dwa

przeciwstawne stanowiska. Przeważa pogląd zbieżny z panującym w

piśmiennictwie, wyrażony w postanowieniach z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZ 94/06

(OSNC-ZD 2008, nr A, poz. 12), z dnia 8 marca 2007 r., III CZ 12/07 (OSNC 2008,

nr 2, poz. 26), z dnia 27 czerwca 2008 r., V CSK 100/08 (nie publ.) i z dnia 17

grudnia 2008 r., I CZ 107/08 (nie publ.) oraz w motywach uchwały z dnia 22

sierpnia 2007 r., III CZP 77/07 (OSNC 2008, nr 10, poz. 109). W uzasadnieniu tego

stanowiska wskazano, że art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. należy interpretować w

kontekście innych unormowań zawartych w ustawie o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych. Istotne znaczenie dla ustalenia rodzaju opłaty pobieranej od

pisma sądowego ma majątkowy lub niemajątkowy charakter sprawy, w której jest

ono wnoszone (art. 12 i 13 u.k.s.c.). W wypadkach, w których dochodzone

roszczenia służą ochronie bezwzględnego prawa podmiotowego niemajątkowego, o

rodzaju należnej opłaty decyduje majątkowy lub niemajątkowy charakter tych

roszczeń, nie zaś majątkowy lub niemajątkowy charakter prawa podmiotowego

chronionego przez te roszczenia. Potwierdza to treść art. 26 ust.1 pkt 4 i 5 u.k.s.c.,

z którego wynika, że opłata stała dotyczy tylko pozwów obejmujących roszczenia

niemajątkowe wynikające z praw autorskich, praw wynikających z uzyskania

patentu na wynalazek, prawa ochronnego na wzór użytkowy, prawa z rejestracji

wzoru przemysłowego lub zdobniczego, prawa ochronnego na znak towarowy,

prawa z rejestracji na oznaczenie geograficzne, prawa z rejestracji topografii

układów scalonych oraz prawa z rejestracji wzoru zdobniczego.

Tylko na tej podstawie, że art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. nie czyni wyraźnego

rozróżnienia charakteru roszczeń zgłoszonych w celu ochrony dóbr osobistych, nie

można uznać, iż wolą ustawodawcy było zastosowanie – w odniesieniu do tych

roszczeń – rozwiązania odmiennego niż przyjęte w art. 26 ust. 1 pkt 4 i 5 u.k.s.c. W

art. 26 ust. 1 pkt 6 u.k.s.c. jest mowa o opłacie stałej od pozwu w sprawach o

ochronę innych praw niemajątkowych, niewymienionych w punktach poprzednich.

Niewątpliwie zatem zawarte w nich unormowania przewidują opłatę stałą jedynie od

roszczeń niemajątkowych, a redakcja art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. jest wynikiem

trudności w zwięzłym wysłowieniu takiego rozwiązania w odniesieniu do spraw o

ochronę dóbr osobistych. Gdyby pozew o ochronę dóbr osobistych podlegał zawsze

tylko jednej opłacie (stałej), kwota dochodzonego zadośćuczynienia (sumy

pieniężnej na wskazany cel społeczny) nie miałaby znaczenia dla wysokości opłaty

sądowej. Tymczasem roszczenia te dochodzone oddzielnie podlegałyby opłacie

stosunkowej przewidzianej w art. 13 u.k.s.c. Kumulacja w jednym pozwie roszczeń

niemajątkowych i majątkowych nie może prowadzić do zmiany zasad pobierania

opłat sądowych.

Według stanowiska przeciwnego, zaprezentowanego przez Sąd Najwyższy w

postanowieniach z dnia 10 listopada 2006 r., I CZ 62/06 (nie publ.), z dnia 22

czerwca 2007 r., V CZ 59/07 (nie publ.) oraz z dnia 4 października 2007 r., V CZ

79/07 (nie publ.), art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. uzasadnia pobranie jednej opłaty stałej

od pozwu o ochronę dóbr osobistych, niezależnie od charakteru zgłoszonych w nim

roszczeń. Gdyby wolą ustawodawcy było potraktowanie roszczeń służących

ochronie dóbr osobistych tak samo, jak roszczeń wymienionych w art. 26 ust. 1 pkt

4 i 5 u.k.s.c., dałby temu jednoznacznie wyraz w treści przepisu. Tymczasem tylko

w odniesieniu do roszczeń wymienionych w tych ostatnich przepisach pobranie

opłaty stałej uzależnione zostało od ich majątkowego lub niemajątkowego

charakteru.

