I CSK 125/09

Sygn. akt I CSK 125/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Miasta W.

przeciwko "K." Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku

Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 maja 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo

oraz orzekającej o kosztach procesu i przekazuje w tym zakresie

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Strona powodowa wnosiła o zasądzenie od strony pozwanej kwoty

1 973 256,97 zł. z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu, w tym 1 640 000 zł.

tytułem nienależnego świadczenia oraz 333 256,97zł skapitalizowanych

ustawowych odsetek od tej kwoty za okres od dnia 27 grudnia 2002 r. do dnia

wniesienia pozwu, t.j: 28 lipca 2004 r.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa zarzucając, że nie ma

podstaw do zwrotu nienależnego świadczenia, bowiem strona powodowa

spełniając je wiedziała, że jest nienależne. Stwierdziła, że nigdy nie przyznała

istnienia dochodzonej pozwem wierzytelności, powoływane w tym przedmiocie

przez stronę powodową pismo z dnia 5 marca 2004 r. stanowiło jedynie

oświadczenie strony pozwanej złożone w trybie art. 499 k.c. o dokonaniu

potrącenia z należnością strony powodowej w kwocie 1 532 710,28 zł.,

wierzytelności strony pozwanej z tytułu kar umownych w wysokości 3 136 208 zł.

W odpowiedzi na pozew strona pozwana wniosła powództwo wzajemne

o zasądzenie na jej rzecz od strony powodowej kwoty 3 798 229,47 zł.

z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu, w tym kwoty 3 136 208 zł. z tytułu kar

umownych, kwoty 37 446,30 zł. z tytułu zwrotu poniesionych wydatków na budowę

oraz kwoty 624 575,17 zł. skapitalizowanych ustawowych odsetek.

Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 6 grudnia 2006 r. wyłączył do

odrębnego rozpoznania powództwo wzajemne, a wyrokiem z tej samej daty

rozstrzygając powództwo główne zasądził od strony pozwanej na rzecz strony

powodowej kwotę 1 973 256,97 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 29 lipca

2004 r. oraz kwotę 172 000 zł. tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd Okręgowy ustalił między innymi, że strony w dniu 15 listopada 2002 r.

zawarły umowę o wykonanie zadania inwestycyjnego budowy basenu i sali

sportowej, w której jako wykonawcy występowały również H. spółka z o.o. i B. S.A.,

tworzące ze stroną pozwaną konsorcjum, w którym pozwana była liderem, a

podział zakresu realizacji inwestycji przewidywał jej udział w wysokości 17%.

W dniu 9 grudnia 2002 r. strona pozwana przedstawiła stronie powodowej

pisemną ofertę sprzedaży materiałów oraz konstrukcji przeznaczonych do realizacji

3

zadania inwestycyjnego za kwotę 1 640 000 zł., na co strona powodowa wyraziła

zgodę w dniu 17 grudnia 2002 r. W tym samym dniu strona pozwana wystawiła

fakturę na tę kwotę, powołując się na umowę inwestycyjną z dnia 15 listopada

2002r., strona powodowa zatwierdziła fakturę i przelała kwotę 1 640 000 zł. na

rachunek strony pozwanej. Do wykonania umowy sprzedaży nie doszło, jak również

nie doszło do rozpoczęcia robót budowlanych.

W dniu 30 czerwca 2003 r. strona powodowa wezwała stronę pozwaną do

zwrotu niesłusznie pobranej kwoty 1 640 000 zł. W dniu 14 października 2003 r.

strona pozwana i pozostali uczestnicy konsorcjum wypowiedzieli umowę z dnia

15 listopada 2003 r. z przyczyn leżących po stronie powodowej i zażądali zwrotu

poniesionych kosztów, a w dniu 9 grudnia 2003 r. wezwali stronę powodową do

zapłaty kwoty 3 173 654,30 zł. z tytułu kar umownych. W piśmie z dnia 5 marca

2004 r. skierowanym do strony powodowej strona pozwana dokonała potrącenia

kwoty otrzymanej na zakup materiałów ze swoją należnością z tytułu kar

umownych.

Sąd Okręgowy stwierdził, że przedmiotem jego rozstrzygnięcia jest tylko

powództwo główne, bowiem zgłoszone powództwo wzajemne zostało wyłączone do

odrębnego postępowania, z uwagi na brak przesłanek z art. 204 § 1 k.p.c.

