II CSK 207/09

Wyrok z dnia 3 listopada 2009 r., II CSK 207/09

Zarzut nieautentyczności oświadczenia dłużnika, o którym mowa w art.

97 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.), podlega badaniu w sprawie o

pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, a nie w postępowaniu o

nadanie bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności.

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ewy C. i Marka C. przeciwko Bankowi

Spółdzielczemu w O. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 listopada 2009 r. skargi

kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 26 listopada

2008 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 26 listopada 2008 r. oddalił apelację

powodów od wyroku oddalającego powództwo o pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego w postaci wystawionego przez pozwany Bank w dniu 7 września

1999 r. bankowego tytułu egzekucyjnego, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności

na podstawie postanowienia sądowego z dnia 29 stycznia 2001 r.

Według dokonanych ustaleń, powodowie w dniu 3 sierpnia 1998 r. podpisali

jako poręczyciele wekslowi deklarację wekslową weksla własnego in blanco,

zabezpieczającego spłatę kredytu udzielonego przez pozwany Bank Damianowi J. i

Jackowi J. W treści deklaracji nie została wskazana kwota, do wysokości której

weksel może zostać wypełniony. Powodowie złożyli także pisemne oświadczenie o

poddaniu się egzekucji, które nie zawierało kwoty, do której poddają się egzekucji,

ani terminu końcowego, do którego bankowy tytuł egzekucyjny może zostać

wystawiony.

Postanowieniem z dnia 23 września 1999 r. tytułowi egzekucyjnemu

wystawionemu przez pozwany Bank w dniu 7 września 1999 r. nadana została

klauzula wykonalności. Po tym dniu, a przed ponownym wnioskiem z dnia 18

grudnia 2000 r. o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu, który tym

razem wystawiony został w dniu 15 grudnia 2000 r., pracownica Banku wpisała do

oświadczenia powodów o poddaniu się egzekucji datę 30 czerwca 2006 r., do której

bankowy tytuł egzekucyjny mógł być wydany, oraz kwotę długu w wysokości

315 000 zł, podlegającego dobrowolnej egzekucji, a ponadto wpisała kwotę długu w

deklaracji wekslowej. Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 29 stycznia 2001 r.

nadana została temu tytułowi egzekucyjnemu klauzula wykonalności. W toku

egzekucji powodowie nie otrzymali tego postanowienia, ani nie zostali pouczeni o

możliwości jego zaskarżenia.

Sąd Apelacyjny – podobnie jak Sąd pierwszej instancji – uznał, że skoro

przedmiotem sporu było żądanie zgłoszone na podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. w

brzmieniu obowiązującym przed dniem 5 lutego 2005 r. (art. 7 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw, Dz.U. Nr 172, poz. 1804), a „podstawą wydania kwestionowanego tytułu

wykonawczego nie jest weksel, ale bankowy tytuł egzekucyjny”, to poza oceną

należało pozostawić zarzuty powodów dotyczące nieprawidłowości wypełnienia

weksla, jego indosowania itp. Odnosząc się do zarzutu nieistnienia zobowiązania

wekslowego Sąd Apelacyjny wskazał na szczególne cechy poręczenia wekslowego;

podkreślił, że poręczenie wekslowe jest zobowiązaniem abstrakcyjnym,

niezależnym od umowy łączącej poręczyciela z osobą, za którą poręcza oraz od

tego, czy umowa taka istnieje. Wadliwość stosunku podstawowego kauzalnego nie

ma wpływu na ważność zobowiązania poręczyciela, a zasady udzielania poręczenia

wekslowego na wekslu in blanco są takie same jak na wekslu zupełnym.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, okoliczność, że w postępowaniu klauzulowym

pozwany Bank złożył oświadczenie powodów o poddaniu się egzekucji z dopisaną

przez pracownika tego Banku kwotą zadłużenia oraz datą, do której bankowy tytuł

egzekucyjny mógł być wydany, mogła stanowić źródło zarzutów możliwych do

zbadania tylko w postępowaniu wywołanym zażaleniem na postanowienie o

nadaniu klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, nie zaś w

postępowaniu, którego przedmiotem jest powództwo przewidziane w art. 840 § 1

pkt 1 k.p.c.

Skarga kasacyjna powodów została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego – art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. przez wadliwą wykładnię polegającą na

uznaniu, że oświadczenie dłużników o poddaniu się egzekucji nie podlega badaniu

w sprawie o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, art. 10, 32, oraz 101-

103 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 –

dalej: "Pr.weksl.") przez ich zastosowanie, a także na podstawie naruszenia prawa

procesowego – art. 777 § 1 w związku z art. 795 § 1 k.p.c., art. 96 ust. 2 i art. 97

ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawa bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z

