II UK 108/09

Wyrok z dnia 5 listopada 2009 r.

II UK 108/09

Okres wykonywania za granicą pracy w szczególnych warunkach u pra-

codawcy zagranicznego podlega wliczeniu do okresu takiej pracy wymaganego

przez § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w spra-

wie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warun-

kach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), jeżeli został

uznany za okres składkowy z mocy art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Zbigniew Korzeniowski,

Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 listopada

2009 r. sprawy z wniosku Wojciecha M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w G. o emeryturę z tytułu pracy w warunkach szczególnych, na

skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdań-

sku z dnia 23 października 2008 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 23 października 2008 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił

apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w G. od wyroku Sądu Okrę-

gowego w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 13 listopada 2007 r., którym zmienio-

no decyzję organu rentowego z dnia 25 lipca 2007 r. w ten sposób, że przyznano

Wojciechowi M. prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach po-

cząwszy od dnia 28 maja 2007 r.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne. Wnio-

skodawca (urodzony 28 maja 1947 r.) i legitymujący się wymaganym 25-letnim okre-

2

sem zatrudnienia oraz uwzględnionym przez organ rentowy okresem pracy w szcze-

gólnych warunkach w łącznym rozmiarze 13 lat, 6 miesięcy i 24 dni, w okresach od 6

maja 1983 r. do 22 lutego 1984 r. i od 27 maja 1984 r. do 12 kwietnia 1985 r. był za-

trudniony za pośrednictwem Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego „P.” w W. na

statkach obcych bander na stanowisku starszego mechanika. Zatrudnienie to odpo-

wiada pracy wymienionej w Dziale VIII, poz. 1, pkt 4 wykazu A stanowiącego załącz-

nik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku eme-

rytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., zwanego dalej rozporządzeniem), uznają-

cym za pracę w szczególnych warunkach uprawniającą do emerytury w niższym

wieku emerytalnym pracę na statkach morskich w żegludze międzynarodowej i w

polskim ratownictwie okrętowym pracowników wpisanych na listę członków załogi

tych statków. Okoliczności te zostały potwierdzone wystawionymi przez PHZ „P.”

świadectwami pracy oraz pracy w warunkach szczególnych. Powyższe sporne

okresy zostały przez organ rentowy zaliczone do ogólnego stażu pracy wnioskodaw-

cy jako okresy składkowe, nie zostały natomiast uwzględnione do pracy w warun-

kach szczególnych z uwagi na nieopłacenie składek na ubezpieczenie społeczne.

Sąd Apelacyjny wskazał, że podstawę prawną umów zawartych przez wnio-

skodawcę z PHZ „P.” stanowiły przepisy uchwały Nr 113 Rady Ministrów dnia 4

czerwca 1976 r. w sprawie zasad kierowania specjalistów do pracy za granicą w ra-

mach współpracy gospodarczej i naukowo-technicznej. Z przepisów uchwały wyni-

kało, że po pierwsze - specjalistę zgłoszonego przez zainteresowanego ministra kie-

ruje do pracy za granicą, za jego zgodą, przedstawicielstwo handlu zagranicznego

wyznaczone przez Ministra Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej, zwane

dalej przedsiębiorstwem, na podstawie kontraktu zawartego przez specjalistę z kon-

trahentem zagranicznym oraz umowy zawartej z przedsiębiorstwem (§ 6 ust. 1) oraz

po drugie - w odniesieniu do spornych okresów zatrudnienia za granicą u pracodaw-

cy zagranicznego brak było obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenie

społeczne. Uchwała Nr 113 utraciła moc z dniem 1 stycznia 1985 r., to jest z datą

wejścia w życie uchwały Nr 123 Rady Ministrów z dnia 3 września 1984 r. w sprawie

zasad podejmowania pracy przez obywateli polskich za granicą u pracodawców za-

granicznych (M.P. Nr 23, poz. 157 ze zm.). Ten akt prawny łącznie z zarządzeniem

Ministra Finansów z dnia 27 grudnia 1984 r. w sprawie zasad ustalania wysokości i

trybu przekazywania przez osobę kierowaną do pracy za granicą wpłat w walucie

3

obcej na rzecz jednostki kierującej oraz sposobu wykorzystania tych wpłat (M.P. Nr