Stwierdził bowiem, że należność dochodzona powództwem głównym nie wynika

z umowy z dnia 15 listopada 2002 r., a z odrębnej umowy sprzedaży materiałów

budowlanych, nie objętej umową inwestycyjną. Należność dochodzona

powództwem wzajemnym nie nadaje się też do potrącenia, bowiem nie jest znana

wysokość roszczeń z tytułu kar umownych przysługujących każdemu z uczestników

konsorcjum. Uznał natomiast za uzasadnione powództwo główne wskazując, że

odrębna od umowy inwestycyjnej umowa sprzedaży materiałów budowlanych

wymagała zastosowania trybu określonego w ustawie z dnia 10 czerwca 1994 r.

o zamówieniach publicznych (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 664, poz. 72 ze zm.),

którego nie zachowano, co prowadzi do nieważności tej umowy na podstawie art.

72 ust. 2 ustawy i obowiązku zwrotu przez stronę pozwaną świadczenia, które

zgodnie z art. 410 § 2 k.c. jest nienależne, a jako spełnione w wykonaniu nieważnej

czynności prawnej nie jest objęte wyłączeniem z art. 411 pkt.1 k.c.

4

W wyniku apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem z

dnia 8 maja 2008 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że

zamiast kwoty 1 973 256,97 zł. zasądził kwotę 1 272 132.01 zł. oraz z tytułu

kosztów procesu zamiast kwoty 90 800 zł. kwotę 76 312 zł., a w pozostałej części

oddalił powództwo i apelację oraz orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd drugiej instancji uznał, że sprzedaż materiałów budowlanych była

dokonana w ramach łączącej strony umowy inwestycyjnej, a nie niezależnie od tej

umowy, jak przyjął Sąd Okręgowy. Ponieważ umowa inwestycyjna z dnia

15 listopada 2002 r. nie przewidywała finansowania przez zamawiającego, w toku

wykonywania umowy, kupna materiałów budowlanych, zmiana umowy w tym

przedmiocie wymagała także zachowania przepisów ustawy o zamówieniach

publicznych, zgodnie z art. 76 tej ustawy. Nie zachowanie tych wymagań

doprowadziło do nieważności zmiany umowy w tym zakresie i w konsekwencji

obowiązku zwrotu przez stronę pozwaną nienależnego świadczenia wynikającego

z nieważnej umowy, jak słusznie przyjął Sąd Okręgowy.

Sąd Apelacyjny stwierdził jednak, że pozwany zgłosił zarzut potrącenia

swojej wierzytelności z tytułu kary umownej należnej mu na podstawie § 13 pkt 2

umowy z dnia 15 listopada 2002 r. i podniósł, że odstąpił od umowy z przyczyn

leżących po stronie powodowej, która nie przekazała terenu budowy. Strona

powodowa nie kwestionowała w toku procesu ani faktu złożenia oświadczenia

o potrąceniu ani wysokości kwoty z tytułu kar umownych t.j: kwoty 3 798 229,47 zł.

Skora kara umowna przysługiwała wykonawcy, a więc wszystkim trzem

uczestnikom konsorcjum, należność z tego tytułu powinna być, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, podzielona stosowanie do ustalonego w umowie konsorcjum

procentowego udziału jego uczestników w zakresie rzeczowym inwestycji, co

oznacza, że pozwany może dokonać potrącenia tylko w takiej części, w jakiej

przysługuje mu wierzytelność z tego tytułu, a więc 17% kary umownej, to jest kwotę

533 155,36 zł., którą Sąd potrącił odejmując od kwoty 1 640 000 zł. Do należnej

stronie powodowej po potrąceniu kwoty 1 106 844,70 zł. Sąd Apelacyjny doliczył

kwotę 58 905,21 zł. skapitalizowanych odsetek od kwoty 1 640 000 zł. za okres od

dnia 4 lipca 2003 r., gdy strona powodowa wezwała stronę pozwaną do zapłaty tej

kwoty, do dnia 14 października 2003 r., gdy strona pozwana złożyła oświadczenie

5

o odstąpieniu od umowy oraz kwotę 106 613,40 zł. skapitalizowanych odsetek od

kwoty 1 106 844,70 zł. za okres od dnia 15 października 2003 r., gdy potrącenie

stało się możliwe w wyniku odstąpienia od umowy, do dnia 28 lipca 2004 r.,

w którym wniesiono pozew.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosła strona powodowa,

zaskarżając go w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania: art. 386 § 1 k.p.c. przez

częściowe uwzględnienie apelacji strony pozwanej, mimo że była ona

nieuzasadniona oraz dokonanie potrącenia mimo nie podniesienia przez stronę

pozwaną procesowego zarzutu potrącenia, naruszenie art. 386 § 1 w zw. z art. 367

§ 1 k.p.c. art. 78 i art. 176 ust.1 Konstytucji przez częściowe uwzględnienie

bezzasadnej apelacji strony pozwanej i orzeczenie w przedmiocie objętym

powództwem wzajemnym, które zostało wyłączone do odrębnego rozpoznania,

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez nie wskazanie

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podstawy faktycznej i prawnej

rozstrzygnięcia o oddaleniu powództwa w zakresie ustawowych odsetek od kwoty

1 272 132,01 zł. od dnia 29 lipca 2004 r. do dnia zapłaty oraz w zakresie

rozstrzygnięcia o karze umownej przez potrącenie tej należności, mimo nie

rozstrzygania o tej należności przez Sąd pierwszej instancji, który wyłączył do

odrębnego rozpoznania powództwo wzajemne dotyczące kary umownej.

W ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego strona powodowa

wskazała na naruszenie art. 498 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 499 k.c. przez dokonanie

potrącenia, mimo braku przesłanek przewidzianych w tych przepisach oraz przez

przyjęcie nieprawidłowego zakresu wzajemnego potrącenia w wyniku błędu

rachunkowego przy obliczaniu odsetek a także naruszenie art. 481 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 482 § 1 k.c. przez nie zasądzenie ustawowych odsetek od kwoty

1 272 132,01 zł. za okres od dnia 29 lipca 2004 r. do dnia zapłaty. Ten ostatni

zarzut strona powodowa cofnęła po dokonaniu przez Sąd Apelacyjny na jej wniosek

wykładni wyroku w zakresie należności z tytułu ustawowych odsetek za powyższy

okres.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Skarga kasacyjna jest skuteczna, bowiem słuszny jest zarzut dokonania

przez Sąd Apelacyjny potrącenia wierzytelności strony pozwanej z tytułu kar

umownych, mimo nie zgłoszenia przez pozwaną procesowego zarzutu potrącenia,

a objęcia tej należności powództwem wzajemnym, które - wyłączone do odrębnego

rozpoznania - nie zostało rozpoznane ani rozstrzygnięte przez Sąd pierwszej

instancji.

Treść odpowiedzi na pozew, powództwa wzajemnego oraz stanowiska

zajmowanego przez stronę pozwaną w toku całego procesu wskazują

jednoznacznie, że mimo złożenia przed procesem oświadczenia o potrąceniu

przysługującej jej należności z tytułu kary umownej z należnością strony

powodowej z tytułu bezpodstawnej zapłaty za materiały budowlane, strona

pozwana w toku procesu nie zgłosiła procesowego zarzutu potrącenia tych

należności, natomiast wniosła powództwo wzajemne o całą wierzytelność

przysługującą jej z tytułu kar umownych i wydatków poniesionych na realizację

inwestycji.

Zgodnie z art. 499 k.c., potrącenie jest dokonane przez złożenie drugiej

stronie oświadczenia woli o potrąceniu. Jednakże tę jednostronną czynność prawną

o skutkach materialnoprawnych należy odróżnić od procesowego zarzutu

potrącenia, który powinien w procesie przybrać postać stanowczego

i jednoznacznego oświadczenia procesowego, bowiem pozwanemu w takiej

sytuacji przysługuje wybór formy obrony: procesowy zarzut potrącenia lub

powództwo wzajemne (porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia

25 czerwca 1997 r. III CKN 116/97, OSNC 1997/11/185, z dnia 18 kwietnia 2000 r.

III CKN 720/98, nie publ., z dnia 2 maja 2004 r. I CK 666/03, OSNC 2005/5/86,

z dnia 28 kwietnia 2005 r. III CK 540/04, nie publ. i z dnia 3 października 2008 r.

II PK 30/08, nie publ.). Jeżeli, mimo dokonanego przez dłużnika potrącenia,

wierzyciel wytacza powództwo o swoją wierzytelność, jak miało to miejsce

w rozpoznawanej sprawie, to znaczy, że kwestionuje wierzytelność zgłoszoną do

potrącenia. Dłużnikowi przysługuje wówczas wybór sposobu obrony oraz sposobu

realizacji swojej wierzytelności: może bądź zgłosić procesowy zarzut potrącenia,

bądź wytoczyć powództwo wzajemne, a jeżeli jego wierzytelność jest wyższa, może

połączyć obie formy i żądać potrącenia do wysokości wierzytelności powoda,

7

a o resztę wytoczyć powództwo wzajemne. Obie te formy procesowej obrony

mogą być podjęte przez pozwanego jedynie w ściśle określonym czasie:

powództwo wzajemne może być wytoczone tylko w czasie wskazanym w art. 204

§ 1 k.p.c. i tylko jeżeli zachodzą warunki określone w tym przepisie, natomiast

zarzut potrącenia zasadniczo może być zgłoszony przez pozwanego jedynie do

chwili zamknięcia rozprawy przed sądem pierwszej instancji, a wyjątkowo, gdy

wykaże, że nie mógł tego uczynić w tym czasie - do chwili zamknięcia rozprawy

przed sądem drugiej instancji (art. 381 k.p.c.). Każda z tych form obrony ma inne