2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm. – dalej: "Pr.bank.") przez wadliwe uznanie, że w

okresie sprzed wejścia w życie art. 7862

k.p.c. przedmiotem badania w

postępowaniu klauzulowym był – mający charakter materialny – zarzut dotyczący

treści złożonego przez dłużnika oświadczenia woli o poddaniu się egzekucji na

podstawie bankowego tytułu. Skarżący wskazali, że ich powództwo oparte zostało

na twierdzeniu, iż wierzytelność objęta kwestionowanym tytułem wykonawczym nie

powstała i nie istniała w chwili nadania klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu, oraz na bezspornej okoliczności, że treść ich oświadczenia o

poddaniu się egzekucji była inna od tej, która jest zawarta w dokumencie złożonym

przez pozwany Bank w postępowaniu klauzulowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 7862

k.p.c., który wszedł w życie z dniem 5 lutego 2005 r. określa

w sposób wyraźny zakres kognicji sądu w postępowaniu o nadanie klauzuli

wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu. Przepis ten wprowadzony

został w celu wyeliminowania – obserwowanej wcześniej – bezzasadnej praktyki

wykorzystywania postępowania klauzulowego do badania zasadności obowiązku

świadczenia stwierdzonego w bankowym tytule egzekucyjnym. Oznacza to, że

również przed dniem 5 lutego 2005 r. w postępowaniu klauzulowym sąd nie był

uprawniony do badania, czy wierzytelność powstała ze zobowiązania wekslowego.

Kognicją tego sądu było i jest wyłącznie sprawdzenie, czy wystawienie bankowego

tytułu egzekucyjnego odbyło się zgodnie z art. 96-98 Pr.bank. Sąd powinien zatem

zbadać, czy dochodzona wierzytelność wynika bezpośrednio z czynności

bankowych określonych w art. 5 ust. 1 Pr.bank. lub z zabezpieczenia wierzytelności

banku wynikającej z tej czynności oraz czy dłużnik złożył oświadczenie w formie

pisemnej o poddaniu się egzekucji. Oświadczenie to powinno określać kwotę

zadłużenia, do której bank może wystawić bankowy tytuł egzekucyjny, oraz termin,

do którego bank może wystąpić o nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności.

Te wymagania – w przypadku tytułu egzekucyjnego wystawionego przez stronę

pozwaną – były spełnione, dlatego Sąd Rejonowy nadał temu tytułowi klauzulę

wykonalności.

Podstawę powództwa w sprawie zakończonej zaskarżonym wyrokiem stanowi

art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 5 lutego 2005 r.

Powództwo przewidziane w tym przepisie jest środkiem merytorycznej obrony przed

egzekucją, opartej na zaprzeczeniu zdarzeniom, stanowiącym podstawę nadania

klauzuli wykonalności. W powództwie takim dłużnik może podnieść wszelkie zarzuty

materialnoprawne dotyczące wierzytelności, wskazanej w bankowym tytule

egzekucyjnym. Ich źródłem mogą być zdarzenia powstałe nie tylko przed

wystawieniem bankowego tytułu egzekucyjnego, ale także zaistniałe przed i po

wydaniu klauzuli wykonalności. W grę wchodzą przykładowo zarzuty nieistnienia

roszczenia banku lub istnienia roszczenia w mniejszej wysokości niż to zostało

ujęte w tytule, braku wymagalności roszczenia, nieważność bezwzględna

oświadczenia woli o poddaniu się egzekucji (np. brak zdolności do czynności

prawnych) albo nieważność względna takiego oświadczenia (błąd, podstęp,

groźba).

Sąd Apelacyjny, nie badając zarzutów wadliwości zobowiązania poręczonego

przez powodów, podkreślił, że poręczenie wekslowe jest zobowiązaniem

abstrakcyjnym, niezależnym od umowy łączącej poręczyciela z osobą, za którą

poręcza oraz od tego, czy umowa taka istnieje. Przyjęte przez Sąd Apelacyjny

założenie znajduje tylko częściowe usprawiedliwienie w treści art. 32 zdanie drugie

Pr.weksl., który stanowi, że zobowiązanie poręczyciela jest ważne, chociażby nawet

zobowiązanie, za które poręcza było nieważne z jakichkolwiek przyczyn, z

wyjątkiem wady formalnej. Bez zdefiniowania pojęcia „wady formalnej” i

wyjaśnienia, czy nieuzupełnienie weksla in blanco najpóźniej w chwili dochodzenia

praw z weksla jest objęte wadą formalną powodującą nieważność poręczanego

zobowiązania, przywołana przez Sąd Apelacyjny zasada samodzielności

zobowiązań wekslowych nie może stanowić argumentu usprawiedliwiającego

odmowę zbadania wskazanej okoliczności, stanowiącej źródło zarzutów

zgłoszonych przez powodów.