Za takim rozumieniem art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. przemawiają również inne

argumenty. Obciążenia z tytułu opłat sądowych muszą być skonkretyzowane w

ustawie a ich wysokość nie może tamować dostępu do sądu. Ustawa o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych wydatnie rozszerza katalog spraw, w których

pobiera się opłatę stałą. Szczegółowość określenia zasad pobierania tej opłaty (art.

22-78 u.k.s.c.) nakazuje ostrożność w stosowaniu wykładni kontekstowej każdego z

analizowanych przepisów. Ustawa nie stawia znaku równości między sprawą o

prawa majątkowe a roszczeniem majątkowym, rozróżnia bowiem zgłoszone

roszczenia (art. 4 ust. 1) i rodzaj praw (art. 26 ust. 1) jako przedmiot ochrony. W

wypadkach, gdy szczegółowość regulacji, wymagana ze względu na charakter

ustawy nakładającej obowiązek ponoszenia ciężaru publicznego, uzasadnia

określenie rodzaju roszczenia, czyni to wyraźnie (art. 26 ust. 2, art. 68, 69, 96 ust. 1

pkt 1, art. 97 i 101 ust. 2), natomiast w innych przepisach wprowadza, jako

kryterium, rodzaj chronionego prawa albo rodzaj sprawy, poddanej pod osąd jako

całość (o rozwód, o separację), pomimo występowania w niej praw oraz roszczeń

majątkowych i niemajątkowych. Dowodzi to, że redakcja art. 26 u.k.s.c. nie jest

przypadkowa. Zastosowane w tym przepisie określenia przedmiotu sprawy

podkreślają, że charakter roszczenia nie stanowi kryterium kwalifikacji sprawy pod

kątem rodzaju należnej opłaty. Stosowanie takiego dodatkowego kryterium nie da

się pogodzić z tekstem interpretowanego przepisu.

Sąd Najwyższy, przekazując zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi

powiększonemu, opowiedział się za drugim poglądem, a Prokurator Generalny

wniósł o podjęcie uchwały stwierdzającej, że w sprawie o ochronę dóbr osobistych

pobiera się od wniesionego pozwu jedną stałą opłatę bez względu na charakter

dochodzonych w tej sprawie roszczeń.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wątpliwości wyrażone w zagadnieniu prawnym przedstawionym do

rozstrzygnięcia wyłoniły się na tle zarysowanej wyraźnie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego rozbieżnej wykładni art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. Należy odnotować, że

za pierwszym kierunkiem wykładni wymienionego przepisu Sąd Najwyższy

opowiedział się także w postanowieniach z dnia 29 stycznia 2008 r., IV CZ 7/08 (nie

publ.) i z dnia 3 września 2008 r., I CZ 44/09 (nie publ.) oraz w wyroku z dnia 5

czerwca 2009 r., I CSK 465/08 (nie publ.).

W doktrynie i w orzecznictwie wskazuje się, że cywilnoprawna ochrona dóbr

osobistych opiera się na konstrukcji prawa podmiotowego. Przyjmuje się, że prawa

osobiste są prawami niemajątkowymi, bezwzględnymi (skutecznymi erga omnes).

Ochrona dóbr osobistych może być jednak realizowana za pomocą roszczeń o

charakterze niemajątkowym, przewidzianych w art. 24 § 1 zdanie pierwsze i drugie

k.c. (o zaniechanie działania zagrażającego dobru osobistemu lub naruszającego to

dobro, o dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia

dobra osobistego), a także roszczeń o charakterze majątkowym, wskazanych w art.

24 § 1 zdanie trzecie, art. 445 § 1 i 2 oraz art. 448 k.c. (o zadośćuczynienie

pieniężne albo o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel

społeczny). Dopuszczalne jest przy tym łączenie wymienionych roszczeń w jednym

pozwie, jak też dochodzenie każdego z nich osobno (por. uzasadnienie uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1985 r., III CZP

27/85, OSNC 1985, nr 12, poz. 185 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7

maja 2009 r., III CZ 20/09, nie publ.).

Artykuł 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. nie łączy wprost przewidzianej w nim opłaty stałej

z charakterem roszczeń zgłoszonych w pozwie o ochronę dóbr osobistych,

powstaje zatem wątpliwość, czy opłatę tę pobiera się w zależności od

niemajątkowego lub majątkowy charakteru tych roszczeń, czy też z uwzględnieniem

ich rozróżnienia. Udzielenie odpowiedzi na to pytanie ma doniosłe znaczenie

praktyczne. Przyjęcie pierwszego z przedstawionych rozwiązań oznaczałoby, że

jednej stałej opłacie podlega pozew obejmujący tylko roszenia niemajątkowe,

roszczenia niemajątkowe i majątkowe albo wyłącznie roszczenia majątkowe.