skutki: wyrok wydany w sprawie, w której sąd uwzględnił zarzut potrącenia nie jest

rozstrzygnięciem o wierzytelności zgłoszonej do potrącenia i nie korzysta w tym

zakresie z powagi rzeczy osądzonej, natomiast przy powództwie wzajemnym sąd

rozstrzyga osobno o powództwie głównym i osobno o powództwie wzajemnym

i oba te rozstrzygnięcia korzystają z powagi rzeczy osądzonej. Z uwagi na te

odrębności i prawo wyboru przysługujące pozwanemu, niedopuszczalne jest

dokonanie przez sąd potrącenia wierzytelności, jeżeli pozwany jednoznacznie nie

zgłosił procesowego zarzutu potrącenia lecz wytoczył powództwo wzajemne

o wierzytelność potrąconą przed procesem. Jest to tym bardziej niedopuszczalne

w wyroku sądu drugiej instancji w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji w ogóle nie

orzekał o powództwie wzajemnym, bowiem wyłączył je do odrębnego rozpoznania,

a pozwany ani w pierwszej ani w drugiej instancji nie zgłosił zarzutu potrącenia.

Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Nie ulega

wątpliwości, że strona pozwana dokonała wyboru formy obrony oraz dochodzenia

swojej wierzytelności nie zgłaszając procesowego zarzutu potrącenia lecz

wytaczając powództwo wzajemne o całą jej wierzytelność nie tylko z tytułu kar

umownych ale także z tytułu wydatków poniesionych na realizację inwestycji, co do

których nie wiadomo, czy były objęte przedprocesowym oświadczeniem pozwanej

o potrąceniu. Sąd pierwszej instancji nie poczynił żadnych ustaleń ani nie

rozstrzygał o tych wierzytelnościach w żadnej formie, przekazując powództwo

wzajemne do odrębnego rozpoznania. Apelacja strony pozwanej, z oczywistych

względów, nie obejmowała powództwa wzajemnego, nie zawierała też

oświadczenia o zgłoszeniu procesowego zarzutu potrącenia, którego pozwany nie

zgłosił też w późniejszym okresie postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny nie

8

miał zatem żadnych podstaw do uwzględnienia nieistniejącego procesowego

zarzutu potrącenia i dokonania potrącenia w zakresie części wierzytelności strony

pozwanej z tytułu kar umownych oraz wydatków na inwestycję. Uwzględnienie

apelacji strony pozwanej w tej części było zatem bezpodstawne, co trafnie zarzuca

skarżąca wskazując na naruszenie art. 386 § 1 k.p.c. Z tych względów uzasadniony

jest także kasacyjny zarzut naruszenia art. 498 w zw. z art. 499 k.c.

Nie można również odmówić słuszności zarzutowi naruszenia w tym

zakresie art. 328 § 2 k.p.c. przez nie wskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku ustaleń faktycznych leżących u podstaw potrącenia, a więc ustaleń

dotyczących istnienia i wysokości wierzytelności zgłoszonych do potrącenia oraz

tego, komu wierzytelności te przysługiwały i w jakim zakresie, zważywszy, że

strona pozwana wskazywała na wierzytelności zarówno z tytułu kar umownych jak

i wydatków na inwestycję, a Sąd Apelacyjny swoje rozważania ograniczył jedynie

do wierzytelności z tytułu kar umownych, nie dokonując żadnych ustaleń ani nie

rozważając komu i w jakim zakresie przysługiwała wierzytelność z tytułu wydatków

inwestycyjnych oraz czy była przedmiotem oświadczenia o potrąceniu złożonego

przed procesem. Nie przedstawił też precyzyjnego rozliczenia dochodzonych przez

obie strony skapitalizowanych odsetek. Uchybienia te, dotyczące merytorycznego

rozstrzygnięcia o wierzytelnościach stron, o tyle jednak nie mają decydującego

znaczenia, że, jak wskazano wyżej, niedopuszczalne było w ogóle rozstrzyganie

przez Sąd Apelacyjny o wierzytelności strony pozwanej z tytułu kar umownych

i wydatków na inwestycje przez dokonanie jej potrącenia przy braku procesowego

zarzutu w tym przedmiocie i wniesieniu powództwa wzajemnego o potrąconą

wierzytelność, które nie zostało jeszcze rozpoznane.

Biorąc to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c. uchylił

wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazał sprawę w tym zakresie

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.).