30, poz. 208 ze zm.), ustanawiał obowiązek uiszczania składek na ubezpieczenie

społeczne z tytułu zatrudnienia obywateli polskich skierowanych do pracy za granicą

u pracodawców zagranicznych, ale tylko w odniesieniu do umów zawartych po wej-

ściu uchwały w życie (§ 5 ust. 1 wymienionego zarządzenia Ministra Finansów z dnia

27 grudnia 1984 r.). Skoro zatem wnioskodawca był specjalistą kierowanym za gra-

nicę w ramach współpracy gospodarczej na podstawie przepisów uchwały Nr 113

Rady Ministrów z dnia 4 czerwca 1976 r., to jego status prawny odpowiadał treści art.

6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 Nr 153, poz. 1227 ze

zm., zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach lub ustawą), a nie art. 6 ust. 2 pkt 1

lit. d tej ustawy. Na takiej też podstawie sporne okresy zostały przez organ rentowy

uznane za okresy składkowe i zaliczone do ogólnego stażu pracy wnioskodawcy.

Brak jest więc przesłanek do odmowy ich uwzględnienia do okresu pracy w szcze-

gólnych warunkach w sytuacji, gdy przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r.

nie zawierają wymogu, aby praca w szczególnych warunkach była wykonywana na

terytorium Polski, a prace wymienione w § 4 rozporządzenia są pracami w szczegól-

nych warunkach w rozumieniu art. 32 ustawy o emeryturach i rentach bez względu

na formę organizacyjno-prawną i status własnościowy pracodawcy.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił narusze-

nie prawa materialnego, a mianowicie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach w

związku z art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d tej ustawy oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r., poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie po-

legające na przyjęciu, że „do stażu pracy w szczególnych warunkach zaliczony został

okres wykonywania pracy za granicą, za który nie istniał obowiązek odprowadzenia

składki na ubezpieczenie społeczne”.

Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskar-

żonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpo-

znania, ewentualnie o uchylenie w całości także poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie odwołania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w świetle obowiązujących

przepisów w zakresie nabycia uprawnień do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy

w szczególnych warunkach wykonywanej u pracodawców zagranicznych, nadal

przesłanką zaliczenia takiego okresu zatrudnienia do stażu pracy w szczególnych

4

warunkach pozostaje fakt opłacenia składki na ubezpieczenie społeczne, niezależnie

od uznania go za okres składkowy na podstawie art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy o

emeryturach i rentach. W ocenie skarżącego, przyjmując argumentację odmienną,

Sąd drugiej instancji dokonał błędnej wykładni art. 32 w związku z art. 6 ust. 2 pkt 1

lit. d tej ustawy oraz § 4 rozporządzenia. Stanowisko zaprezentowane przez Sąd

drugiej instancji pozostaje bowiem w sprzeczności z poglądem wyrażonym przez

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 marca 2003 r., II UK 196/02, w którym stwierdzo-

no, że do okresu pracy w szczególnych warunkach wymaganego przez § 4 rozpo-

rządzenia, wliczać należy te okresy pracy za granicą u zagranicznych pracodawców,

które zostały uznane za okresy składkowe w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 lub art. 6

ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy o emeryturach i rentach. Oznacza to, że „priorytetem przyję-

tym dotychczas w omawianym zakresie wydaje się być fakt odprowadzenia składki

na ubezpieczenie społeczne z tytułu zatrudnienia za granicą”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest nieusprawiedliwiona. Zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach, ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r.,

będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym

niż określony w art. 27 pkt 1. W myśl ust. 2 powołanego artykułu, dla celów ustalenia

uprawnień, o których mowa w ust. 1, za pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodli-

wości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej

sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne i otoczenia. Na-

tomiast stosownie do art. 32 ust. 4, wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, ro-

dzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym

w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów do-

tychczasowych. Za dotychczasowe przepisy należy uważać przepisy rozporządze-

nia, ale wyłącznie w zakresie regulowanym przez ustawę o emeryturach i rentach, a

więc wieku emerytalnego, rodzaju prac lub stanowisk oraz warunków, na jakich oso-

bom wykonującym prace określone w art. 32 ust. 2 i 3 tej ustawy przysługuje prawo

do emerytury (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13

lutego 2002 r., III ZP 30/01, OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243 oraz uzasadnienie wy-