W doktrynie podkreśla się, że pojęciem „wady formalnej” w rozumieniu art. 32

zdanie drugie Pr.weksl. objęte są wypadki wyjątkowe, np. zobowiązanie wystawcy

było nieważne, ponieważ podpisał się tylko imieniem lub jego podpis z innej

przyczyny był nieważny, nie została zachowana forma nieodzowna dla powstania

zobowiązania wekslowego, dokument nie ma cech weksla własnego (art. 101 w

związku z art. 102 Pr.weksl.) lub weksla trasowanego (art. 1 w związku z art. 2

Pr.weksl.), albo poręczono za trasata, ale na wekslu nie ma podpisu wskazującego

na przyjęcie przez niego weksla (art. 25 ust. 1 Pr.weksl.), poręczono za trasata,

który „podpisał” przyjęcie weksla jedynie inicjałami imienia i nazwiska. W

judykaturze wskazano natomiast, że wszystkie inne niż wada formalna wadliwości –

w szczególności brak zdolności prawnej lub zdolności do czynności prawnych –

powodujące, iż zobowiązanie, za które udzielono poręczenia, nie powstało, nie

pozbawiają, zgodnie z zasadą samodzielności zobowiązań wekslowych (art. 7

Pr.weksl.), ważności oświadczenia poręczyciela. Nie stanowi zatem wady formalnej

także sfałszowanie podpisu osoby, za którą udzielono poręczenia, forma bowiem

wymagana dla oświadczenia osoby objętej poręczeniem wekslowym jest

zachowana, a to, że własnoręcznego podpisu nie złożyła ta osoba, lecz kto inny

podpisał się jej nazwiskiem, jest wadliwością innego rodzaju (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 września 2006 r., I CSK 116/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 76

oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1994 r., III CZP 75/94, OSNC

1994, nr 12, poz. 238).

Z przedstawionego wywodu wynika, że dla oceny ważności zobowiązania

poręczyciela wekslowego nie wystarczy powołanie się – jak to uczynił Sąd

Apelacyjny – na zasadą samodzielności zobowiązań wekslowych, konieczna

bowiem jest ocena ważności poręczanego zobowiązania w płaszczyźnie przesłanki

wady formalnej tego zobowiązania. Innymi słowy, zarzut naruszenia art. 32

Pr.weksl. można uznać za bezzasadny tylko wtedy, gdyby powołane przez

skarżących wady weksla nie wchodziły w zakres „wady formalnej” w rozumieniu

tego przepisu. Oceną z tego punktu widzenia Sąd Apelacyjny w ogóle się nie zajął,

co usprawiedliwia zarzut naruszenia art. 32 Pr.weksl. przez jego zastosowanie.

Za uzasadniony należało uznać zarzut naruszenia art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.

przez jego niezastosowanie oraz art. 795 § 1 k.p.c. i art. 96 ust. 2 Pr.bank. przez

błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że autentyczność (prawdziwość)

dokumentów, stanowiących podstawę wystawienia bankowego tytułu

egzekucyjnego, nie podlega badaniu w sprawie, której przedmiotem jest powództwo

przewidziane w art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c., lecz w postępowaniu o nadanie klauzuli

wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu (art. 795 k.p.c.).

Odnosząc się do kwestii kognicji sądu w obu wskazanych postępowaniach

należy stwierdzić, że w postępowaniu klauzulowym sąd bada, czy wierzytelność

wynika bezpośrednio z czynności bankowych określonych w art. 5 ust. 1 Pr.bank.,

czy dłużnik złożył w formie pisemnej oświadczenie o poddaniu się egzekucji o

określonej treści oraz czy czynność ta dokonana została bezpośrednio z bankiem.

Te wszystkie wymagania zostały spełnione. Sąd Rejonowy, nadając bankowemu

tytułowi egzekucyjnemu klauzulę wykonalności uznał, że dochodzona wierzytelność

wynika bezpośrednio z czynności bankowej, poręczenie wekslowe bowiem jest taką

czynnością (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2000 r., III CZP 22/00, OSP

2001, nr 3, poz. 45). Ponadto dysponował pisemnym oświadczeniem złożonym

pozwanemu Bankowi przez powodów, w którym wskazana została zarówno kwota

zadłużenia, do której bank mógł wystawić bankowy tytuł egzekucyjny, jak i termin,

do którego bank mógł wystąpić o nadanie takiemu tytułowi sądowej klauzuli

wykonalności.

W postępowaniu klauzulowym sąd nie bada autentyczności dokumentów (ich

prawdziwości). Okoliczność, że oświadczenie o poddaniu się egzekucji w istotnej

części nie pochodzi od powodów, lecz od pracownika banku, nie może być zatem

badana – wbrew stanowisku przyjętemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku –

ani przez Sąd Rejonowy, rozstrzygający wniosek o nadanie klauzuli wykonalności

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, ani przez Sąd Okręgowy, rozpoznający

zażalenie na takie postanowienie. Właściwą drogą zgłoszenia zarzutu

nieprawdziwości okoliczności stwierdzonych w dokumentach, stanowiących

podstawę wydania klauzuli wykonalności jest sprawa, w której dłużnik żąda

pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności, w istocie bowiem dłużnik,

zgłaszając takie żądanie „przeczy zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli

wykonalności” (art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 5 lutego

2005 r.).

Z tych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 39815

k.p.c.).