III CZP 70/09

Uchwała z dnia 22 października 2009 r., III CZP 70/09

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "E." S.A. w P. przy uczestnictwie

Andrzeja T. o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 22 października 2009 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z

dnia 29 kwietnia 2009 r.:

"Na czyją rzecz należy stwierdzić zasiedzenie służebności gruntowej w

sytuacji, gdy termin zasiedzenia upłynął przed dniem 1 lutego 1989 r., a

dzierżycielem służebności w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa były

przedsiębiorstwa państwowe, jeżeli na rzecz Skarbu Państwa to, czy w

postanowieniu należy określić jego statio fisci oraz jaka jednostka organizacyjna

winna reprezentować Skarb Państwa w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia

służebności z wniosku »E.« S.A. w P.?"

podjął uchwałę:

Korzystanie przez przedsiębiorstwo państwowe z nieruchomości w

sposób odpowiadający treści służebności gruntowej, prowadzące do

zasiedzenia służebności gruntowej przed dniem 1 lutego 1989 r., stanowiło

podstawę do nabycia tej służebności przez Skarb Państwa;

odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Gryfinie postanowieniem z dnia 27 maja 2008 r. stwierdził,

że Zakłady Energetyczne Okręgu Zachodniego, Przedsiębiorstwo Państwowe w P.,

Zakład Energetyczny S. w S. nabyło z dniem 1 stycznia 1985 r. służebność

gruntową obciążającą nieruchomość położoną w B., stanowiącą własność

uczestnika Andrzeja T. Przy rozpoznaniu apelacji uczestnika od tego postanowienia

Sąd Okręgowy w Szczecinie powziął wątpliwości, które przedstawił do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Ocenę przedstawionego zagadnienia prawnego należy poprzedzić

zastrzeżeniami co do sposobu określenia początku biegu terminu zasiedzenia oraz

oceny charakteru władania wykonywanego przez przedsiębiorstwa państwowe. Sąd

Rejonowy stwierdził, że bieg terminu zasiedzenia rozpoczął się w 1956 r., jednakże

ze względu na wskazanie przez wnioskodawcę daty początkowej tego terminu na

dzień 1 stycznia 1960 r. należało przyjąć ją jako początek terminu prowadzącego do

zasiedzenia. Sąd Okręgowy podzielił to stanowisko, przyjmując, że zasiedzenie

nastąpiło w 1985 r., co nie znajduje uzasadnienia, upływ bowiem terminu

zasiedzenia powinien być ustalony na podstawie stanu rzeczywistego, a sąd nie

jest związany w tym zakresie stanowiskiem wnioskodawcy.

Kategoryczne stwierdzenie przez Sąd Okręgowy, że w świetle regulacji art.

128 k.c. i zasady jednolitej własności państwowej przedsiębiorstwa państwowe były

jedynie dzierżycielami nieruchomości lub ograniczonych praw rzeczowych i z tego

względu wykonywały wypływające stąd uprawnienia w imieniu i na rzecz Skarbu

Państwa, budzi zastrzeżenia wobec występujących w tym zakresie w orzecznictwie

i w doktrynie rozbieżności stanowisk. Za dominujące można uznać stanowisko

uznające przedsiębiorstwa państwowe za podmioty posiadające składniki mienia

państwowego lub władające nimi w wyniku wykonywania zarządu nad majątkiem

państwowym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2006 r., I CSK

185/05, nie publ. i z dnia 15 stycznia 2009 r., I CSK 333/07, nie publ.),

rozstrzygnięcie tej kwestii nie miało jednak decydującego znaczenia dla

rozpoznania zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu. W

sprawie rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy istotne było wyjaśnienie, czy

przedsiębiorstwo państwowe mogło nabyć służebność gruntową przez zasiedzenie

we własnym imieniu.

Taką koncepcję należy odrzucić wobec konsekwencji wynikających z zasady

jedności własności państwowej; jej stosowanie oznaczało, że podmiotem praw był

Skarb Państwa. Za taką oceną przemawia treść art. 128 k.c. oraz ukształtowane na

jego gruncie stanowisko judykatury. W kilku orzeczeniach Sąd Najwyższy wyraził

pogląd, że jeżeli pod rządem art. 128 k.c. przedsiębiorstwo państwowe spełniło

przesłanki wymagane do nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, to

własność nieruchomości nabywał Skarb Państwa, a nie przedsiębiorstwo

państwowe wyposażone w osobowość prawną; nie mogło ono praw do

zarządzanego mienia państwowego przeciwstawić Skarbowi Państwa (por.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II CRN 76/93, nie

publ. i z dnia 12 grudnia 1996 r., I CKU 38/96, nie publ.). Podobnie oceniano

przypadek roszczenia opartego na art. 231 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 15 stycznia 2009 r., I CSK 333/07, OSNC-ZD 2009, nr D, poz. 97), a w

postanowieniu z dnia 11 grudnia 2008 r., II CSK 314/08 (nie publ.) Sąd Najwyższy

stwierdził, że Skarb Państwa nabywał służebność gruntową, gdy posiadaczem

takiej służebności, obciążającej nieruchomość niepaństwową, była państwowa

osoba prawna.

Poglądy prezentowane w orzecznictwie wskazują wyraźnie, że własność

państwowa mogła przysługiwać wyłącznie Skarbowi Państwa, więc należy przyjąć,

że beneficjentem działań podejmowanych przez przedsiębiorstwa państwowe, które

prowadziły do nabycia praw w wyniku zasiedzenia, w tym także zasiedzenia

służebności gruntowej, był także Skarb Państwa.

W razie nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej, dodatkowego

argumentu na rzecz jej nabycia przez Skarb Państwa dostarcza relacja istniejąca

pomiędzy nieruchomością władnącą a nieruchomością, na której miałaby powstać

służebność gruntowa; jeżeli właścicielem nieruchomości władnącej był Skarb

Państwa, to podmiotem, któremu przysługuje służebność gruntowa powinna być ta

sama osoba.

Z tych względów orzeczono, jak w uchwale.

Na podstawie Sąd Najwyższy art. 390 § 1 k.p.c. rozstrzyga tylko takie

zagadnienia prawne, które wystąpiły w rozpoznawanej sprawie. Skarb Państwa nie

jest uczestnikiem w sprawie, w której Sąd Okręgowy przedstawił zagadnienia

prawne, a w postępowaniu apelacyjnym nie mają zastosowania art. 194-196 i 198

k.p.c. Z tego względu bezprzedmiotowe było rozstrzyganie o kwestiach związanych

z właściwą reprezentacją Skarbu Państwa i sposobem oznaczenia go jako strony w

orzeczeniu sądowym. Ponadto stwierdzenie, że występuje zagadnienie prawne

budzące poważne wątpliwości wymaga sporządzenia przez sąd przedstawiający

zagadnienie prawne odpowiedniego uzasadnienia, wskazującego na istnienie tego

rodzaju wątpliwości. Uzasadnienie postanowienia Sądu Okręgowego w Szczecinie

nie spełnia tego wymagania w części dotyczącej drugiego z przedstawionych

zagadnień. Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały w

pozostałym zakresie.