5

roku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03, OTK-A 2004 nr

6, poz. 57). Według § 4 ust. 1 rozporządzenia, pracownik, który wykonywał prace w

szczególnych warunkach wymienione w wykazie A nabywa prawo do emerytury, je-

żeli spełnia łącznie następujące warunki: osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat

dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn oraz ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co

najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Za wymagany okres zatrudnienia

(po zmodyfikowaniu definicji tego pojęcia ustawą z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw, Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm., powoływaną dalej jako ustawa re-

waloryzacyjna) uważa się okresy składkowe oraz podlegające uwzględnieniu okresy

nieskładkowe i okresy uzupełniające wynoszące 20 lat dla kobiet i 25 lat dla męż-

czyzn (§ 3 rozporządzenia), natomiast za okresy pracy uzasadniające prawo do

świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu - okresy, w których praca w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy (§ 2 ust.

1 rozporządzenia).

Skarżący nie kwestionuje, że wnioskodawca spełnia wszystkie wymienione

wyżej warunki, oraz że okresy jego zatrudnienia za granicą od 6 maja 1983 r. do 30

kwietnia 1984 r. oraz od 27 maja 1984 r. do 12 kwietnia 1985 r. - wykonywanego na

podstawie skierowania w ramach współpracy międzynarodowej i objętego przepisami

uchwały Nr 113 Rady Ministrów z dnia 4 czerwca 1976 r. w sprawie zasad kierowa-

nia specjalistów do pracy za granicą w ramach współpracy gospodarczej i naukowo-

technicznej (niepublikowanej) - uważane są za okresy składkowe w myśl art. 6 ust. 2

pkt 1 lit. c ustawy o emeryturach i rentach jako okresy zatrudnienia przypadające

przed dniem 15 listopada 1991 r., za które nie było obowiązku opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne. Skarżący prezentuje natomiast stanowisko, że „sam cha-

rakter pracy nie może jeszcze przesądzać o uznaniu danego okresu do stażu pracy

w warunkach szczególnych z punktu widzenia prawa do świadczenia emerytalnego”,

gdyż „priorytetem przyjętym dotychczas w omawianym zakresie wydaje się być fakt

odprowadzenia składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu zatrudnienia za granicą”.

Swoje twierdzenia skarżący wywodzi z tezy wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5

marca 2003 r., II UK 196/02 (OSNP 2004 nr 8, poz. 144), zgodnie z którą do okresu

pracy w szczególnych warunkach wymaganego w § 4 ust. 1 rozporządzenia z dnia 7

lutego 1983 r. wlicza się okresy wykonywania za granicą u zagranicznych pracodaw-

6

ców prac wymienionych w wykazach stanowiących załącznik do tego rozporządze-

nia, jeżeli są one uznane za okresy składkowe w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 lub art.

6 ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy o emeryturach i rentach. Skarżący pomija jednak istotną

okoliczność, że wskazany wyrok zapadł w innym stanie faktycznym i prawnym niż

wynikający ze sprawy, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna.

Mianowicie w sprawie, której dotyczy przytoczony wyżej wyrok wnioskodawca świad-

czył pracę u zagranicznego pracodawcy w okresie od 20 maja 1971 r. do 19 grudnia

1975 r., a więc przed wejściem w życie uchwały Nr 113 Rady Ministrów z dnia 4

czerwca 1976 r. w sprawie zasad kierowania specjalistów do pracy za granicą w ra-

mach współpracy gospodarczej i naukowo-technicznej, a za okresy tego zatrudnienia

zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce. Z tych oczywistych

względów sporny okres zatrudnienia wnioskodawcy podlegał uznaniu jako okres

składkowy na podstawie art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy o emeryturach i rentach za-

równo do „ogólnego” jak i „szczególnego” stażu pracy, bez potrzeby rozważania

możliwości zakwalifikowania go jako okresu składkowego na podstawie art. 6 ust. 2

pkt 1 lit. c tej ustawy. Stąd też wynikają wnioski zawarte w przytoczonej wyżej tezie

