III CZP 73/09

Uchwała z dnia 22 października 2009 r., III CZP 73/09

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja T. przy uczestnictwie wierzyciela Skarbu

Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego w D.P. o ogłoszenie upadłości po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 22 października

2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Rejonowy w Koszalinie

postanowieniem z dnia 23 czerwca 2009 r.:

"1. Czy w wypadku zmiany sposobu prowadzenia postępowania

upadłościowego z upadłości z możliwością zawarcia układu na upadłość

obejmującą likwidację majątku – należności sprzed tej zmiany powstałe z czynności

lub zaniechań upadłego dokonanych bez zgody nadzorcy sądowego, w tym

należności podatkowe wynikające z działalności gospodarczej prowadzonej przez

upadłego, są traktowane jako koszty postępowania obejmującego likwidację

majątku, pokrywane przez syndyka w miarę posiadanych funduszów – wedle art.

343 ust. 2 Prawa upadłościowego i naprawczego w związku z art. 5 ustawy z dnia 6

marca 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o

Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym

(Dz.U. Nr 53, poz. 434)?;

2. Czy ostateczne wynagrodzenie syndyka ustalone przez sąd przed

zatwierdzeniem ostatecznego planu podziału funduszów masy podlega

stosunkowemu zaspokojeniu (redukcji) na warunkach określonych w planie

podziału stosownie do art. 344 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) przewidzianych dla

wierzytelności kategorii pierwszej?"

podjął uchwałę:

1. Należności podatkowe wynikające z działalności gospodarczej

prowadzonej przez upadłego po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia

układu, po zmianie sposobu prowadzenia postępowania na upadłość

obejmującą likwidację majątku, stanowią koszty postępowania

upadłościowego.

2. Ostateczne wynagrodzenie syndyka ustalone przed zatwierdzeniem

ostatecznego planu podziału funduszów masy może podlegać stosunkowemu

zaspokojeniu, jeżeli nie zostało zaspokojone w sposób określony w art. 343

ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze

(Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.).

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 20 września 2007 r. Sąd Rejonowy w Koszalinie

ogłosił upadłość z możliwością zawarcia układu, a wskutek niezawarcia układu,

postanowieniem z dnia 29 maja 2008 r. zmienił sposób prowadzenia postępowania

upadłościowego na upadłość obejmującą likwidację majątku Andrzeja T. Po

sporządzeniu przez syndyka ostatecznego planu podziału wierzyciel Skarb Państwa

– Naczelnik Urzędu Skarbowego w D.P. wniósł przeciwko niemu zarzuty, które

sędzia komisarz oddalił postanowieniem z dnia 28 maja 2009 r.

Sąd Rejonowy w Koszalinie przy rozpoznaniu zażalenia na to postanowienie

powziął wątpliwość, czy po zmianie sposobu prowadzenia postępowania

upadłościowego z możliwością zawarcia układu, w którym powstały należności

związane z czynnościami upadłego (w tym należności podatkowe), na upadłość

obejmującą likwidację majątku, należności te są pokrywane przez syndyka w miarę

posiadanych funduszów i czy ostateczne wynagrodzenie syndyka ustalone przez

sąd przed zatwierdzeniem ostatecznego planu podziału funduszów masy upadłości

podlega stosunkowemu zaspokojeniu (redukcji) na warunkach określonych w planie

podziału dla wierzytelności pierwszej kategorii, stosownie do art. 344 ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535, ze zm.

– dalej: "Pr.u.n."). Zagadnienia te przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. rozstrzyga zagadnienia

prawne, które powstały przy rozpoznawaniu przez sąd drugiej instancji środka

odwoławczego, a zatem zagadnienia tego rodzaju, które mają znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy. Z uzasadnienia postanowienia sędziego komisarza z dnia

28 maja 2009 r., które jest przedmiotem zażalenia rozpoznawanego przez Sąd

Rejonowy w Koszalinie oraz zarzutów wierzyciela na to postanowienie i ich

uzasadnienia, wynika, że przedmiotem sporu jest jedynie możliwość uznania za

koszty postępowania upadłościowego (w rozumieniu art. 230 ust. 3 pkt 4 Pr.u.n., w

brzmieniu obowiązującym do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 6 marca 2009 r. o

zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 53, poz. 434)

należności podatkowych powstałych w postępowaniu upadłościowym z możliwością

zawarcia układu. Pierwsze zagadnienie zostało zatem sformułowane zbyt szeroko,

a udzielenia odpowiedzi wymagała jedynie kwestia związana z występowaniem

należności podatkowych.

Artykuł 230 ust. 1 Pr.u.n. zalicza do kosztów postępowania upadłościowego

opłaty sądowe i wydatki niezbędne dla osiągnięcia celu tego postępowania. Nie

powinno budzić wątpliwości, że należności podatkowe powstałe w czasie

prowadzenia działalności przez upadłego mieszczą się w kategorii wydatków

niezbędnych do osiągnięcia celu postępowania upadłościowego. Wątpliwość

dotycząca możliwości zaliczenia należności podatkowych powstałych w trakcie

prowadzenia postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu do

kosztów postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku upadłego,

po zmianie sposobu prowadzenia upadłości, wynika z art. 230 ust. 3. Przepis ten

stanowi, że do wydatków postępowania upadłościowego obejmującego likwidację

majątku upadłego należą podatki i inne daniny publiczne należne po ogłoszeniu

upadłości. Wykładnia językowa może zatem wskazywać, że należności podatkowe

powstałe w toku postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu nie

stanowią kosztów prowadzonego później postępowania upadłościowego

obejmującego likwidację majątku upadłego, przeciwko takiemu rozumieniu

przemawia jednak wzgląd na cel i funkcję wymienionego przepisu.