Według drugiego rozwiązania, opłatę stałą należałoby pobrać od pozwu

zawierający jedynie roszczenia niemajątkowe; pozew obejmujący jedne i drugie

roszczenia podlegałby opłacie stałej oraz stosunkowej, pozew zaś zmierzający do

realizacji jedynie roszczeń majątkowych – wyłącznie opłacie stosunkowej. Należy

przy tym pamiętać, że przepisy o opłatach od pozwu stosuje się do opłat od

środków odwoławczych i środków zaskarżenia wymienionych w art. 18 ust. 2

u.k.s.c. Nie ulega zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie przedstawionego

zagadnienia prawnego ma istotne znaczenie dla oceny zasadności zażalenia

rozpoznawanego przez Sąd Apelacyjny. Wprawdzie art. 1302

§ 3 k.p.c., który

stanowił podstawę częściowego odrzucenia apelacji strony pozwanej, został

uchylony z dniem 1 lipca 2009 r. przez art. 1 pkt 3 i art. 9 ustawy z dnia 5 grudnia

2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 234, poz. 1571), jednak – zgodnie z treścią art. 8 wymienionej

ustawy – ma on zastosowanie do postępowań wszczętych przed wejściem w życie

tej regulacji.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podejmującym próbę wykładni art. 26 ust.

1 pkt 3 u.k.s.c. trafnie zwrócono uwagę, że odpowiedź na pytanie, czy zakres

zastosowania tego przepisu uwarunkowany został niemajątkowym lub majątkowym

charakterem roszczeń zgłoszonych w pozwie, wymaga uwzględnienia jego

kontekstu językowego. Z przepisów zawartych w art. 26 ust. 1 pkt 4 i 5 u.k.s.c.

wynika, że opłacie stałej podlegają jedynie roszczenia niemajątkowe służące

ochronie wymienionych w nich praw niemajątkowych, z treści tych unormowań nie

można jednak zasadnie wyprowadzić wniosku, że – wobec innej redakcji art. 26 ust.

1 pkt 3 u.k.s.c. – od pozwu o ochronę dóbr osobistych opłatę stałą pobiera się

niezależnie od charakteru zgłoszonych roszczeń. W judykaturze zwraca się uwagę

na zawodność wnioskowania a contrario przy dokonywaniu wykładni przepisów

prawa cywilnego i dopuszcza się je jedynie wtedy, gdy racje leżące u podłoża

rozwiązania przyjętego w określonym przepisie są doniosłe wyłącznie w odniesieniu

do sytuacji objętych tym przepisem (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 26 września 1969 r., III CZP 8/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 97). Trudno zaś –

na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 3

września 2009 r., I CZ 44/09 – doszukać się argumentów wskazujących na

niemożność pogodzenia racji przemawiających za związaniem w przepisach art. 26

ust. 1 pkt 4 i 5 u.k.s.c. opłaty stałej jedynie z roszczeniami niemajątkowymi

służącymi ochronie praw niemajątkowych z podobnym powiązaniem tej opłaty tylko

z roszczeniami niemajątkowymi o ochronę dóbr osobistych. Przy wykładni art. 26

ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. nie można pominąć treści ust. 1 pkt 6 tego artykułu,

nakazującego – jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej – pobranie opłaty

stałej od pozwu o ochronę innych praw niemajątkowych.

Z przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wynika, że

ustawodawca w różny sposób wskazuje kryteria wyznaczające rodzaj należnej

opłaty. Do charakteru dochodzonego roszczenia nawiązują wprost np. art. 68 i 69,

określające opłatę stałą w postępowaniu zabezpieczającym. Najczęściej przepisy

przewidujące pobranie opłaty stałej w oznaczonej wysokości odwołują się do

kryterium przedmiotu postępowania przez wskazanie, czego dotyczy konkretna

sprawa, zasadnicze jednak kryterium wyznaczające rodzaj pobieranej opłaty

stanowi – według przepisów ogólnych zawartych w dziale 1 tytułu II ustawy o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych – majątkowy lub niemajątkowy charakter

sprawy (art. 12-14 u.k.s.c.). Opłatę stałą pobiera się w sprawach o prawa

niemajątkowe oraz we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa

majątkowe (art. 12 in principio).