wyroku Sądu Najwyższego, odnoszące się wprost do takiego okresu uznanego za

składkowy, za który opłacone zostały składki na ubezpieczenie społeczne (okres

ubezpieczenia w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 4 pkt 5 ustawy oraz -

przed dniem 15 sierpnia 1991 r., tj. przed datą wejścia w życie ustawy rewaloryzacyj-

nej - art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d ustawy) i sprowadzające się w istocie do konkluzji, że

okresy wykonywania za granicą prac w szczególnych warunkach u pracodawców

zagranicznych innych niż wymieni w art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c ustawy nie są uwzględ-

niane tylko wówczas, gdy przepisy art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. d nie dają

podstawy do uznania tych okresów za okresy składkowe. Z poglądu zaprezentowa-

nego przez Sąd Najwyższy w sprawie II UK 196/02 w żadnym razie natomiast nie

wynika, aby okresy zatrudnienia uznane za składkowe w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt

1 lit. c ustawy o emeryturach i rentach nie podlegały uwzględnieniu przy ustalaniu

okresu pracy w szczególnych warunkach, jeżeli nie były w nich opłacane składki na

ubezpieczenie społeczne w Polsce z uwagi na brak takiego obowiązku.

W myśl art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach, przy ustalaniu

prawa do emerytury i renty i obliczaniu ich wysokości uwzględnia się okresy skład-

kowe, o których mowa w art. 6, przy czym okresy zatrudnienia obywateli polskich za

granicą, o których stanowi między innymi art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c, uwzględnia się pod

7

warunkiem stałego zamieszkania zainteresowanego na obecnym obszarze Rzeczy-

pospolitej Polskiej (art. 9 ust. 1), natomiast nie są one uwzględniane przy ustalaniu

prawa do świadczeń, jeżeli z ich tytułu jest wypłacane świadczenie rentowe z instytu-

cji zagranicznej inne niż renta z ubezpieczenia dodatkowego (art. 9 ust. 3). Stosow-

nie do art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy, za okresy składkowe uważa się również przypadają-

ce przed dniem 15 listopada 1991 r. okresy, za które została opłacona składka na

ubezpieczenie społeczne albo za które nie było obowiązku opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne, w tym zatrudnienia po ukończeniu 15 roku życia między

innymi: obywateli polskich za granicą - w organizacjach międzynarodowych, zagra-

nicznych instytucjach i w zakładach, do których zostali skierowani w ramach współ-

pracy międzynarodowej lub w których byli zatrudnieni za zgodą właściwych władz

polskich, przy czym zgoda nie jest wymagana w stosunku do pracowników, którzy

wyjechali za granicę przed dniem 9 maja 1945 r. (lit. c) oraz obywateli polskich za

granicą - u innych pracodawców zagranicznych, jeżeli w okresie pracy za granicą

były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce (lit. d). Przepisy te re-

gulują zatem odmienne sytuacje faktyczne i prawne, w jakich znajdowali się pracow-

nicy zatrudnieni za granicą u pracodawców zagranicznych przed dniem 15 listopada

1991 r. i poza sporem pozostaje okoliczność, że wnioskodawca dla potrzeb upraw-

nień emerytalnych posiada status pracownika, którego sytuację normuje art. 6 ust. 2

pkt 1 lit. c ustawy. Żaden z przepisów ustawy o emeryturach i rentach nie różnicuje

możliwości uwzględniania okresu, o którym przepis ten stanowi, do stażu „ogólnego”

lub „szczególnego” przy ustalaniu prawa do emerytury przewidzianej w art. 32 tej

ustawy na warunkach określonych w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r., a to

ostatnie ustanawia w § 2 ust. 1 wyłącznie wymaganie zaliczania do okresów pracy

uzasadniających prawo do świadczeń na określonych w nim zasadach tylko takich

okresów, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakte-

rze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na da-

nym stanowisku pracy. Oznacza to, że brak jest podstaw prawnych do niewliczania

do okresu pracy w szczególnych warunkach wymaganego przez § 4 ust. 1 rozporzą-

dzenia okresów wykonywania takiej pracy za granicą u pracodawcy zagranicznego,

jeżeli okresy te zostały uznane za okresy składkowe z mocy art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c

ustawy o emeryturach i rentach.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.

8

========================================