Zgodnie z kolejnością zaspokajania wierzycieli określoną w art. 342 Pr.u.n.,

koszty postępowania upadłościowego należą do kategorii pierwszej i syndyk może

je zaspokajać w miarę wpływania do masy upadłości stosownych sum (art. 343 ust.

1 Pr.u.n.). Podatki i daniny publiczne, które nie są zaliczone do kosztów

postępowania upadłościowego na podstawie art. 230 ust. 3 pkt 4 Pr.u.n. i nie należą

do drugiej kategorii w kolejności zaspokajania wierzycieli (art. 342 ust. 1 pkt Pr.u.n.)

należałoby zaliczyć do kategorii trzeciej. Gdyby zatem należności podatkowe

powstałe w toku prowadzenia postępowania upadłościowego z możliwością

zawarcia układu nie stanowiły kosztów prowadzonego później postępowania

likwidacyjnego, podlegałyby zaspokojeniu w kategorii trzeciej. Tymczasem

należności podatkowe należne za okres poprzedzający ogłoszenie upadłości, z

ograniczeniem do jednego roku, zostały zaliczone do kategorii drugiej. W

konsekwencji należności podatkowe powstałe już po ogłoszeniu upadłości, ale w

postępowaniu z możliwością zawarcia układu byłyby traktowane gorzej niż

należności podatkowe powstałe w ciągu roku przed ogłoszeniem upadłości, co jest

trudne do zaakceptowania.

Z kolei w art. 230 ust. 3 pkt 4 jest mowa o podatkach należnych za okres po

ogłoszeniu upadłości, a zatem przepis ten nie ogranicza ich do należności

podatkowych powstałych po ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku

upadłego. W tym kontekście może budzić jednak wątpliwość dlaczego w art. 230

ust. 2, który określa generalnie wydatki postępowania upadłościowego, nie

zamieszczono podatków i danin publicznych należnych za okres po ogłoszeniu

upadłości, skoro do wydatków postępowania upadłościowego obejmującego

likwidację majątku upadłego mają być zaliczane także należności podatkowe

powstałe w czasie prowadzenia postępowania upadłościowego z możliwością

zawarcia układu.

Sposób redakcji art. 230 ust. 2 i 3 Pr.u.n. wynika z brzmienia art. 88 i 272

Pr.u.n., które stanowią, że w postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia

układu należności podatkowe powstałe w jego toku nie są objęte układem i są

zaspakajane na bieżąco za zgodą sędziego komisarza. Są one zatem traktowane

podobnie jak podatki powstałe po ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację

majątku upadłego, należące niewątpliwie do kosztów tego postępowania i zaliczane

do kategorii pierwszej. Trudno też zakładać, że należności podatkowe powstałe po

ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu, zaspokajane w tym

postępowaniu na bieżąco, po zmianie sposobu prowadzenia upadłości na

likwidacyjną tracą swój uprzywilejowany charakter i stają się należnościami

zaliczanymi do kategorii trzeciej. Oznaczałoby to, że wspomniane należności

podatkowe są traktowane gorzej niż inne należności powstałe z czynności upadłego

dokonanych po ogłoszeniu upadłości, niewymagających zgody nadzorcy sądowego

lub dokonanych za jego zgodą, które są zaliczane do kategorii pierwszej. Taki

rezultat wykładni art. 230 ust. 3 pkt 4 Pr.u.n., ze względu na zasadę ochrony

należności podatkowych przy określaniu kolejności zaspokojenia wierzycieli,

również budzi zastrzeżenia.

Z przytoczonych powodów należy przyjąć, że art. 230 ust. 3 pkt 4 Pr.u.n. ma

zastosowanie także do należności podatkowych powstałych w okresie po

ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu, a tym samym powstałych w

ramach ogólnie rozumianego postępowania upadłościowego.

Drugie zagadnienie prawne dotyczy możliwości redukcji wysokości

wynagrodzenia syndyka, ustalonego wcześniej przez sąd, na etapie sporządzania

ostatecznego planu podziału funduszów masy upadłości, przy zastosowaniu art.

344. Jego ocena musi uwzględniać, że wynagrodzenie syndyka należy niewątpliwie

do kosztów postępowania upadłościowego, a tym samym do należności

podlegających zaspokojeniu w kategorii pierwszej. Wynagrodzenie syndyka może

być zatem zaspokajane w miarę wpływu do masy upadłości stosownych sum (art.

343 ust. 1 Pr.u.n.). Jeżeli przesłanki ku temu zostały spełnione i syndyk otrzymał w

ten sposób swoje wynagrodzenie lub jego część, to sumy wypłacone syndykowi nie

są uwzględniane w planie podziału funduszów masy, które tych kwot nie obejmują.

Nie ma podstaw, aby przy sporządzaniu planu podziału funduszów masy

niezaspokojone na podstawie art. 343 ust. 1 Pr.u.n. wynagrodzenie syndyka było

traktowane inaczej niż pozostałe należności zaliczone do kategorii pierwszej. Z art.

342 i 344 Pr.u.n. wynika, że wszystkie należności zaliczone do tej samej kategorii

zaspokajane są w sposób równomierny, a jeżeli suma przeznaczona na ten cel nie

wystarcza na zaspokojenie w całości wszystkich tych należności, zaspokaja się je

stosunkowo do wysokości każdej z nich. W tym wypadku postanowienie sądu

dotyczące wynagrodzenia syndyka ma znaczenie dla określenia wysokości

należności syndyka podlegającej uwzględnieniu przy sporządzaniu planu podziału.

Istnienie tego postanowienia nie uzasadnia natomiast specjalnego traktowania tego

elementu kosztów postępowania upadłościowego i zaspokajania go na odrębnych

zasadach niż pozostałych należności zaliczonych do kategorii pierwszej.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1

k.p.c.).