Pojęcia „sprawa o prawa majątkowe” oraz „sprawa o prawa niemajątkowe” nie

zostały zdefiniowane ani w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,

ani w kodeksie postępowania cywilnego. W judykaturze zgodnie przyjmuje się, że o

majątkowym lub niemajątkowym charakterze sprawy decyduje – najogólniej rzecz

ujmując – ocena, czy dochodzone w sprawie prawa są bezpośrednio

uwarunkowane interesami ekonomicznymi podmiotu uprawnionego. W nawiązaniu

do tego stanowiska wyrażono również pogląd, podzielany przez skład orzekający,

że przez sprawę o prawa majątkowe w rozumieniu art. 13 u.k.s.c. należy rozumieć

sprawę, której przedmiotem jest żądanie (roszczenie) majątkowe, a więc której

pozytywne rozstrzygnięcie przedstawia dla powoda wartość majątkową (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2007 r., II CZ 35/07, nie publ.).

Uwzględnienie tego zapatrywania przy odczytywaniu treści normatywnej art. 26 ust.

1 pkt 3 u.k.s.c. nie pozwala zasadnie twierdzić, że przepis ten oparty został na

konstrukcji jednej stałej opłaty od pozwu o ochronę dóbr osobistych bez względu na

charakter zgłoszonych roszczeń. Odmienna wykładnia tego przepisu pociągałaby

za sobą niespójność kontekstu językowego wyrażonej w nim normy, wynikającego

zarówno z treści przepisów sąsiednich – poza szczególną, wyraźnie wyodrębnioną

regulacją odnoszącą się do pozwów o rozwód, separację oraz unieważnienie

małżeństwa – jak i przepisów statuujących ogólne zasady określania rodzaju

pobieranych opłat sądowych. W konsekwencji należałoby uznać, że opłacie stałej

podlegają roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne za uszkodzenie ciała lub

wywołanie rozstroju zdrowia (art. 445 i 448 k.c.), dochodzone łącznie z

roszczeniami z tytułu szkód majątkowych. Tymczasem w praktyce sprawy, w

których zgłoszono takie roszczenia, traktowane są jako sprawy o odszkodowanie,

gdyż pojęcie szkody w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego obejmuje również

uszczerbek w dobrach osobistych.

Trzeba zauważyć, że zasada pobierania odrębnych opłat (wpisów) od pozwu o

ochronę dóbr osobistych w zakresie roszczeń niemajątkowych oraz roszczeń

majątkowych obowiązywała także pod rządem ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88

ze zm.), z tą różnicą, że pierwsze z wymienionych roszczeń podlegały wpisowi

tymczasowemu (art. 31 ust. 1). Z treści przepisów obecnie obowiązującej ustawy

nie wynika, aby wolą ustawodawcy było odstąpienie od tej reguły oraz aby jej

utrzymanie nie dało się pogodzić z podstawowymi założeniami tej regulacji. Przyjęta

w nowej ustawie metoda kazuistycznego wyliczenia spraw, w których powstaje

obowiązek uiszczenia opłaty stałej oraz brzmienie nadane art. 26 ust. 1 pkt 3

u.k.s.c. nie przemawiają na rzecz stanowiska odmiennego. Przeciwnie, wskazują,

że zamiarem ustawodawcy było ograniczenie zastosowania wyrażonej w tym

przepisie normy do roszczeń niemajątkowych zgłoszonych w poszukiwaniu ochrony

dóbr osobistych.

Wskazany przez skład przekazujący zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia

składowi powiększonemu wzgląd na potrzebę zachowania stabilności i pewności

przepisów regulujących pobieranie opłat sądowych przemawia więc przeciwko

kierunkowi wykładni art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. zaproponowanej w postanowieniu z

dnia 19 marca 2009 r. Zarówno wyniki wykładni językowej, jak i systemowej oraz

funkcjonalnej tego przepisu prowadzą do wniosku, że jego redakcja, odmienna od

przyjętej w art. 26 ust. 1 pkt 4 i 5 u.k.s.c., nie uzasadnia twierdzenia o

wprowadzeniu przez ustawodawcę zasady pobierania jednej opłaty stałej od pozwu

o ochronę dóbr osobistych bez względu na charakter zgłoszonych w nim roszczeń.

Tylko na marginesie należy zauważyć, że po wejściu w życie obecnie

obowiązującej ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych rozróżnienie

niemajątkowego oraz majątkowego charakteru roszczeń o ochronę dóbr osobistych

utrzymane zostało również w przepisach regulujących zasady określania kosztów

zastępstwa prawnego wykonywanego przez adwokata oraz radcę prawnego (§ 11

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat

za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.;

analogicznie w § 10 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z

urzędu, Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.